158
RAQAMLI IQTISODIYOTDA SUN’IY INTELLEKTNING STRATEGIK
XAVFSIZLIK VA BARQARORLIKKA TA’SIRI
Yo‘ldosho a Dilnoza Ilhomboy qizi
TATU alabasi,
E-mail: [email p o ec ed]
Na mano O abek Abdigappa o ich
TATU do sen i,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665334
Anno a siya. Ushbu maqolada aqamli iq isodiyo sha oi ida sun’iy in ellek
exnologiyala ining s a egik xa sizlik a ba qa o likka a’si i o‘ ganiladi. AI yo damida
ahdidla ni oldindan aniqlash, kibe gigiyena a aqamli himoya mexanizmla ini kuchay i ish
ja ayonla i ahlil qilinadi. Shuningdek, sun’iy in ellek ning iq isodiy ja ayonla ning
sama ado ligini oshi ish, iskla ni boshqa ish a ba qa o i ojlanishni a’minlashdagi o‘ ni
yo i iladi. Tadqiqo da AI exnologiyala ining a zallikla i bilan bi ga, xa sizlik, e ik a boshqa u ga
doi cheklo la i ham ko‘ ib chiqilgan.
Kali so‘zla : Sun’iy in ellek , aqamli iq isodiyo , s a egik xa sizlik, ba qa o lik,
kibe ahdidla , iskla ni boshqa ish, AI exnologiyala i.
Abs ac . This pape examines he impac o a i icial in elligence echnologies on s a egic
secu i y and sus ainabili y in he digi al economy. I analyzes how AI enhances h ea p edic ion,
s eng hens cybe de ense mechanisms, and imp o es digi al esilience. Addi ionally, he s udy
explo es he ole o AI in op imizing economic p ocesses, managing isks, and suppo ing
sus ainable de elopmen . The esea ch also highligh s he limi a ions and challenges associa ed
wi h AI echnologies, including e hical, secu i y, and go e nance conce ns.
Keywo ds: A i icial in elligence, digi al economy, s a egic secu i y, sus ainabili y, cybe
h ea s, isk managemen , AI echnologies.
Аннотация. В данной статье исследуется влияние технологий искусственного
интеллекта на стратегическую безопасность и устойчивость в условиях цифровой
экономики. Анализируется использование ИИ для прогнозирования угроз, усиления
киберзащиты и повышения цифровой устойчивости. Кроме того, рассматривается роль
искусственного интеллекта в оптимизации экономических процессов, управлении рисками и
обеспечении устойчивого развития. В исследовании также освещаются ограничения и
проблемы применения ИИ, включая этические, управленческие и вопросы безопасности.
Ключевые слова: Искусственный интеллект, цифровая экономика, стратегическая
безопасность, устойчивость, киберугрозы, управление рисками, технологии ИИ.
Ki ish
Raqamli iq isodiyo ning i ojlanishi zamona iy dunyoda s a egik xa sizlik,
ba qa o lik a inno a sion a aqqiyo ning asosiy omiliga aylanmoqda. Axbo o
exnologiyala i, big da a, bulu li izimla a sun’iy in ellek ning keng qo‘llanilishi
da la boshqa u i, iq isodiy ja ayonla , moliya izimi, sanoa a jamiya hayo ida
159
si a jiha idan yangi bosqichni yuzaga kel i di. Ayniqsa, sun’iy in ellek (SI)
exnologiyala i ja ayonla ni a oma lash i ish, xa la ni oldindan p ognoz qilish,
ma’lumo la asosida qa o la qabul qilish a iq isodiy ba qa o likni a’minlashda
s a egik ahamiya ga ega bo‘lib bo moqda.
Bugungi global aqoba sha oi ida sun’iy in ellek exnologiyala idan
oydalanish na aqa iq isodiy sama ado likni oshi adi, balki mamlaka ning s a egik
xa sizligiga ham sezila li a’si ko‘ sa adi. Raqamli iq isodiyo da kibe ahdidla ,
ma’lumo la xa sizligi, aqamli in a uzilma mus ahkamligi a aqamli su e eni e
kabi masalala da la la uchun us u o yo‘nalishga aylandi. Shu nuq ayi naza dan,
sun’iy in ellek ning s a egik xa sizlik a ba qa o likka a’si ini chuqu o‘ ganish
zamona iy ilmiy-amaliy adqiqo la ning muhim azi ala idan bi idi .
Asosiy qism:
Sun’iy in ellek ning aqamli iq isodiyo dagi o‘ ni
Sun’iy in ellek bugungi kunda aqamli iq isodiyo ning yu agi hisoblanadi. Bu
exnologiya yi ik ma’lumo la ahlili, a oma lash i ish, p ognozlash a eal aq
ejimida boshqa u imkoniya la ini aqdim e adi. Da la boshqa u i, moliya
bozo la i, ishlab chiqa ish, anspo a sog‘liqni saqlashda SI qo‘llanishi iq isodiy
ba qa o likni mus ahkamlashga xizma qiladi.
S a egik xa sizlikni a’minlashda sun’iy in ellek ning oli
Raqamli xa sizlik da la ba qa o ligining aj almas qismidi . Sun’iy in ellek
s a egik xa sizlikning quyidagi yo‘nalishla ida muhim ahamiya kasb e adi:
1. Kibe axdidla ni e a aniqlash.
SI asosidagi izimla a moq aoliya ini doimiy moni o ing qilib, nooda iy xa i-
ha aka la ni ezda aniqlaydi. Bu kibe hujumla ning oldini olishda yuqo i
sama ado lik be adi.
2. Ma’lumo la xa sizligini mus ahkamlash.
Shi lash, au en i ika siya a xa siz anzaksiyala ni boshqa ish SI yo damida
yuqo i da ajada ishonchli bo‘ladi.
3. Da la boshqa u ida xa siz qa o la qabul qilish.
Sun’iy in ellek asosidagi anali ik izimla xa da ajasini aniqlab, da la
o ganla iga ezko a aniq a siyala be adi.
4. Raqamli su e eni e ni a’minlash.
Milliy axbo o izimla ini mahalliy SI modella ida ya a ish da la ning aqamli
mus aqilligini kuchay i adi.
Raqamli iq isodiyo ning ba qa o ligini oshi ishda sun’iy in ellek ning
o‘ ni
160
Raqamli iq isodiyo da ba qa o lik — bu izimla ning uzluksiz ishlashi,
ma’lumo la ishonchliligi, iq isodiy ja ayonla ning uzluksizligi a inno a sion
i ojlanish imkoniya la ini a’minlashdi .
Sun’iy in ellek ba qa o i ojlanishga quyidagicha hissa qo‘shadi:
1. Iq isodiy ja ayonla ni op imallash i adi.
SI yo damida ishlab chiqa ish, logis ika, ene ge ika izimla i esu sla ni
oqilona aqsimlaydi.
2. Fo s-majo hola la iga ayyo likni kuchay i adi.
Tabiiy o a la , iq isodiy inqi ozla yoki pandemiya kabi xa la ni
modellash i ish a oldindan axmin qilish imkoniya i ma jud.
3. Inno a sion biznes modella ini ya a adi.
S a apla , in ech, EdTech, MedTech kabi sohala da SI yangi xizma a
yechimla ni ya a ishga yo dam be adi.
4. Raqamli in a uzilmani mus ahkamlaydi.
A oma ik boshqa u izimla i xizma la ning uzluksiz ishlashini a’minlaydi.
SI exnologiyala idan oydalanish bilan bog‘liq xa la
Sun’iy in ellek ning keng jo iy e ilishi bilan bi ga, bi qa o xa la ham yuzaga
keladi:
1. Ka a hajmdagi ma’lumo la oqimi no o‘g‘ i boshqa ilsa, ma’lumo la
sizib chiqishi xa i o adi.
2. A oma lash i ilgan izimla ga haddan ashqa i bog‘lanish inson
omilining kamayishiga olib kelishi mumkin.
3. Algo i mik xa ola s a egik qa o la ga salbiy a’si ko‘ sa ishi eh imoli
ma jud.
4. Supe kompyu e in a uzilmasi bo‘lmagan da la la aqoba da o qada
qolishi mumkin.
Shu bois SI exnologiyala ini milliy man aa la ni hisobga olgan holda, huquqiy
a e ik mezonla asosida jo iy e ish za u .
Sun’iy in ellek a global s a egik aqoba
Bugungi kunda sun’iy in ellek exnologiyala i na aqa ichki iq isodiy
ja ayonla ga, balki xalqa o maydondagi aqoba mu ozana iga ham kuchli a’si
ko‘ sa moqda. AQSH, Xi oy, Ye opa I i oqi kabi da la la SI bo‘yicha milliy
s a egiyala ishlab chiqib, exnologik us unlikni qo‘lga ki i ishga in ilmoqda. Bu
ja ayon global geosiyosiy kuchla mu ozana ini o‘zga i moqda, chunki SI
exnologiyasiga ega bo‘lgan da la la iq isodiy, ha biy a in o ma sion us unlikka ega
bo‘la boshlaydi.
161
Sun’iy in ellek a iq isodiy xa sizlik
Iq isodiy xa sizlik ha bi da la uchun eng muhim s a egik azi ala dan
bi idi . Sun’iy in ellek bu bo ada quyidagi dolza b yo‘nalishla da muhim ahamiya
kasb e adi:
1. Iq isodiy suhba la ni nazo a qilish
SI asosida ishlab chiqilgan ahlil izimla i alu ala ku si, aksiyala bozo idagi
eb anishla , na xla o‘zga ishi a bozo endensiyala ini eal aq ejimida basho a
qiladi. Bu esa iq isodiy beqa o likni oldini olishda muhim ol o‘ynaydi.
2. Moliya izimini himoya qilish
Bank izimidagi i ibga lik, nolegal ope a siyala a anzaksiyala ni
aniqlashda SI exnologiyala i yuqo i sama ado lik ko‘ sa moqda. Bu iq isodiyo ning
ba qa o ligi uchun hal qilu chi omildi .
3. Yangi ish o‘ inla i a iq isodiy ans o ma siya
Sun’iy in ellek bi qa o ish o‘ inla ini almash i ayo gan bo‘lsa-da, yangi
exnologik kasbla ni ya a moqda. Raqamli iq isodiyo ning o‘sishi uchun SI
mu axassisla i, da a anali ikla , model ishlab chiqu chila iga alab keskin oshgan.
Sun’iy in ellek ning da la boshqa u iga s a egik a’si i
Bugun ko‘plab da la la sun’iy in ellek yo damida boshqa u ja ayonla ini
a oma lash i ishda. Bu quyidagi a zallikla ni be adi:
• da la xizma la ini ezko lash i ish
• elek on hukuma in a uzilmasini kuchay i ish
• ko upsion iskla ni kamay i ish
• aholi mu ojaa la ini a oma ik ahlil qilish
• s a egik qa o la ni big da a asosida qabul qilish
Bu izimla da la ning siyosiy a iq isodiy ba qa o ligini mus ahkamlab,
xalqa o ey ingla dagi o‘ nini oshi adi.
Sun’iy in ellek yo damida kibe hujumni e a aniqlash modeli
Muammo:
Bi ashkilo ning a mog‘ida ha soa da kuza iladigan anomal a ik miqdo i
( oydalanu chi ki ishla i, pake la soni, no o‘g‘ i login u inishla i) bo‘yicha sun’iy
in ellek modeli kibe hujum eh imolini aniqlashi ke ak.
Tahlil uchun 3 a asosiy ko‘ sa kich olamiz:
• — bi soa ichida ki ish u inishla i soni
• — bloklangan pake la soni
• — nooda iy a ikning oiz miqdo i
162
Sun’iy in ellek logis ik eg essiya modeli asosida quyidagi o muladan
oydalanadi:
(1)
Bu ye da:
• — kibe hujum eh imoli
• — SI omonidan o‘ ga ilgan model koe i siyen la i
Be ilgan ma’lumo la
Sun’iy in ellek modeli o‘ ga ilgandan so‘ng koe i siyen la quyidagicha
chiqdi:
•
•
•
•
Real kuza u dan olingan hola da:
• a ki ish u inishla i
• a bloklangan pake
• nooda iy a ik
1-Qadam: Model a gumen ini hisoblash
Sonla ni qo‘yamiz:
Hisoblaymiz:
Endi hammasini qo‘shamiz:
2-Qadam: Eh imolni hisoblash
Fo mulaga qo‘yamiz:
163
Na ija
Sun’iy in ellek modeli kibe hujum yuz be ish eh imoli 82% ekanini aniqladi.
Bu na ija a oma ik a ishda kibe xa sizlik izimiga yubo iladi a izim
a oma ik himoya ejimini yoqadi.
Amaliy misoldan xulosa
Bu misol AI yo damida:
• Ka a ma’lumo la ni eal aq ejimida ahlil qilish
• Tahdidla ni oldindan aniqlash
• A oma ik himoya cho ala ini ishga ushi ish
• S a egik xa sizlikni mus ahkamlash
kabi ja ayonla qanday ma ema ik model asosida ishlashini amaliy isbo lab
be adi
Xulosa
Raqamli iq isodiyo da sun’iy in ellek ning oli obo a o ib bo moqda a u
s a egik xa sizlik hamda iq isodiy ba qa o likni a’minlashning muhim omiliga
aylandi. SI exnologiyala i yo damida iq isodiy ja ayonla ni ez, aniq a sama ali
boshqa ish, kibe xa sizlikni mus ahkamlash, xa la ni oldindan p ognozlash a
inno a sion i ojlanish uchun keng imkoniya la ya a iladi.
Bi oq sun’iy in ellek dan oydalanish ja ayoni s a egik yondashu ni alab
qiladi. Alba a, SI exnologiyala ining salbiy a’si la ini kamay i ish, huquqiy-
me’yo iy bazani kuchay i ish, milliy aqamli in a uzilmani i ojlan i ish a aqamli
sa odxonlikni oshi ish o qali aqamli iq isodiyo ning ba qa o i ojlanishi
a’minlanadi.
Na ijada sun’iy in ellek da la la aqoba ba doshligini oshi u chi, s a egik
xa sizlikni ka ola lo chi a ba qa o iq isodiyo ni shakllan i u chi eng muhim
osi ala dan bi iga aylanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Abdu ahmono Q.X., “Raqamli iq isodiyo : naza iya a amaliyo ”. – Toshken : Iq isodiyo
nash iyo i, 2021.
2. Nu ma o A., “Axbo o xa sizligi a aqamli ans o ma siya”. – Toshken : Inno a siya, 2022.
3. Jo‘ aye M., “Sun’iy in ellek a zamona iy boshqa u ”. – Toshken : TDIU nash iyo i, 2023.
4. O‘zbekis on Respublikasi “Raqamli O‘zbekis on – 2030” s a egik das u i. – Toshken , 2020.
