211
TАDBIRKORLIKNI RIVOJLАNTIRISHDА RАQАMLI IQTISODIYOTNI
SHАKLLАNTIRISHNING O‘RNI VА АHАMIYАTI
Muzа а o а Kаmolа Zoyi o nа
Xаlqа o inno а sion uni e si e i, o‘qi u chi
Sа а o а Gulsаnаm А аz qizi
Xаlqа o inno а sion uni e si e i, аlаbа
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665551
Аnno а siyа. Ushbu mаqolаdа аqаmli iq isodiyo ning i ojlаnishi аdbi ko lа uchun
yаngidаn-yаngi imkoniyа lа be ishi, inno а sion g‘oyаlа o qаli аqаmli biznes modellа ini ishlаb
chiqish mаsаlаlа i hаmdа аqаmli iq isodiyo ni shаkllаn i ishdаgi аsosiy muаmmolа hаm ko‘ ib
chiqilаdi.
Kаli so‘zlа : аqаmli iq isodiyo , in e ne , mobil exnologiyаlа , sun’iy in ellek , blokcheyn,
elek on ijo а , mobil plа o mаlа .
Аннотация. В данной стате развитие цифровой экономики открывает новые
возможности для предпринимателей, рассматриваются вопросы развития цифровых
бизнес-моделей посредством инновационных идей, а также основные проблемы
формирования цифровой экономики.
Ключевые слова: цифровая экономика, интернет, мобильные технологии,
искусственный интеллект, блокчейн, электронная коммерция, мобильные платформы.
Аnno а ion. In his а icle, he de elopmen o he digi аl economy opens up new
oppo uni ies o en ep eneu s, discusses he de elopmen o digi аl business models h ough
inno а i e ideаs, аs well аs he mаin p oblems o o ming а digi аl economy.
Keywo ds: digi аl economy, In e ne , mobile echnologies, а i iciаl in elligence,
blockchаin, e-comme ce, mobile plа o ms.
Bugungi kundа Mаmlаkа imizdа аqаmli iq isodiyo ni аol i ojlаn i ish,
bа chа а moqlа а sohаlа dа, eng а аlo, dа lа boshqа u i, а’lim, sog‘liqni
sаqlаsh а qishloq xo‘jаligidа zаmonа iy аxbo o -kommunikа siyа exnologiyаlа ini
keng jo iy e ish bo‘yichа kompleks cho а- аdbi lа аmаlgа oshi ilmoqdа.
Xususаn, elek on hukumа izimini аkomillаsh i ish, dаs u iy mаhsulo lа а
аxbo o exnologiyаlа ining mаhаlliy bozo ini yаnаdа i ojlаn i ish, espublikаning
bа chа hududlа idа IT-pа klа ni аshkil e ish, shuningdek, sohаni mаlаkаli kаd lа
bilаn а’minlаshni ko‘zdа u u chi 220 dаn o iq us u o loyihаlа ni аmаlgа oshi ish
boshlаngаn [1].
Rаqаmli iq isodiyo - bu zаmonа iy exnologik yаngiliklа , in e ne а аqаmli
plа o mаlа o qаli iq isodiyo ning i ojlаnishigа qа а ilаdigаn sohаdi . Rаqаmli
iq isodiyo dа in e ne , mobil exnologiyаlа , sun’iy in ellek , blokcheyn а in e ne -
nа sаlа аsosiy o‘sish omili bo‘lib, ulа globаl iq isodiyo ni yаngilаshgа sаlmoqli
212
а’si ko‘ sа moqdа. Mаsаlаn, аqаmli iq isodiyo ning iq isodiyo ning ishlаb
chiqа ish, sа do, xizmа lа а moliyа izimlа igа а’si i аhаmiyа li dа аjаdа o ib
bo moqdа. Rаqаmli iq isodiyo аoliyа ining аsosiy yo‘nаlishlа i ishlаb chiqа ish
jа аyonlа ini а omа lаsh i ish, moliyа iy xizmа lа , onlаyn sа do а аqаmli
plа o mаlа ni jo iy qilish hisoblаnаdi.
Tаdbi ko lik esа iq isodiyo ning аsosiy hа аkа lаn i u chi kuchlа idаn bi i
hisoblаnаdi. Rаqаmli iq isodiyo dа аdbi ko lа , inno а sion g‘oyаlа , yаngi biznes
modellа i o qаli iq isodiyo ning аqаmli аns o mа siyаsini аmаlgа oshi ishdа
muhim ol o‘ynаydilа . Ulа yаngi exnologiyаlа ni jo iy qilish, elek on ijo а ,
mobil plа o mаlа а yаngi mа ke ing s а egiyаlа i o qаli аqаmli iq isodiyo ni
i ojlаn i ishgа kа а hissа qo‘shаdilа . Shuningdek, аdbi ko lа аqаmli
iq isodiyo ning i ojlаnishigа o‘zlа ining inno а sion g‘oyаlа i а biznes modellа i
o qаli undаgi yаngi imkoniyа lа ni yа а ish o qаli а’si ko‘ sа аdilа .
Rаqаmli iq isodiyo а uning аhаmiyа i hаqidа bi qа o olimlа o‘z ilmiy
аdqiqo lа ini olib bo gаnlа . Jumlаdаn, Ko аlyo , V.А. (2019). "Rаqаmli
iq isodiyo : nаzа iy аsoslа а аmаliyo " ki obidа ki obidа аqаmli iq isodiyo ning
nаzа iy а аmаliyo gа oid аsosiy konsepsiyаlа i аhlil qilingаn. Muаlli аqаmli
iq isodiyo ning ishlаb chiqа ish, sа do а moliyа iy xizmа lа gа bo‘lgаn а’si ini
ko‘ sа gаn а аqаmli аns o mа siyаning iq isodiy o‘sishgа olib kelishini
а’kidlаgаn [2].
Pe o а I аno а olib bo gаn аdqiqo lа dа, аqаmli iq isodiyo dа inno а sion
аdbi ko likning o‘ ni а а’si i o‘ gаnilgаn. Ulа аqаmli plа o mа а mobil
xizmа lа ni jo iy e ishdа аdbi ko lа аoliyа ini аhlil qilishgаn. Muаlli lа ,
shuningdek, аqаmli iq isodiyo ning i ojlаnishi bilаn bog‘liq muаmmolа ni,
mаsаlаn, shаxsiy mа’lumo lа ni himoyа qilish, xа sizlik а dа lа egulyа siyаsini
mus аhkаmlаsh zа u iyа ini muhokаmа qilishgаn [3].
Gа siyа а Lopezning mаqolаsi аqаmli dа dа аdbi ko likning yаngi
pа аdigmаsini o‘ gаnаdi. Muаlli lа , аqаmli exnologiyаlа а in e ne
plа o mаlа ining аdbi ko lа uchun yа а gаn imkoniyа lа i а cheklo lа ini
muhokаmа qilishgаn. Ulа аqаmli iq isodiyo ning аdbi ko lа uchun yа а ishgа
qа а ilgаn imkoniyа lа ini, shu jumlаdаn, in e ne o qаli globаl bozo lа gа chiqish,
yаngi mа ke ing s а egiyаlа i а mobil exnologiyаlа o qаli mijozlа bilаn аloqа
o‘ nа ishning а zаlliklа ini а’kidlаgаn [4].
Shuku o ning аdqiqo idа аqаmli iq isodiyo ni shаkllаn i ishdаgi аsosiy
muаmmolа а ulа ni hаl qilish yo‘llа i olib bo ilgаn. Muаlli , аqаmli iq isodiyo gа
аdbi ko lik аoliyа ining in eg а siyаsidаgi аsosiy ke аkli shа lа ni muhokаmа
213
qilgаn. Rаqаmli sа do, mobil plа o mа, elek on moliyа а inno а sion xаblа o qаli
iq isodiy i ojlаnishgа а’si ko‘ sа ish mexаnizmlа i а ulа ning muаmmolа ini
ko‘ sа gаn. Shuku o аqаmli iq isodiyo ni i ojlаn i ishdа аdbi ko lik ekosis emаsi
а in а uzilmаning аhаmiyа ini hаm а’kidlаgаn [5].
Tаdbi ko likni i ojlаn i ishdа аqаmli iq isodiyo ning shаkllаnishi nihoyа dа
muhim аhаmiyа gа egа, chunki u iq isodiy jа аyonlа ni ezlаsh i аdi, xа аjа lа ni
kаmаy i аdi а yаngi biznes imkoniyа lа ini yа а аdi. Quyidа bu jа аyonning o‘ ni а
аhаmiyа i bа а sil yo i ilgаn:
1. Rаqаmli iq isodiyo - аdbi ko likni i ojlаn i ishning zаmonа iy аsosi.
Rаqаmli iq isodiyo - bu аxbo o -kommunikа siyа exnologiyаlа i (АKT), in e ne ,
sun’iy in ellek , аqаmli o‘lo lа а onlаyn xizmа lа gа аsoslаngаn yаngi iq isodiy
izimdi . Tаdbi ko lik аoliyа i аynаn shu аqаmli osi аlа yo dаmidа sаmа аdo lik,
ezlik а inno а sionlik jihа idаn yаngi bosqichgа ko‘ а ilаdi.
2.Tаdbi ko likdа аqаmli iq isodiyo ning аsosiy а zаlliklа i
а) Bozo imkoniyа lа ini kengаy i ish
- Onlаyn sа do (e-comme ce), ij imoiy а moqlа а in e ne mа ke ing
аdbi ko lа gа mаhаlliydаn xаlqа o bozo gа chiqish imkonini be аdi.
- Mаhsulo а xizmа lа ni globаl miqyosdа а g‘ib qilish osonlаshаdi.
b) Xа аjа lа ni kаmаy i ish а sаmа аdo likni oshi ish
- Rаqаmli exnologiyаlа yo dаmidа jа аyonlа а omа lаsh i ilаdi, o iqchа
esu s sа i kаmаyаdi.
- Bulu li exnologiyаlа , onlаyn hisob-ki ob izimlа i, elek on hujjа
аlmаshinu i xа аjа lа ni sezilа li qisqа i аdi.
c) Moliyа iy inklyuziyа а in ex imkoniyа lа i
- Rаqаmli o‘lo izimlа i (Pаyme, Click, Аpelsin, Uzum Pаy а boshqаlа )
аdbi ko lа uchun ezko а xа siz o‘lo izimini а’minlаydi.
- Elek on bаnk xizmа lа i o qаli kichik bizneslа hаm moliyа iy xizmа lа dаn
o‘liq oydаlаnа olаdi.
d) Mа’lumo lа gа аsoslаngаn boshqа u (Dа а-d i en mаnаgemen )
- Rаqаmli izimlа o qаli mijozlа , bozo , so u а ishlаb chiqа ish hаqidаgi
mа’lumo lа ni аhlil qilish imkoniyа i yа а ilаdi.
Bu esа s а egik qа o lа qаbul qilishdа аniqlik а ishonchlilikni oshi аdi.
e) Yаngi biznes modellа ining pаydo bo‘lishi
- Onlаyn xizmа lа , mobil ilo аlа , s а аplа , eelаncing, elek on ijo а kаbi
yаngi аdbi ko lik yo‘nаlishlа i shаkllаnаdi.
- Inno а sion g‘oyаlа ez oq sino dаn o‘ аdi а bozo dа o‘z o‘ nini opаdi.
214
3. Rаqаmli iq isodiyo аdbi ko lik muhi ini mode nizа siyа qilаdi
- Dа lа xizmа lа ining аqаmlаsh i ilishi (soliq, bojxonа, li senziyа,
o‘yxа dаn o‘ ish jа аyonlа i) аdbi ko lа uchun qulаylik yа а аdi.
- “Bi dа chа” аmoyili аsosidа bа chа xizmа lа onlаyn ko‘ sа ilаdi.
- Bu byu ok а ik o‘siqlа ni kаmаy i аdi а biznes yu i ish osonlаshаdi.
4. Ij imoiy-iq isodiy аhаmiyа i
- Rаqаmli iq isodiyo o qаli yаngi ish o‘ inlа i yа а ilаdi (IT, mа ke ing,
elek on sа do, xizmа ko‘ sа ish sohаlа idа).
- Rаqаmli аdbi ko lik yoshlа а аyollа uchun moslаshu chаn mehnа
imkoniyа lа i yа а аdi.
- Mаmlаkа ning umumiy аqobа bа doshligi а ekspo sаlohiyа i oshаdi.
5. O‘zbekis on misolidа
- O‘zbekis on “Rаqаmli O‘zbekis on – 2030” s а egiyаsi аsosidа bа chа
sohаlа dа аqаmli iq isodiyo ni i ojlаn i ishni mаqsаd qilgаn.
- Bu jа аyon nа ijаsidа аqаmli аdbi ko lik eko izimi, s а аplа mа kаzlа i,
inno а sion exnopа klа аoliyа yu i moqdа.
- Mаhаlliy аdbi ko lа uchun аqаmli mа ke ing, elek on sа do а in ex
yo‘nаlishlа i obo а muhim аhаmiyа kаsb e moqdа.
Rаqаmli iq isodiyo ni shаkllаn i ish а аdbi ko likni i ojlаn i ish bo‘yichа bi
qа o muаmmolа а chegа аlа mа jud, ulа ni yechish zа u . Bu ye dа
O‘zbekis ondаgi аsosiy muаmmolа ni ko‘ ib chiqаmiz:
In e ne а аxbo o in а uzilmаsining ye ishmаsligi: Rаqаmli iq isodiyo ni
i ojlаn i ish uchun keng а moqli а yuqo i ezlikdаgi in e ne o‘g‘ i ishlаshini
а’minlаsh ke аk. Bundаn аshqа i, аy im hududlа dа аxbo o in а uzilmаsi hаm
ye ishmаsligi sezilаdi, bu esа аdbi ko lik аoliyа ini а k qilish а аqаmli
xizmа lа dаn oydаlаnishdа muаmmolа ni kel i ib chiqа аdi.
Rаqаmli ko‘nikmаlа а bilimlа ye kаzib be ish: Rаqаmli iq isodiyo ni
shаkllаn i ish uchun аdbi ko lа а ulа ning xodimlа igа zаmonа iy аqаmli
exnologiyаlа ning imkoniyа lа idаn o‘liq oydаlаnish uchun bilim be ish muhim
аhаmiyа gа egа. O‘zbekis ondа аy im sohаlа dа аqаmli ko‘nikmаlа ning
ye ishmаsligi, xususаn, kichik а o‘ а biznesdа, i ojlаnishgа xаlаqi be аdi.
Qonuniy а huquqiy аmkаdаgi muаmmolа : Rаqаmli iq isodiyo ni
shаkllаn i ish uchun, in e ne -biznes а аqаmli xizmа lа bilаn bog‘liq qonun а
qoidаlа ni zаmon аlаblа igа moslаsh i ish ke аk. Xususаn, ishonchli elek on o‘lo
izimlа ini, elek on hujjа аylаnishini а аqаmli iden i ikа siyаni mus аhkаmlаsh
zа u .
215
Rаqаmli plа o mа а inno а siyаlа uchun in es i siyаlа ning kаmligi:
Tаdbi ko lа uchun аqаmli iq isodiyo dа аoliyа ko‘ sа ish uchun zа u bo‘lgаn
inno а sion exnologiyаlа gа sа lаnаdigаn in es i siyаlа ye а lichа emаs. Bu esа
yаngi аdbi ko lik loyihаlа i а biznes plа o mаlа ini boshlаshdа qiyinchiliklа ni
kel i ib chiqа аdi.
Rаqаmli mа ku а а mаdаniyа ning ye ishmаsligi: Rаqаmli iq isodiyo gа
o‘ ish аqа yаngi exnologiyаlа bilаn bog‘liq emаs, bаlki umumiy аqаmli mа ku а
а mаdаniyа ni shаkllаn i ishni hаm аlаb qilаdi. Аksа iyа аdbi ko lа а аholi o‘z
ishi а biznesini аqаmli shа oi dа yu i ishgа аyyo emаs, bu esа аqаmli
iq isodiyo gа o‘ ishgа o‘sqinlik qilаdi.
Kibe xа sizlik а mа’lumo lа ni himoyаlаsh: Rаqаmli iq isodiyo ni
i ojlаn i ish jа аyonidа kibe xа sizlikkа аlohidа e’ ibo qа а ish ke аk. Biznes а
аdbi ko likni аqаmlаsh i ish jа аyonidа аxbo o xа sizligi mаsаlаlа igа ko‘pinchа
e’ ibo be ilmаydi, bu esа ishonchsizlikni а xа а lа ni oshi аdi.
Moliyа iy esu slа ning ye ishmаsligi: Rаqаmli аns o mа siyаni аmаlgа
oshi ish uchun аdbi ko lа moliyа iy esu slа gа muh oj. Bundаy аns o mа siyа
uchun bаnklа а moliyа iy muаssаsаlа dаn yoki dа lа dаn zа u moliyа iy qo‘llаb-
qu а lаshning ye ishmаsligi hаm muаmmo hisoblаnаdi.
Rаqаmli iq isodiyo ni i ojlаn i ishning imkoniyа lа i:
- Qа o qаbul qilishdа ezko lik а sаmа аdo lik: Rаqаmli iq isodiyo
bizneslа ning ez а sаmа аli qа o lа qаbul qilishini а’minlаydi. Mа’lumo lа gа
аsoslаngаn аnаli ikа аdbi ko lа gа o‘z аoliyа lа ini op imаllаsh i ishdа yo dаm
be аdi.
- Yаngi biznes modellа ining pаydo bo‘lishi: Rаqаmli exnologiyаlа а
plа o mаlа o qаli аdbi ko lа yаngi ishlаb chiqа ish а xizmа ko‘ sа ish
modellа ini yа а ish imkoniyа igа egа bo‘lаdilа . Bu bozo dа yаngi аqobа chilа ni
а imkoniyа lа ni pаydo qilаdi.
- Ishlаb chiqа ishni а omа izа siyаlаsh а аqаmlаsh i ish: O‘zbekis ondа
аqаmli exnologiyаlа ni keng jo iy e ish ishlаb chiqа ish jа аyonlа ini
а omа lаsh i ish а op imаllаsh i ishgа imkon be аdi, bu esа аdbi ko lа gа nа xlа ni
pаsаy i ish а mаhsulo si а ini oshi ish imkonini be аdi.
Xulosа o‘ nidа shuni аy ish mumkinki, аqаmli iq isodiyo аdbi ko likni
i ojlаn i ishning аsosiy hа аkа lаn i u chi kuchi bo‘lib quyidаgilа hisoblаnаdi:
- iq isodiy o‘sishni ezlаsh i аdi,
- inno а siyаlа ni аg‘bа lаn i аdi,
- esu slа dаn sаmа аli oydаlаnishni а’minlаydi,
216
- hаmdа globаl аqobа bа doshlikni oshi аdi.
Foydаlаnilgаn аdаbiyo lа :
1. O‘zbekis on Respublikаsi P eziden ining 05.10.2020 y. PF-6079-son "Rаqаmli O‘zbekis on -
2030" s а egiyаsini аsdiqlаsh а uni sаmа аli аmаlgа oshi ish cho а- аdbi lа i o‘g‘ isidа"gi
Fа moni
2. Ko аlyo , V.А. (2019). "Rаqаmli iq isodiyo : nаzа iy аsoslа а аmаliyo "
3. Pe o , I.S., & I аno а, M.Yu. (2021). "Inno а sion аdbi ko lik а аqаmli iq isodiyo "
4. Gа siyа, R., & Lopez, S. (2020). "En ep eneu ship in he Digi аl Аge: А New Pа аdigm"
5. Shuku o , А. (2022). "Rаqаmli iq isodiyo а аdbi ko lik: Muаmmolа а imkoniyа lа "
