234
BIOSINTETIK POLIMER QADOQLASH MATERIALLARINI OLISH –
POLIMER CHIQINDILARI MUAMMOSINI HAL QILISH
Abdullaye O abek Huseno ich
Iq isodiyo а pedаgogikа uni e si e i NTM . . .d., (PhD), p o esso
Qа shi shаhа , O‘zbekis on
E-mаil: [email p o ec ed]
Eshonqulo Ra shan Abdu azako ich
Iq isodiyo а pedаgogikа uni e si e i NTM . . .d., (PhD), p o esso
Qа shi shаhа , O‘zbekis on
E-mаil: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665588
Anno a siya. Hozi gi zamon ekologik alabla iga ja oban, biologik pa chalanadigan
polime ma e ialla ni ishlab chiqishga yangicha ilmiy yondashu la shakllanmoqda. Ushbu
maqolada biologik pa chalanadigan polime la (BP) ya a ilishining naza iy asosla i, ula ning
a kibiy a molekulya xususiya la i, pa chalanish mexanizmla i, shuningdek, abiiy a sin e ik
manbala asosida ya a iladigan biosin e ik polime kompozi siyala ishlab chiqish yo‘nalishla i
yo i ilgan. Ma e ialda, ayniqsa, mik ochiqindila asosida nano exnologiyala osi asida sama ali
polime kompozi siyala ya a ish a ula ning izik-mexanik a biologik xossala o‘ asidagi
mu ozana ni a’minlash muammola i ahlil e ilgan.
Kali so‘zla . Biologik pa chalanish, biopolime , sin e ik polime , mik ochiqindi,
nano exnologiya, biosin e ik ma e ialla , kompozi , molekulya uzilish.
Аннотация. В ответ на современные экологические вызовы формируются новые
научные подходы к созданию биологически разлагаемых полимерных материалов. В статье
изложены теоретические основы разработки биодеградируемых полимеров, их
молекулярные и структурные особенности, механизмы разложения, а также направления
создания биосинтетических композитов на основе природного и синтетического сырья.
Особое внимание уделяется применению нанотехнологий для получения эффективных
полимерных композиций и обеспечению баланса между физико-механическими и
биологическими свойствами.
Ключевые слова. биоразложение, биополимер, синтетический полимер,
микрочастицы, нанотехнологии, биосинтетические материалы, композит, молекулярная
структура.
Anno a ion. In esponse o mode n en i onmen al demands, new scien i ic app oaches o
he de elopmen o biodeg adable polyme ma e ials a e eme ging. This a icle discusses he
heo e ical ounda ions o biodeg adable polyme s, hei s uc u al and molecula cha ac e is ics,
deg ada ion mechanisms, and he di ec ions o c ea ing biosyn he ic polyme composi es based on
na u al and syn he ic sou ces. Special ocus is gi en o he use o nano echnology o p oducing
e icien polyme composi es and achie ing a balance be ween biological deg adabili y and
mechanical p ope ies.
Keywo ds. biodeg ada ion, biopolyme , syn he ic polyme , mic opa icles, nano echnology,
biosyn he ic ma e ials, composi e, molecula s uc u e.
235
Polime la keng qo‘llaniladi, xususan, qadoqlash ma e ialla ini olish uchun xom
ashyo si a ida xizma qiladi. Bula – qadoqlash plyonkala i, gid o-, elek oizolya sion
plyonkala , pola oid plyonkala , issiqxonala uchun plyonkala , shuningdek, u li
maqsadla uchun ko‘p qa lamli plyonkala di . Polime la boshqa ma e ialla bilan
kombina siyada go‘sh , su , baliq mahsulo la i, sabza o a me ala , shuningdek, non
a qandola mahsulo la i uchun qadoqlash ma e iali si a ida qo‘llaniladi. Polime
plyonka ma e ialla i oziq-o qa mahsulo la ini ishlab chiqa ishda ula ning saqlash
mudda ini oshi ish a yo‘qo ishla ni kamay i ishga imkon be adi.
Bugungi kunda qadoqlash ma e ialla i o asida moslashu chan qadoqlash alohida
o‘ in u adi. Oziq-o qa a ichimlikla bozo i moslashu chan qadoqlashning eng
yi ik is e’molchila idan bi idi . Moslashu chan qadoqlash oda da lamina siya a
soeks uziya yo damida olinadi. Moslashu chan qadoqlash ishlab chiqa ish
ja ayonida asosiy xom ashyo si a ida polies e la , polie ilen plyonka,
me alliza siyalangan plyonka, polip opilen plyonka, qog‘oz, yopish i u chi elim
a kibi a boshqala xizma qiladi. Oziq-o qa mahsulo la i a keng is e’mol molla i
ishlab chiqa u chila i qadoqlash ichidagi mahsulo ni yo ug‘lik, kislo od, ha o a
boshqa za a li omilla dan ye a li da ajada himoya qilish, shuningdek, ya oqlilik
mudda ini ka ola lash uchun moslashu chan ko‘p qa lamli qadoqlashdan
oydalanishga majbu . Bunday ko‘p qa lamli moslashu chan qadoqlash
kons uk siyala i oda da bi nech a polime plyonka qa lamla i o asiga joylash i ilgan
alyuminiy olga qa lamidan ibo a bo‘lib, ula lamina siya yoki elim a kibi
yo damida bi -bi iga bi ik i iladi. Oziq-o qa sanoa i ko xonala i mu akkab
s uk u ala ya a ish o qali moslashu chan qadoqlashning oydali a ishchi
xususiya la ini maksimal da ajada oshi ishga ha aka qilmoqda, bu esa bu
qadoqlashni qay a ishla ishni imkonsiz qiladi. Moslashu chan qadoqlash ishlab
chiqa ishda qo‘llaniladigan polime kompozi sion s uk u ala ining ko‘plab
a ian la i u ayli qay a ishlash ja ayoni (deya li) baja ib bo‘lmaydi. Yopish i u chi
moddala , kompozi ma e ialla a qoplamala moslashu chan ma e ialla ni
asni lash, aj a ish a qay a ishlashni juda qiyinlash i adigan mu akkablikla ni kel i ib
chiqa adi. Hozi da moslashu chan lamina la dan alyuminiyni aj a ib olish imkonini
be u chi exnologiyani ishlab chiqish bo‘yicha ilmiy adqiqo la olib bo ilmoqda.
Aga moslashu chan qadoqlashning polime komponen i biologik pa chalanishga
moyil bo‘lsa, bu chiqindila ni u iliza siya qilish muammosini sezila li da ajada hal
qiladi.
Oziq-o qa sanoa ida polime ma e ialla i mexanik mus ahkamlik, oziq-o qa
mahsulo i komponen la ining a’si iga kimyo iy ba qa o lik, iq isodiylik, ma judlik,
236
xom ashyoning a zonligi kabi alabla ga ja ob be adi. Bi oq, jozibado
xususiya la iga qa amay, polime ma e ialla i bi qa o kamchilikla ga ega. Ula ning
ikki a asosiy kamchiligi quyidagila dan ibo a : bi inchidan, polime ma e ialla i
iklanmaydigan abiiy esu sla dan – ne , ko‘mi , gazdan ishlab chiqa iladi a,
ikkinchidan, ula ning uzoq um ko‘ ishi, bu uzoq mudda da asosiy kamchilikla dan
bi iga aylandi. Polime ma e ialla i ishlab chiqa ishining jahon miqyosida o‘sishi
bilan a o -muhi ni polime chiqindila idan himoya qilish muammosi obo a
keskinlashmoqda, bu esa oydalanilgan PM mahsulo la i a ula ning ishlab chiqa ish
chiqindila idan ibo a .
Polie ilen xususiya la ini boshqa polime la yoki sopolime la bilan a alash i ish
o qali modi ika siya qilish mumkin. Masalan, polie ileni polip opilen bilan
a alash i ishda issiqlikka chidamlilik oshadi, bu ilkauchuk bilan a alash i ishda esa
o‘ziga xos yopishqoqlik a yo iqla ga chidamlilik oshadi. Yo iqla ga chidamlilikni
e ilenni p opilen, bu ilen a boshqa monome la bilan polime lash i ish yoki
poliiizobu ilen, bu ilkauchuk qo‘shish, shuningdek, xlo lash, b omlash yoki sul a lash
o qali oshi ish mumkin.
E ilen polime la i, sopolime la i, kompozi la i a ula asosidagi
kombina siyalangan ma e ialla oziq-o qa sanoa ida, xususan, qadoqlash ma e iali
si a ida keng qo‘llaniladi. Polie ilen plyonkala asosan so u ilgan yoki uzlangan
go‘sh , go‘sh konse ala i, muzla ilgan pa anda go‘sh i, pishloqla a boshqala
uchun kombina siyalangan qadoqlash ma e ialla i si a ida ishla iladi. Qandola
mahsulo la i polie ilen – olga kombina siyalangan plyonkala ga qadoqlanadi,
polie ilen plyonkala non mahsulo la ini qadoqlash uchun qo‘llaniladi.
Polie ilen eng a zon polime plas ikla idan bi idi . Polie ilen iziologik jiha dan
za a siz a sog‘liq uchun xa li moddala ni aj a maydi.
Polie ilenni modi ika siya qilish ja ayoni e i mada, polime e i masida yoki
polime la a somonome la qa iq hola da bo‘lgan sha oi la da amalga oshi ilishi
mumkin. Biz benzoyl pe oksid (BP) ish i okida 100°C ha o a da oluol e i masida
polie ilengacha malein angid idining g a sopolime iza siyasini o‘ kazish
imkoniya ini ekshi dik, komponen la nisba i MA : PE = 5 : 95; 10 : 90; 15 : 85; 25:
75, sopolime iza siya da omiyligi 3 soa . Reaksiya muh langan ampulala da olib
bo ildi, ampulala ni isi ish ha o a egulya o i bo‘lgan e mos a yo damida amalga
oshi ildi. Sopolime aj a ilgandan so‘ng, i lash o qali malein angid id
bo‘g‘inla ining a kibi aniqlanib, mahsulo a kibi hisoblab chiqildi.
237
Olingan mahsulo k axmal bilan kimyo iy o‘za o a’si ga ki ishishi a
k axmalning gid oksil gu uhla i bo‘yicha a sillo chi agen si a ida ha aka qilishi
mumkin, bu esa oxi -oqiba da BSPMning biologik pa chalanishini oshi adi.
Amaliy qo‘llash nuq ai naza idan, PE ni malein angid id (MA), malein kislo asi
(MK) bilan qa iq azali mexanokimyo iy sopolime iza siyasi qiziqish uyg‘o adi, bu
esa boshlang‘ich polime ning izik-mexanik xususiya la ini saqlab qolishga imkon
be adi.
K axmalni o‘z ichiga olgan biologik pa chalanadigan kompozi siyala ya a ish
bo‘yicha ilmiy- adqiqo ishla ini olib bo ish bilan bi qa o da, ay im i mala
allaqachon maishiy, sanoa a qishloq xo‘jaligida oydalanish uchun mo‘ljallangan
BSPM mahsulo la ini sanoa miqyosida ishlab chiqa ishga o‘ gan. Eksplua a siya
mudda i ugagach, up oq omonidan u iliza siya qilinadigan agmen la ga
pa chalanishga qodi qadoqlash ma e ialla ini ya a ish a o -muhi ga ushadigan
yukni sezila li da ajada kamay i ish a exnogen o a la xa ini oldini olish imkonini
be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ахмеров, З. А. Полимеры и экологическая безопасность. - М.: Наука, 2003. - 248 с.
2. Гулиев, А. А., & Гусейнов, Г. Г. Биодеградируемые полимеры: свойства и применение. -
Баку: Элм, 2007. - 312 с.
3. Ve , M., Doi, Y., Hellwich, K. H., Hess, M., Hodge, P., Kubisa, P., ... & Schué, F. (2012).
Te minology o bio ela ed polyme s and applica ions (IUPAC Recommenda ions 2012). Pu e
and Applied Chemis y, 84(2), 377–410. h ps://doi.o g/10.1351/PAC-REC-10-12-04
4. Shah, A. A., Hasan, F., Hameed, A., & Ahmed, S. (2008). Biological deg ada ion o plas ics: a
comp ehensi e e iew. Bio echnology Ad ances, 26(3), 246–265.
h ps://doi.o g/10.1016/j.bio echad .2007.12.005
5. Tokiwa, Y., Calabia, B. P., Ugwu, C. U., & Aiba, S. (2009). Biodeg adabili y o plas ics.
In e na ional Jou nal o Molecula Sciences, 10(9), 3722–3742.
h ps://doi.o g/10.3390/ijms10093722
6. Na ayan, R. (2006). Biodeg adable and compos able al e na i es o con en ional plas ics.
Philosophical T ansac ions o he Royal Socie y B: Biological Sciences, 364(1526), 2127–2139.
h ps://doi.o g/10.1098/ s b.2008.0289
7. Романов, В. П., & Лихачёв, А. П. Полимерные материалы: производство, свойства,
переработка. - СПб.: Профессия, 2005. - 336 с.
8. Мухина, Т. М. Современные биоразлагаемые полимеры: синтез, свойства, применение. -
М.: Техносфера, 2011. - 224 с.
9. A é ous, L., & Polle , E. (2012). En i onmen al Silica e Nano-Biocomposi es. London:
Sp inge . - 408 p.
10. Бектемирова, С. Р., & Холмуратов, М. А. (2020). Bioye ilu chi polime ma e ialla ning
ekologik muammola ni hal qilishdagi o‘ ni. O‘zbekis on kimyo ju nali, 3(65), 54–59.
