260
MAHALLIY NO‘XAT NAVLARI URUG‘LARINING LABORATORIYA
SHAROITDA UNISH QUVVATI VA UNUVCHANLIK KO‘RSATKICHLARI
Tu suno a Muxlisa Kamol qizi
Qa shi da la exnika uni e si e i ayanch dok o an i,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17665653
Anno a siya. Maqolada “Obod”, “Malxo a” a “Jahongi ” no‘xa na la i u ug‘la ining
2020–2022 yilla dagi labo a o iya sha oi ida unib chiqish qu a i a unu chanligi baholandi.
Na ijala ba cha na la da unu chanlikning juda yuqo i (98–99 %) ekanini, unib chiqish qu a i
esa 66–68 % diapazonda ba qa o saqlanganini ko‘ sa di. “Jahongi ” a “Obod” na la i eng
ba qa o ko‘ sa kichla ga ega bo‘lib, “Malxo a” na ida ay im yilla da bi oz pasayish kuza ildi.
Tadqiqo u ug‘ si a ini baholash a ag o exnik qa o la qabul qilishda muhim ilmiy-amaliy
ahamiya ga ega.
Kali so‘zla : no‘xa na la i, unib chiqish qu a i, unu chanlik, labo a o iya sha oi i, u ug‘
si a i, “Obod”, “Malxo a”, “Jahongi ”, u ug‘ iziologiyasi, ag o exnik baholash.
Аннотация. В статье оценены энергия прорастания и всхожесть семян местных
сортов нута «Обод», «Малхотра» и «Джахонгир» в лабораторных условиях за 2020–2022
годы. Результаты показали очень высокую всхожесть (98–99 %) у всех сортов, тогда как
энергия прорастания стабильно находилась в диапазоне 66–68 %. Сорта «Джахонгир» и
«Обод» отличались наиболее устойчивыми показателями, тогда как у сорта «Малхотра» в
отдельные годы отмечено небольшое снижение. Исследование имеет важное научно-
практическое значение для оценки качества семян и принятия агротехнических решений.
Ключевые слова: сорта нута, энергия прорастания, всхожесть, лабораторные
условия, качество семян, «Обод», «Малхотра», «Джахонгир», физиология семян,
агротехническая оценка.
Anno a siya. The a icle e alua es he ge mina ion ene gy and ge mina ion capaci y o he
local chickpea a ie ies “Obod,” “Malkho a,” and “Jahongi ” unde labo a o y condi ions
du ing 2020–2022. The esul s show e y high ge mina ion a es (98–99%) in all a ie ies, while
ge mina ion ene gy emained s able wi hin he 66–68% ange. “Jahongi ” and “Obod”
demons a ed he mos s able indica o s, whe eas “Malkho a” showed sligh dec eases in ce ain
yea s. The s udy holds impo an scien i ic and p ac ical signi icance o seed quali y assessmen
and ag o- echnical decision-making.
Keywo ds: chickpea a ie ies, ge mina ion ene gy, ge mina ion capaci y, labo a o y
condi ions, seed quali y, “Obod”, “Malkho a”, “Jahongi ”, seed physiology, ag o- echnical
e alua ion.
No‘xa (Cice a ie inum L.) O‘zbekis onning lalmiko a sug‘o iladigan
maydonla ida keng ekiladigan, oziq-o qa a yem-xashak si a ida yuqo i ahamiya ga
ega dukkakli ekinla dan bi idi . U ug‘ning labo a o iya sha oi ida unib chiqish
qu a i a unu chanligi ushbu madaniya ning keyingi i ojlanish bosqichla ini,
ayniqsa shoxlanish, gullash, dukkak hosil qilish a yakuniy don hosildo ligini
261
be osi a belgilo chi omildi . Shuning uchun ilmiy- adqiqo ishla ida u ug‘la ning
biologik xossala ini chuqu baholash, na la a o a qla ni aniqlash a u ug‘ si a ining
ba qa o ligini o‘ ganish muhim me odologik ahamiya kasb e adi.
No‘xa g‘o ak, qumoq, yengil sho‘ langan up oqla da ekiladi. Qo a, bo‘z,
kash an up oqla da yuqo i hosil olinadi. No‘xa issiqse a o‘simlik, ammo u ug‘i 2–
5°C da unib chiqadi. U ug‘i pas ha o a da sekin o‘sadi, ammo chi imaydi. Maysa 7–
10°C so uqqa chidaydi. No‘xa gullash a me a shakllanish da ida issiqlikka
alabchan. Dukkakli ekinla o asida no‘xa nisba an qu g‘oqchilikka chidamli. No‘xa
up oq a ha oda namlik ye ishmasa ham noqulay sha oi ga ba doshliligi yuqo i
o‘simlik hisoblanadi. Bu aqa ildizining i ojlanganligiga emas, shuningdek,
no‘xa ning su ni ejab ishla ishiga ham bog‘liqdi . Namlik me’yo dan o iq bo‘lsa
no‘xa kasallanadi, shona a guli o‘kiladi. Hosil olingan yili no‘xa ning u ug‘i yaxshi
unib chiqadi, ikkinchi a uchinchi yili unu chanligi pasayadi. No‘xa o‘zidan
changlanadi. Guli shonalash da ida changlanadi, so‘ng a guli ochiladi. O‘su da i
60–120 kun da om e adi[1; 185-b.].
Lalmiko sha oi da no‘xa u ug‘ining unib chiqish ene giyasi yuqo i bo‘lib,
up oq ha o a i 14–16°C bo‘lganda eng yaxshi na ijala ko‘ sa ilgan. Unib chiqish
ja ayonining sama ado ligi up oqda saqlanadigan namlik miqdo iga bog‘liq. Namlik
miqdo i 60–65% bo‘lganida unib chiqish yuqo i ko‘ sa kichla ga e ishgan. [2; 5-9-
b.].
Tup oq ha o a i a namlik da ajasi no‘xa u ug‘ining unib chiqish ja ayonida
muhim omilla dandi . Op imal ha o a 16–18°C bo‘lib, bu ha o a da unib chiqish
oizi maksimal bo‘ladi. Unib chiqish ja ayonining ezligi 45–50% da ajasida bo‘lsa,
u ug‘la ning aol unib chiqishi boshlanadi[3; 33–36-b].
Quyida 2020–2022 yilla da olingan ma’lumo la asosida mahalliy “Obod”,
“Malxo a” a “Jahongi ” na la i u ug‘la ining labo a o iyada unib chiqish qu a i
hamda unu chanligi chuqu ilmiy ahlil qilindi. Tadqiqo da ha bi na bo‘yicha I–IV
namunala alohida uch yil da omida o‘ ganildi.
Mahalliy no‘xa na la i u ug‘la ining si a i, ayniqsa ula ning unib chiqish
qu a i a unu chanligi, kelgusi ege a siya da idagi o‘simlikla ning bi ma omda
i ojlanishi a yakuniy hosildo likni belgilo chi asosiy ko‘ sa kichla dan bi idi .
2020–2022 yilla dagi labo a o iya aj ibala ida “Obod”, “Malxo a” a “Jahongi ”
na la i bo‘yicha o‘ kazilgan baholash na ijala i u ug‘la ning biologik aoliya i yuqo i
ekanligini ko‘ sa adi.
“Obod” na ida unib chiqish qu a i 2020–2022 yilla da mos a ishda 67,0;
66,8 a 67,8 % ni ashkil e ib, o‘ acha uch yillik ko‘ sa kich 67,2 % ga eng bo‘ldi.
262
Va ian la kesimida qiyma la 65–68 % o alig‘ida eb angan bo‘lib, bu u ug‘la ning
ye a li iziologik pishganligini ko‘ sa adi. Eng yuqo i ko‘ sa kich IV namunada (68
%) qayd e ilgan bo‘lsa, eng pas qiyma 2021 yildagi IV namuna uchun 65 % ni
ashkil e di.
Unu chanlik ko‘ sa kichla i esa ancha yuqo i a ba qa o bo‘lib, uch yillik
o‘ acha 98,7 % ni ashkil e di. Yilla kesimida 98,5–98,8 % o alig‘idagi a q
u ug‘la ning deya li o‘liq biologik qobiliya ga ega ekanini asdiqlaydi. I namuna 99
% bilan eng yuqo i na ijani ko‘ sa gan bo‘lsa, III namuna ozgina pas oq — 98,3 %
da ajada bo‘lgan. Umuman olganda, “Obod” na i unu chanligi yuqo i, unib chiqish
qu a i esa o‘ acha da ajada bo‘lib, dalada bi ma omda ko‘ka ish uchun ye a li
hisoblanadi.
1-jad al
Mahalliy no‘xa na la i u ug‘la ining labo a o iya sha oi ida unib chiqsh
qu a i a unu chanligi, %
Namunala soni
Yilla
Unib chiqish
qu a i,
o‘ achasi,
%
Yilla
Unu chanlik,
O‘ achasi, %
2020
2021
2022
2020
2021
2022
“Obod” na i
I
66,0
68,0
67,0
67,0
99
99
99
99,0
II
67,0
66,0
68,0
67,0
99
98
99
98,7
III
67,0
68,0
68,0
67,7
98
98
99
98,3
IV
68,0
65,0
68,0
67,0
99
99
98
98,7
O‘ acha
67,0
66,8
67,8
67,2
98,8
98,5
98,75
98,7
“Malxo a” na i
I
66,0
67,0
67,0
66,7
98
97
99
98,0
II
65,0
66,0
68,0
66,3
97
99
99
98,3
III
67,0
68,0
68,0
67,7
99
97
98
98,0
IV
67,0
65,0
68,0
66,7
98
99
98
98,3
O‘ acha
66,3
66,5
67,8
66,8
98,0
98,0
98,5
98,2
“Jaxongi ” na i
I
67,0
68,0
67,0
67,3
99
99
98
98,7
II
68,0
66,0
68,0
67,3
99
99
98
98,7
III
67,0
68,0
68,0
67,7
98
98
99
98,3
IV
68,0
66,0
68,0
67,3
99
97
99
98,3
O‘ acha
67,5
67,0
67,8
67,4
98,8
98,25
98,5
98,5
263
“Malxo a” na i bo‘yicha unib chiqish qu a i yilla kesimida 66,3; 66,5 a
67,8 % bo‘lib, o‘ acha 66,8 % ni ashkil e di. Deno lash i ilgan (I–IV) namunala
bo‘yicha ko‘ sa kichla 65–68 % o alig‘ida bo‘lib, bu na ning u ug‘la i si a jiha idan
nisba an ba qa o ligini ko‘ sa adi. Unib chiqish qu a i bo‘yicha sezila li yillik
a qlanish kuza ilmagan, bu esa mazku na u ug‘la ining ekologik omilla ga
nisba an chidamli ekanini bildi adi.
Unu chanlik bo‘yicha “Malxo a” na i 2020–2022 yilla da mos a ishda 98,0;
98,0 a 98,5 % ni ashkil e di. O‘ acha uch yillik na ija 98,2 % ga eng bo‘lib, yuqo i
biologik aollikni ko‘ sa adi. Unu chanlik bo‘yicha II a IV namunala 98,3 % bilan
eng yaxshi na ijani be gan bo‘lsa, I a III namunala 98 % bilan nisba an pas oq
bo‘ldi.
“Jahongi ” na i unib chiqish qu a i bo‘yicha eng yaxshi na ijala ni ko‘ sa gan
na la dan bi i bo‘lib, yilla kesimida 67,5; 67,0 a 67,8 % ga eng bo‘ldi. O‘ acha
qiyma 67,4 % bo‘lib, ushbu na bo‘yicha I–IV namunala o asidagi a q juda kichik
(67,3–67,7 %) bo‘lgan. Bu na u ug‘la ining bi jinsliligi, mo obiologik ba qa o ligi
a pishish ja ayonining bi ma omda kechishini asdiqlaydi.
Unu chanlik na ijala i ham yuqo i da ajada bo‘lib, 98,8; 98,25 a 98,5 % ni
ashkil e gan. O‘ acha 98,5 % ko‘ sa kichga ega bo‘lgan bu na u ug‘la i yuqo i
biologik po en sialga ega. I a II namunala 98,7 % bilan nisba an yaxshi na ijani
ko‘ sa gan bo‘lsa, III a IV namunala 98,3 % bilan bi oz pas oq, ammo ba qa o
na ijani qayd e gan.
Unu chanlik ko‘ sa kichla i ba cha na la da juda yuqo i, 98,2–98,7 %
o alig‘ida bo‘lib, biologik jiha dan o‘laqonli u ug‘la shakllanganini ko‘ sa adi.
Shuningdek, yuqo i unu chanlik ba cha na la da saqlanish exnologiyasi o‘g‘ i
bo‘lganini bildi adi.
Unib chiqish qu a i bo‘yicha eng yuqo i na ija “Jahongi ” na ida (67,4 %)
qayd e ilgan bo‘lsa, eng pas na ija “Malxo a” na ida (66,8 %) kuza ilgan. Ammo
a q ka a emas (0,6 % a o ida), bu na la o‘ asida u ug‘ning iziologik aolligi bi -
bi iga yaqin ekanini bildi adi.
“Obod” na i unu chanlik bo‘yicha eng yuqo i na ija (98,7 %) ni ko‘ sa ib, si a
jiha dan ye akchi na la dan bi i sanaladi.
Yilla kesimidagi a qlanish juda kichik, bu esa ob-ha o a saqlanish
sha oi la ining mahsulo si a iga salbiy a’si ko‘ sa maganini angla adi.
Xulosa. 2020–2022 yilla dagi labo a o iya aj ibala i na ijala i shuni
ko‘ sa adiki, mahalliy no‘xa na la i – “Obod”, “Malxo a” a “Jahongi ” u ug‘la i
yuqo i unu chanlik a qoniqa li unib chiqish qu a iga ega. Unu chanlikning 98 %
264
dan yuqo i bo‘lishi ushbu na la u ug‘la ining yuqo i biologik si a ga ega ekanini,
unib chiqish qu a ining 66–68 % diapazoni esa ula ning dalada ye a li da ajada bi
ma omda ko‘ka ish imkonini be adi. Ayniqsa, “Jahongi ” a “Obod” na la i
u ug‘la ining ba qa o ko‘ sa kichla i ula ni lalmiko a sug‘o iladigan sha oi la da
keng ekish uchun qulayligini asdiqlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. A abaye a X.N., Xudayqulo J.B. Donli ekinla biologiyasining ilmiy asosla i: da slik. –
Toshken : Fan ziyosi, 2022. – 185 b
2. Mi zaye M. Lalmiko sha oi da no‘xa u ug‘ining o‘ ishi a uning i ojlanishida ag o exnik
omilla ning a’si i // Ag oilmiy adqiqo la ju nali. – Sama qand ag a uni e si e i, 2020. – B.
5–9
3. Abdu ashido Sh. O‘zbekis on sha oi ida donli dukkakli ekinla ning o‘sish a i ojlanish
xususiya la i // O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi ju nali. – 2008. – B. 33–36.
