305
YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING YOSHLAR
PSIXOLOGIYASIGA O‘TKAZADIGAN TA’SIRI
Homido Shah izod Abdu akilo ich
Xalqa o inno a sion uni e si e i, “Aniq anla , ye kadas i a kommunal xo„jaligi” ka ed asi
o„qi u chisi,
E-mail: [email p o ec ed]
U alo a Nilu a Jasu bek qizi
Xalqa o inno a sion uni e si e i alabasi,
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17667168
Anno a siya. Maqolada yangi axbo o exnologiyala ining yoshla psixologiyasiga a‟si i
ahlil qilinadi. Zamona iy exnologiyala , jumladan in e ne , sma onla a sun‟iy in ellek
osi ala i yoshla bilim olish, kommunika siya, kasbiy i ojlanish a k ea i lik sohala ida ijobiy
imkoniya la ya a ishini ko„ sa adi. Shu bilan bi ga, exnologiyala dan me‟yo idan o iq
oydalanish psixologik bog„liqlik, ij imoiy a moqla dagi bosim, kibe xa la , diqqa ning pasayishi
a eal muloqo ning kamayishi kabi salbiy oqiba la ga olib kelishi mumkinligi a‟kidlanadi.
Maqolada yoshla psixologiyasidagi o„zga ishla ning asosiy mexanizmla i – dopamin izimi
aollashu i, kogni i ja ayonla ga a‟si a i ual ij imoiylashu – yo i ilgan. Shu bilan bi ga,
aqamli gigiyena, o a-ona nazo a i, sog„lom u mush a zi a media sa odxonlikni oshi ish kabi
a siyala o qali salbiy a‟si la ni kamay i ish yo„lla i ko„ sa iladi. Tadqiqo na ijala i yangi
axbo o exnologiyala idan oqilona oydalanish yoshla psixologiyasi uchun muhim ekanligini
asdiqlaydi.
Kali so‘zla : Yangi axbo o exnologiyala i, yoshla psixologiyasi, aqamli sa odxonlik,
ij imoiy a moqla , psixologik bog„liqlik, k ea i lik, media sa odxonlik.
Ki ish
XXI as – axbo o exnologiyala i yuksak su ‟a la bilan i ojlanayo gan da
bo„lib, u inson aoliya ining ba cha jabhala ini ubdan o„zga i moqda. Ayniqsa,
yoshla psixologiyasi, ula ning dunyoqa ashi, xulq-a o i a ij imoiy moslashu i
ushbu ja ayondan be osi a a‟si lanmoqda. Sma onla ning keng a qalishi,
in e ne ning qulayligi, sun‟iy in ellek asosidagi xizma la ning ommalashu i yoshla
ongida yangi psixologik ja ayonla paydo bo„lishiga sabab bo„lmoqda. Ushbu
maqolada zamona iy exnologiyala ning yoshla psixologiyasiga ko„ sa adigan ijobiy
a salbiy jiha la i keng oq yo i iladi.
YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING IJOBIY TA’SIRLARI
1. Ta’lim ja ayonining sama ado ligini oshi ish
Zamona iy exnologiyala a‟lim ja ayonini bu kul o„zga i ib yubo di. Yoshla
in e ne o qali u li ilmiy esu sla , onlayn ku sla , o„qu pla o mala i (Cou se a,
306
Udemy, Khan Academy a boshqala ), elek on da slikla dan oydalanishi na ijasida
o„z bilimla ini mus aqil a ishda kengay i a oladi.
Bu ja ayon quyidagi ijobiy na ijala ga olib keladi:
- k i ik ik lashni i ojlan i adi;
- malaka a ko„nikmala ning yangilanib bo ishiga imkon ya a adi;
- o„qu ja ayoniga qiziqishni oshi adi;
- ilmiy izlanishla ga moyillikni kuchay i adi.
2. Muloqo doi asining kengayishi
Ij imoiy a moqla yoshla uchun global kommunika siya maydoniga aylangan.
Ula u li mamlaka dagi engdoshla i bilan suhba lashadi, aj iba almashadi,
madaniya la a o a o u la haqida ma‟lumo oladi. Bu esa:
- ij imoiy a akku ni kengay i adi,
- ole an likni oshi adi,
- kommunika i ko„nikmala ni i ojlan i adi.
3. Kasbiy i ojlanish a iq isodiy mus aqillik
Axbo o exnologiyala i yoshla ning e a p o essional i ojlanishiga ka a
imkoniya ya a moqda. Masalan:
- ilanse lik,
- s a apla ya a ish,
- aqamli ma ke ing,
- das u lash,
- g a ik dizayn,
- maso a iy ish u i.
Bu ula ga iq isodiy jiha dan mus aqil bo„lish imkonini be adi.
4. K ea i lik a inno a sion ik lashning kuchayishi
Texnologiyala yo damida yoshla o„z g„oyala ini g a ik das u la , ideo
mon aj pla o mala i, sun‟iy in ellek osi ala i o qali amaliyo ga a biq qila oladila .
Na ijada k ea i a akku shakllanadi.
YANGI AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING SALBIY TA’SIRLARI
1. Psixologik bog‘liqlik (in e ne a sma on addik siyasi)
Texnologiyala dan me‟yo idan o iq oydalanish qa amlikka olib kelishi
mumkin. Bu hola psixologik muammola ni kel i ib chiqa adi:
- diqqa ni jamlay olmaslik;
- eal hayo dagi qiziqishla ning susayishi;
- uyqu si a i buzilishi;
- aq ni no o„g„ i aqsimlash.
307
2. Ij imoiy a moqla ning psixologik bosimi
Ij imoiy a moqla da ko„ sa iladigan sun‟iy go„zallik, mukammal u mush a zi
a mu a aqiya haqidagi as i la yoshla ongida o„zini pas baholash hola ini
kuchay i adi.
Buning oqiba la i:
- dep essi hola la ;
- o„zidan no ozilik;
- ideal qiyo a uchun o iqcha s ess.
3. Vi ual muhi dagi kibe xa la
Yoshla ko„pincha kibe bulling (onlayn haqo a , ahdid), yolg„on axbo o ,
manipulya siya qilishga asoslangan kon en la ga duch keladi.
Bu esa:
- qo„ qu ,
- xa o i ,
- o„z-o„zini cheklash,
- ij imoiy izolya siyaga olib kelishi mumkin.
4. Diqqa ning pasayishi a mul i askingning za a li oqiba la i
Bi aq ning o„zida bi necha ish bilan shug„ullanish yoshla o asida keng
a qalgan bo„lib, quyidagila ga sabab bo„ladi:
- xo i a kuchining sus lashu i,
- ik lash ja ayonining yuzakilashu i,
- o„qu ja ayonidagi sama ado likning pasayishi.
5. Real muloqo ning kamayishi
Vi ual muloqo ning kuchayishi na ijasida yoshla :
- yuzma-yuz suhba lashish ko„nikmala ini boy be adi,
- empa iya (boshqani ushunish) da ajasi pasayadi,
- ij imoiy moslashu da qiyinchilikla ga duch keladi.
PSIXOLOGIK O‘ZGARISHLARNING ASOSIY MEXANIZMLARI
1. Dopamin izimining aollashu i
Ij imoiy a moqla dagi laykla , izohla , yangilanishla miya dopamin izimini
kuchay i adi. Bu ezko za qlanishga olib keladi a exnologiyaga qa amlikni
oshi adi.
2. Kogni i ja ayonla ga a’si
Tezko axbo o oqimi:
- chuqu ik lash,
- ahlil qilish,
308
- ejalash i ish,
- ma‟lumo ni izimlash i ish ko„nikmala ini susay i adi.
3. Vi ual ij imoiylashu
Yoshla ko„pincha o„z his- uyg„ula ini onlayn a zda i oda e ishadi, bu esa eal
hayo da psixologik ye ishmo chilikla ga sabab bo„lishi mumkin.
MUAMMONI BARTARAF ETISH BO‘YICHA TAVSIYALAR
1. Raqamli gigiyenani shakllan i ish:
- kunlik oydalanish me‟yo ini belgilash,
- uyqudan oldin exnologiyala dan uzoqlashish,
- “ aqamsiz aq ” jo iy e ish.
2. O a-ona nazo a ini kuchay i ish:
- yoshla ning in e ne aoliya ini kuza ish,
- za a li kon en dan himoya qilish,
- aqamli madaniya ni o„ ga ish.
3. Sog‘lom u mush a zini i ojlan i ish:
- spo ,
- ki ob o„qish,
- eal hayo dagi ij imoiy aollikni oshi ish.
4. Media sa odxonlikni oshi ish:
- ma‟lumo ni anqidiy ahlil qilish,
- yolg„on ma‟lumo ni aniqlash,
- shaxsiy ma‟lumo la ni himoya qilish ko„nikmala ini shakllan i ish.
Xulosa
Yangi axbo o exnologiyala i yoshla psixologiyasiga kuchli a‟si
ko„ sa moqda. Texnologiyala dan sama ali a oqilona oydalanish o qali ijobiy
jiha la ni kuchay i ish, salbiy oqiba la ning oldini olish mumkin. Raqamli
sa odxonlik, sog„lom psixologik muhi a exnik imkoniya la dan me‟yo ida
oydalanish bugungi yoshla uchun muhim omildi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Jensen, M. “Young Adolescen s‟ Digi al Technology Use and Men al Heal h,” 2019. PMC
2. Limone, P. “Psychological and Emo ional E ec s o Digi al Technology Use,” F on ie s in
Psychology, 2022. F on ie s
3. Dema ia, F. “Body, Image, and Digi al Technology in Adolescence,” F on ie s in Psychology,
2024. F on ie s
4. UNICEF Innocen i. “How Does he Time Child en Spend Using Digi al Technology Impac
Thei Men al-Well-being, Social Rela ionships and Physical Ac i i y? An E idence-Focused
Li e a u e Re iew,” Decembe 2017
