Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
199
O‘ZBEK BOLALAR ADABIYOTIDA MEDIASAVODXONLIK
UNSURLARINING TALQINI
No mu odo a Nigo a Abdusa o o na
Nizomiy nomidagi O‘zMPU Boshlang’ich a’lim naza iyasi a me odikasi ka ed asi
do sen i, PhD
Malika Nasimo a Oybek qizi
Nizomiy nomidagi O‘zMPU “Ta’lim a a biya naza iyasi a me odikasi
(boshlang‘ich a’lim)” yo‘nalishi 1-bosqich magis an i
+998913343091
malikanasimo [email protected]
Anno a siya. Ushbu maqolada o‘zbek bolala adabiyo ida mediasa odxonlik
unsu la ining shakllanishi, i oji, badiiy alqini a pedagogik ahamiya i ahlil qilinadi.
Zamona iy aqamli muhi da bolala ning ongiga a’si qilu chi omilla , adabiy
asa la da media bilan ishlash madaniya i, axbo o ni anlash, uni qay a ishlash,
axbo o ga anqidiy yondashu kabi kompe ensiyala ning badiiy modellash i ilgan
shaklla i ilmiy asosda o‘ ganiladi. Tadqiqo milliy bolala adabiyo i namunala i –
Xudoybe di To‘x aboye , Qud a Hikma a zamona iy bolala yozu chila ining
asa la idagi media bilan bog‘liq ob azla a aziya la asosida yo i iladi.
Kali so‘zla : mediasa odxonlik, bolala adabiyo i, axbo o madaniya i, media
a’lim, aqamli muhi , anqidiy ik lash.
Аннотация. В данной статье анализируются формирование, развитие,
художественная интерпретация и педагогическое значение элементов
медиаграмотности в узбекской детской литературе. Научно изучаются факторы,
влияющие на сознание детей в современном цифровом пространстве, культура
работы с медиа в литературных произведениях, умение выбирать и
перерабатывать информацию, а также критическое отношение к источникам,
моделируемое в художественных текстах. Исследование проводится на
примерах национальной детской литературы – произведений Худойберди
Тухтабоева, Кудрата Хикмата а также современных узбекских детских авторов,
с анализом медиаобразов и ситуаций, отражающих медиапрактики.
Ключевые слова: медиаграмотность, детская литература,
информационная культура, медиаобразование, цифровая среда, критическое
мышление.
Anno a ion. This a icle examines he o ma ion, de elopmen , a is ic in e p e a ion,
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
200
and pedagogical signi icance o media li e acy elemen s in Uzbek child en’s li e a u e.
I scien i ically explo es ac o s in luencing child en’s consciousness in he
con empo a y digi al en i onmen , he cul u e o wo king wi h media in li e a y ex s,
he abili y o selec and p ocess in o ma ion, and c i ical a i udes owa d sou ces as
modeled in a is ic wo ks. The s udy is based on examples om na ional child en’s
li e a u e – wo ks by Xudoybe di To‘x aboye , Qud a Hikma and con empo a y
Uzbek child en’s au ho s – analyzing media- ela ed cha ac e s and si ua ions ha
e lec media p ac ices.
Keywo ds: media li e acy, child en’s li e a u e, in o ma ion cul u e, media educa ion,
digi al en i onmen , c i ical hinking.
XXI as – axbo o a aqamli exnologiyala da i. Zamona iy bolala "ek an a lodi"
hisoblanib, ula ning dunyoqa ashi, bilim olishi a aq ini o' kazish an'ana iy o'qishdan
ko' a aqamli mediaga ko'p oq bog'liq. Shu sababli, bu un dunyoda mediasa odxonlik
– u li xil media o ma la ni anib olish, ahlil qilish, baholash a ya a ish ko'nikmala i
– mak ab a'limining aj almas qismiga aylanmoqda. O'zbekis onda ham
aqamlash i ish, axbo o -kommunika siya exnologiyala i i oji a "Aqlli Mak ab"
loyihala i doi asida mediasa odxonlikka bo'lgan eh iyoj o'sib bo moqda. Bi oq, bu
ja ayon ko'pincha alohida an yoki ening si a ida qa aladi, adabiyo , xususan bolala
adabiyo i bilan in eg a siyasi e a licha o' ganilmagan. O'zbek adabiyo shunosligida
an'ana iy adabiy ahlil (syuje , pe sonaj, il a boshqala ) us unlik qiladi. Bolala
adabiyo ining zamona iy bolaning mediamuhi iga a'si ini, mediaga
moslashu chanligini yoki mediaga qa shilik ko' sa ish qobiliya ini shakllan i ishdagi
oli keng yo i ilmagan. Shuning uchun, ma zu na aqa adabiyo shunoslik, balki
media anla i a pedagogika cho ahasida yangi yondashu ni alab qiladi.
Xalqa o adabiyo shunoslik doi asida mediasa odxonlikning bolala adabiyo iga
singdi ilishi masalasi so‘nggi yilla da alohida ilmiy e’ ibo ma kaziga aylangan.
Xususan, K. G. Kening (2018), E. M. Dal onning (2020) hamda boshqa
adqiqo chila ning izlanishla ida mediasa odxonlikni bolala dunyoqa ashini
shakllan i ish ja ayoniga in eg a siya qilishning naza iy a amaliy asosla i ba a sil
ahlil e ilgan. Ushbu olimla ning umumiy xulosala iga ko‘ a, global axbo o
maydonining shidda bilan kengayib bo ishi sha oi ida an’ana iy bolala adabiyo iga
yangi, zamona iy azi ala yuklanmoqda. Adabiyo endilikda na aqa es e ik didni
a biyalash, balki bolala ni aqamli muhi da ongli ha aka qilish, axbo o ni anqidiy
id ok e ish, uning manbala ini a qlashga o‘ ga ish unksiyasini ham baja ishi za u ligi
a’kidlanadi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
201
O‘zbek bolala adabiyo i a ixiy i ojlanishiga naza ashlasak, media mazmunga ega
bo‘lgan mo i la qadimiy xalq og‘zaki ijodi namunala idayoq uch aydi. Bi oq
mediasa odxonlik ushunchasining bugungi ilmiy alqiniga yaqin keladigan unsu la ,
ya’ni axbo o ni ekshi ish, yolg‘on a haqiqa ni aj a ish, mish-mishla ning ij imoiy
a’si ini anglash kabi jiha la badiiy ma nla da ayniqsa 1960–1980-yilla dan boshlab
yanada aniq oq ko‘zga ashlana boshlaydi. Mazku da adabiy ja ayoni bolala ongida
axbo o ning o‘ nini, uning ij imoiy mohiya ini badiiy osi ala o qali ushun i ishga
yo‘nal i ilgani bilan xa ak e lanadi. Shu boisdan ushbu yilla o‘zbek bolala
adabiyo ida mediasa odxonlik elemen la ining shakllana boshlagan ilk bosqichi
si a ida ilmiy asosda baholanishi mumkin.
Xalq e akla i a i oya la da bola xaba ga ishonib qolganda aldanishi, aziya la ni
no o‘g‘ i baholashi ko‘p uch aydi. Bu mediasa odxonlikning eng das labki
shaklla idi . Masalan: "Zum ad a Qimma "da yolg‘on ma’lumo be u chi
qah amonla a "U , o‘qmoq" e agida manipulya siya a yolg‘on axbo o mo i la i
bolani axbo o ni anlashga o‘ ga adi.
1960–1980-yilla dagi asa la da bolala ning adio, gaze a, kino o qali olgan axbo o i,
ula ning no o‘g‘ i alqinla i ko‘p oq ko‘ sa iladi. 200-yildan boshlab bolala
adabiyo ida in e ne , mobil ele on, yangi axbo o exnologiyala i bilan bog‘liq
syuje la paydo bo‘ldi. Badiiy ma nla axbo o madaniya ini badiiy alqin qilishga
ko‘p oq e’ ibo qa a a boshladi.
Mediasa odxonlik adabiyo da axbo o manbala ini a qlashga o‘ ga ish, media
manipulya siyala dan himoyalanish, media o qali ij imoiy muloqo kabi
hola la da bolani madaniy muloqo , in e ne odobi, digi al e ike a bilan anish i adi.
Xudoybe di To‘x aboye ning bolala uchun yozilgan asa la i na aqa badiiy-es e ik
qimma ga, balki mediasa odxonlik kompe ensiyala ini shakllan i ishga xizma
qilu chi dolza b g‘oyala ga ham ega. Adib syuje ni ko‘pincha hazil, mubolag‘a a
an as ik elemen la bilan boyi gan holda, bolala ning axbo o ga munosaba i, yolg‘on
ma’lumo la ga ishonishi yoki ashqi manipulya siyaga be ilishini juda nozik a zda
as i laydi. Uning asa la ida bolala duch keladigan quyidagi mediasa odxonlik
muammola i ko‘ a iladi:
“Shi in qo unla mamlaka i” asa ida bolala ning haqiqa ni an as ik asa u bilan
almash i ishi, asdiqlanmagan ma’lumo la ga ez ishonishi kabi hola la yengil hazil
osi asida yo i iladi. Asa o‘qu chini axbo o ni ekshi ish, manbala ni solish i ish a
“ishonchli axbo o ” ushunchasini anglashga undaydi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
202
“Seh li qalpoqcha” asa ining qah amonla i bi qa ashda oddiy ko‘ ingan
axbo o ning asl manbasi, undan kelib chiqadigan oqiba la a ma’lumo ning
ij imoiy mas’uliya i haqida o‘ylashga majbu bo‘ladi. Bu bolala da anqidiy
ik lashni, ha qanday xaba ni da hol qabul qilmaslikni shakllan i adi.
Qud a Hikma ning bolala uchun yozilgan she’ iya i mediasa odxonlik ma zusini
badiiy shaklda i odalashda o‘ziga xos ahamiya ga ega. Shoi she’ la ida eklama
a ash iqo ning shishi ilgan, haddan oshi ilgan ko‘ inishla i, yolg‘on a
haqiqa ning o‘qnashu i, shuningdek, “eshi dim — lekin ekshi madim” kabi
mo i la bolala ongiga o‘ kaziladi. Ushbu poe ik mo i la bolaga axbo o ni
anlashda na aqa man iqiy, balki hissiy-es e ik yondashu ni o‘ ga adi, ya’ni bola
ma n o qali oqelikni his e ib, xaba manbasi, mazmuni a oqiba la ini baholash
ko‘nikmala ini i ojlan i adi. Shu a iqa, Qud a Hikma she’ iya i bolala da
mediasa odxonlikning asosiy komponen la ini — anqidiy qabul qilish, axbo o
manbala ini aniqlash a ahlil qilish ko‘nikmala ini shakllan i ishga xizma
qiladi, bu esa uning ijodini zamona iy aqamli muhi sha oi ida ham dolza b a
pedagogik jiha dan qimma li qiladi.
O‘zbek bolala adabiyo ida mediasa odxonlik unsu la i ma jud bo‘lsa-da, hali ay im
jiha la o‘liq i ojlanmagan. Masalan, zamona iy media muhi ga oid badiiy syuje la
nisba an kam, in e ne dagi xa la a ij imoiy a moqla dagi ahdidla ye a li da ajada
as i lanmagan, shuningdek, global mediasa odxonlik konsep la i —media e ikasi
amaliyo da keng qo‘llanilmaydi, ilmiy-me odik asosla esa hozi cha cheklangan. Shu
bilan bi ga, adabiyo da “ aqamli mas’uliya ” ma zusi kengayishi, ak la bilan ishlash
ko‘nikmala ini shakllan i u chi badiiy syuje la paydo bo‘lishi, media-psixologik
ja ayonla a ij imoiy a moqla ga oid masalala ning badiiy ma nla da ko‘p oq
yo i ilishi, shuningdek, yozu chila a pedagogla uchun maxsus qo‘llanmala ishlab
chiqilishi ku ilmoqda. Bu esa o‘zbek bolala adabiyo ida mediasa odxonlikni yanada
sama ali i ojlan i ish uchun qulay zamin ya a adi.
O‘zbek bolala adabiyo ida mediasa odxonlik unsu la i a ixiy ildizla ga ega bo‘lib,
bugungi aqamli jamiya alabla iga mos holda akomillashib bo moqda. Adabiyo
bolada axbo o bilan ishlash madaniya ini shakllan i u chi eng sama ali osi a si a ida
xizma qiladi. Asa la da axbo o ni anlash, manbala ni a qlash, yolg‘on axbo o dan
himoyalanish, media manipulya siyala ni anglash kabi kompe ensiyala badiiy
ob azla o qali modellash i ilgan.
Xulosa o’ nida ay adigan bo’lsak, bolala adabiyo i mediasa odxonlik a’limining
naza iy a amaliy asosla ini boyi ishga, bolala ning axbo o ga ongli, anqidiy
yondashu ini shakllan i ishga xizma qiladi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
203
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. M.Jumaboye Bolala adabiyo i. Toshken , 2010.
2. N. Xodjaye a Media madaniya asosla i. Toshken , 2019.
3. X. To‘x aboye Asa la o‘plami. Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , u li
yilla .
4. Q. Hikma Bolala uchun she’ la . Toshken : Yoshla nash iyo i, 2018.
5. UNESCO. Media and In o ma ion Li e acy Cu iculum o Teache s. Pa is, 2011.
6. B. Jamilo a O’zbek bolala adabiyo i Toshken , 2019.
7. Hobbs, R. Digi al and Media Li e acy: Connec ing Cul u e and Class oom. Co win,
2011
8. Buckingham, D. Media Educa ion: Li e acy, Lea ning and Con empo a y Cul u e.
Poli y P ess, 2003.
ELEKTRON MANBALAR:
1. www.edu.uz
2. www.ziyone .uz
3. www.kun.uz
