Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
204
RAQAMLI KITOBXONLIKNING SHAKLLLANISHI: BOLALAR o‘QISH
MADANIYATIDA YANGI TENDENSIYALAR
No mu odo a Nigo a Abdusa o o na
Nizomiy nomidagi O‘zbekis on milliy pedagogika uni e si e i Boshlang’ich a’lim
naza iyasi a me odikasi ka ed asi do sen i, PHD
Yaxshiliko a Du dona Sobi qizi
Nizomiy nomidagi O‘zbekis on milliy pedagogika
uni e si e i a’lim a biya naza iyasi a me odikasi (boshlang’ich a’lim)
+998954540401
du donayaxshiliko [email protected]
Anno a siya: Zamona iy da da aqamli exnologiyala bolala adabiyo i a o‘qish
madaniya ida juda ko‘plab yangilikla ni olib ki di. Raqamli ki obla , in e ak i
hikoyala a e akla , audioki obla a elek on da slikla bolala ning o‘qishga bo‘lgan
qa ashla ini a qiziqishla ini salmoqli da ajada oshi di, shuningdek, ula ning nu q
madaniya i, ij imoiy a in ellek ual i ojiga a’si qilishi bilan aj alib u adi.Ushbu
maqolada aqamli ki obxonlikning shakllanishi, bolala o‘qish madaniya idagi yangi
endensiyala i a ula ning pedagogik ahamiya i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : Raqamli endensiya, mul imedia, aqamli ki ob, anima siya,
gami ika siya.
Аннотация: В современную эпоху цифровые технологии внесли множество
новшеств в детскую литературу и культуру чтения. Цифровые книги,
интерактивные истории и сказки, аудиокниги и электронные учебники
значительно повысили интерес детей к чтению и их отношение к нему, а также
оказали влияние на развитие их речи, социальные и интеллектуальные
способности. В данной статье анализируются формирование цифровой
грамотности чтения, новые тенденции в культуре чтения детей и их
педагогическое значение.
Ключевые слова: цифровая тенденция, мультимедиа, цифровая книга,
анимация, геймификация.
Anno a ion: In he mode n e a, digi al echnologies ha e in oduced nume ous
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
205
inno a ions in child en’s li e a u e and eading cul u e. Digi al books, in e ac i e
s o ies and ai y ales, audiobooks, and elec onic ex books ha e signi ican ly
inc eased child en’s in e es in eading and hei a i udes owa d i , while also
in luencing hei speech cul u e, social, and in ellec ual de elopmen . This a icle
analyzes he o ma ion o digi al eading li e acy, new ends in child en’s eading
cul u e, and hei pedagogical signi icance.
Keywo ds: digi al end, mul imedia, digi al book, anima ion, gami ica ion.
A alla i o‘qish aqa bosma ma n o qali amalga oshi ilgan bólsa, bugungi kunda
exnologiyala aqdim e ayo gan mul imodal imkoniya la bolala ongining
i ojlanishiga yangi su ’a bag‘ishlamoqda. Raqamli ki obxonlik shunchaki “ek andan
o‘qish” emas, balki o‘qish ja ayonini aol, moslashu chan a in e ak i aj ibaga
aylan i u chi mu akkab ij imoiy-pedagogik hodisa si a ida qa almoqda. Raqamli
ki obxonlik bolala o‘qish madaniya ini o‘zga i ibgina qolmay, balki o‘qishning
mazmuni, shakli a me odikasiga yangicha yondashu olib ki moqda. Bu ja ayon
o‘qu chi shaxsining ijodiy ik lashi, media sa odxonligi, mus aqil o‘ ganishi,ij imoiy
kompe ensiyala i uchun ulkan imkoniya la ya a adi. Eng muhim jiha — aqamli a
an’ana iy o‘qish o‘ asidagi mu ozana ni a’minlash, ha bi bolaning yosh a
psixologik xususiya la iga mos o‘qu muhi i ya a ishdi . Bugungi o‘qu chila “digi al
na i e” si a ida a’ i lanadi, ya’ni exnologiya bilan yashamoqda, u bilan o‘smoqda,
na ijada, bolala ongining ez o‘sishi kuza ilmoqda. Bolala ma’lumo la ni ek andan
qabul qilish ja ayoni anchagina jadallashgan, ula mul imediali osi ala i o qali ez oq
anglab ye adi a juda osonlik bilan qabul qiladi. Raqamli ki obxonlik – bu elek on
qu ilmala yo damida ma n, audio a mul imodal kon en la ni o‘qish, inglash, ko‘ ish
a ahlil qilish ja ayonidi . Uning bu da ajada ommalashishiga a i ojlanishiga bi
necha omilla a’si qilmoqda. Bula quyidagila di :
-axbo o exnologiyala ining i ojlanishi;
-global In e ne a mog‘iga ki ish imkoniya i;
-bolala ning izual a dinamik axbo o ga qiziqishi;
- a’lim izimining aqamlash i ilishi;
-pandеmiya da ida maso a iy o‘qishning kengayishi.
Raqamli ki obxonlik (digi al eading)- ahlil qilish ja ayoni bo‘lib, u quyidagi
osi ala ni o‘z ichiga oladi:
E-ki obla (PDF, ePub, MOBI)-ki obla ma n, asm, audio yozdi in e ak i
elemen la ni o‘z ichiga oladigan aqamli o ma dagi ki obla di .
Audioki obla - bu ki obla ning yoki ma nla ning o ozli shaklda o‘qib be ilgan shakli
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
206
bo‘lib, p o essional dik o la , ak yo la yoki mualli ning o‘zi omonidan yozib olingan
audio o ma dagi ki obdi .
In e ak i ilo ala a das u la -bu oydalanu chi bilan ikki omonlama aol muloqo
qilu chi, uning ha aka i, anlo i a ja obiga ko‘ a o‘z unksiyasini o‘zga i adigan
aqamli a’lim osi ala idi . Bunday ilo ala da oydalanu chi shunchaki omoshabin
emas, balki ja ayonning aol ish i okchisiga aylanadi.
Mul imedia hikoyala a anima sion asa la . Mul imedia hikoyala .
Bu — o oz, anima siya, ma n, asm, ideo, musiqa a in e ak i ugmala kabi u li
aqamli elemen la ning bi lash i ilgan ko‘ inishidagi hikoyala di . Ula oda iy ma nga
nisba an ko‘p oq sezgi o ganla ini jalb qiladi a bolala ning o‘qish ja ayonini qiziqa li,
aol a ushuna li qiladi.
Anima sion asa la . Anima siya yo damida ya a ilgan ideo-hikoyala yoki
mul ilmla bo‘lib, bolala uchun maxsus badiiy, a’limiy a a biya iy mazmunga ega
bo‘ladi. Ula kompyu e g a ikasiga asoslangan bo‘lib, ha aka lanayo gan ob azla
o qali oqeala ni izual a zda ye kazadi.
Raqamli ki obxonlik na aqa o‘qish ja ayonini soddalash i adi, balki bolala ning
k ea i ik lashi, mus aqil o‘ ganishi a exnologik sa odxonligini ham i ojlan i adi.
Ba chamizga ma’lumki, 21-as “Axbo o exnologiyala as i”, exnologiyala ning
jadal i ojlanishi, alba a bolala o‘qish madaniya iga a’si o‘ kazmasdan qolmaydi.
An’ana iy ki obxonlik bilan bi qa o da in e ak i pla o mala , aqamli esu sla ,
Audioki obla a ij imoiy o‘qish izimla i bolala ning o‘qishga bo‘lgan munosaba ini
ubdan yangilamoqda. Bu ja ayonda olib bo ilayo gan o‘zga ishla bolaning
dunyoqa ashini, shaxsiy i oji a madaniy sa odxonligiga be osi a a’si qiladi.
Shuning uchun zamona iy endensiyala ni ilmiy jiha dan ahlil qilish muhim
hisoblanadi.Raqamli qu ilmala ning ommalashu i bolala o asida elek on ki obla ga
mu ojaa qilishni sezila li da ajada oshi di. Planshe a sma onla da o‘qishga
mo‘ljallangan ilo ala ma nni oson o‘qish, esla ma qo‘shish, lug‘a bilan ishlash, ha o
o ozli o‘qish kabi unksiyala ni akli qiladi. Tadqiqo la aqamli o‘qish:
ma nni ezda opish a qay a ko‘ ib chiqish imkonini be adi, in e ak i elemen la
o qali o‘qu chini aol ish i okchiga aylan i adi, o‘qish mo i a siyasini oshi adi. Bi oq
uzoq aq ek an bilan ishlash ko‘z cha choqla iga sabab bo‘lishi mumkinligi,
shuningdek, aqamli chalg‘i u chi omilla ning ko‘pligi ham e’ ibo ga olinadi. Shu bois
aqamli o‘qish a bosma ki obla o‘ asida mu ozana ni saqlash muhim. So‘nggi
yilla da audioki obla bolala o asida eng keng a qalgan o‘qish osi ala idan bi iga
aylangan. Audioki obla bolaning inglash o qali qabul qilish, eshi gan hikoyala ini
xayolan asa u qilish ko‘nikmasini i ojlan i adi. Ham eshi ib, ham asa u qilish
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
207
o qali o‘qu chila da hikoya mazmunini chuqu oq anglab ye ish imkoniya iga ega
bo‘ladi.Psixologik adqiqo la ga ko‘ a, audioki obla :
eshi ib ushunish malakasini mus ahkamlaydi,
nu q boyligi a ala uzni oshi adi,
o‘qishga qiziqmaydigan bolala ni ja ayonga jalb qiladi.
Audioki obla ning qulayligi shundaki, bola ha qanday joyda inglashi a ki obdan
za qlanishi mumkin. In e ak i hikoyala , QR-kodli ki obla a anima sion e akla
bolala ning o‘qish ja ayonini yanada qiziqa li qillishi bilan bi galikda, o‘qi u chi da s
mashg’ulo la ida aq ini ejashga keng imkoniya ya a adi. Mul imedia osi ala i
( ideo, audio, 3D e ek la ) bola diqqa ini o‘qilgan ma nga jamlashga yo dam be adi.
Bunday da s ja ayonla i o‘qu chining da s mashg’ulo la ida aol ish o okini
a’minlaydi, e kin ik lash qobiliya ini i ojlan i adi, ma n us idan mus aqil ik
yu i ishga yo dam be adi. In e ak i o‘qish o‘qu chining o‘qish ezligi, ushunish
da ajasi a in ellek ual man aa la iga moslash i ilgan shaxsiy o‘qish aj ibasini akli
e adi.O‘qishga jalb qilishda o‘yin elemen la i keng qo‘llanilmoqda.
Gami ika siyalashgan o‘qish izimla i (ball o‘plash, da aja oshi ish, badge olish)
bolala da aqoba a mo i a siyani kuchay i adi. Alba a o‘qu chila ni doimiy
ag’ba lan i ib bo ish, o‘qu chida O'ziga bo‘lgan ishin chin oshi adi, keng jamoada
aqoba muhi ini shakllan i adi, o‘qu chini oldinga in ilish uchun ha aka ga kel i adi,
bolaga o‘z oldiga maqsad qo‘yishni o‘ ga adi. Aga o‘qi u chi o‘qu chila ni jamoa
a zida ag’ba lan i sa, bu sin da yoki bolala o‘ asida do‘s lik, bi damlik, bi galikda
ishlash ko‘nikmala ini shakllan i ad. Bugungi kunda o‘qu chila uchun mo‘ljallangan
o‘qish ma a onla i, onlayn klubchala a pla o mala keng qo‘llanilmoqda. Bu ham
o‘qu chiga online muhim haqida as kanji ushunchala ni be ib bo adi.
Vizual o‘qish endensiyasi: komiksla a g a ik no ellala .
Bolala a o‘smi la o asida komiksla , g a ik no ellala a angli illyus a siyala ga
asoslangan ki obla keng a qalmoqda. Vizual ma nla o‘qishni qiyin deb
hisoblaydigan bolala uchun ayniqsa sama ali bo‘lib, ula o‘qu chila ga ma zuni
ez oq a oson oq ushunishni, es e ik id okni oshi ishni,o‘qish madaniya iga ki ib
kelishni o‘ ga adi. Bu u dagi adabiyo la jahon aj ibasida “ko‘ ish o qali o‘qish
madaniya i” si a ida baholanadi.
Ij imoiy o‘qish: aj iba almashu maydonla i.
Onlayn o‘qish klubla i, bolala blogla i, umumiy o‘qish ma a onla i o‘qu chila ga
ki ob bo‘yicha ik almashish imkonini be adi. O‘qigan ki obni baholash, sha hlash,
a siya qilish ja ayoni bolala nu qini, anqidiy ik lashini a muloqo madaniya ini
i ojlan i adi.
Vol.3 №11 (2025). No embe
Jou nal o E ec i e inno a i epublica ion.uz
Lea ning and Sus ainable Inno a ion
208
AR/VR exnologiyala i asosidagi imme si o‘qish.
AR (kengay i ilgan eallik) a VR ( i ual eallik) asosidagi o‘qish aj ibasi bolala ga:
- ki ob syuje iga “ki moq”,
-pe sonajla bilan bi ga ha aka lanmoq,
- a ixiy oqeala ni izual a ishda his e moq imkonini be adi.
Bu yangi a lod ki obxonla i uchun chuqu his- uyg‘uga asoslangan “imme si o‘qish”
aj ibasini ya a adi.
Alba a, ha bi ijobiy omonla bO'lganidek, salbiy omonla i ham bo di . Raqamli
a’limning bi qancha salbiy omonla ini kel i ib o‘ moqchimiz. Masalan, aqamli
exnologiyala bolaning diqqa i ez chalg’ishiga, ek an olamida ko‘p aq sa lash,
aqamli exnologiyala ida ij o e ilayo gan eklama a ij imoiy a moqla ning a’si i
bola ongiga salbiy a’si qilishi mumkin.
Fik la imiz yakunida shula ni a’kidlamoqchimizki, aqamli ki obxonlik bolala
o‘qish madaniya ida yangi si a bosqichini boshlab be di. Shaxsiylash i ilgan o‘qish,
mul imodal ma e ialla , gami ika siya, audioki obla , AR/VR exnologiyala i
bolala ning o‘qish ja ayonini qiziqa li, in e ak i a sama ali shaklga kel i moqda.
Zamona iy a’limda aqamli a an’ana iy o‘qishni uyg‘unlash i ish – bolala ning
ba kamol ki obxon si a ida shakllanishiga xizma qilu chi eng maqbul s a egiya
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasi “Raqamli a’lim” konsepsiyasi. – 2023
2. Wol M. Reade , Come Home: The Reading B ain in a Digi al Wo ld. – 2018.
3. Basho a Jamilo a. O‘zbek bolala adabiyo i. Tashken , 2019.
4. UNESCO. Reading in a Digi al Age. Pa is, 2020.
5. Ba a baye B.B. Mediasa odxonlik a axbo o madaniya i. PDF, 2023.
(lib a y.uz i.uz)
6. Azizxo‘jaye a N., Ta’lim ja ayonida aqamli exnologiyala . – Toshken , 2022.
