SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
4
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17667671
QADIMGI O‘ZBEK VA FRANSUZ TILLARIDA OT SO‘Z
TURKUMINING KO‘PLIK SHAKLLARI
Tu suno a Madina Ulug‘bek qizi
Fa g‘ona da la uni e si e i o‘qi u chisi
madina u suno [email protected]
ANNOTATSIYA
Mazku maqolada qadimgi o‘zbek a qadimgi ansuz illa ida o so‘z
u kumining ko‘plik shaklla i qiyosiy ahlil asosida o‘ ganilgan. Tadqiqo da ha ikki
il izimining mo ologik uzilishi, ko‘plikni i odalo chi g amma ik osi ala hamda
ula ning seman ik a sin ak ik unksiyala i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : qadimgi o‘zbek ili, qadimgi ansuz ili, o so‘z u kumi, ko‘plik
shakli, mo ologiya, ipologik ahlil.
O so‘z u kumi ha ikki il izimida — qadimgi o‘zbek a qadimgi ansuz
illa ida — mo ologik jiha dan eng muhim ka ego iyala dan bi idi . O la da ko‘plik
ka ego iyasi p edme la ning miqdo iy belgila ini i odalo chi g amma ik shakl bo‘lib,
ula ning son jiha idan bi dan o iqligini bildi adi. Ha ikki ilda ko‘plik mo ologik
osi ala o qali i odalangan bo‘lsa-da, ula ning shakllanish mexanizmi a a ixiy
i ojlanish yo‘nalishla i a qlanadi.
Qadimgi o‘zbek ilida ko‘plik shaklla i
Qadimgi o‘zbek (eski u kiy) ilda ko‘plik -la /-le a iksi o qali i odalangan. Bu
qo‘shimcha qadimgi u kiy -la shaklidan kelib chiqqan bo‘lib, u one ik mu o iqlik
(unli uyg‘unligi) qonuniga bo‘ysungan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
5
Misolla :
• a – o → a la – o la
• e – e kak → e le – e kakla
• ağ – og‘ → ağla – og‘la
Bu shakl O‘ a Osiyo u kiy illa ining deya li ba chasida saqlanib qolgan bo‘lib,
qadimgi o‘zbek yozma yodgo likla ida (masalan, “Qu adg‘u bilig”, “De onu lug‘o i
u k”) keng qo‘llanilgan.
Ko‘plik qo‘shimchasi ha doim g amma ik ko‘plikni emas, balki ma’no
kuchay i ish yoki hu ma i odasi si a ida ham ishla ilgan.
Masalan:
• Biz keldik (ko‘plik ma’nosida emas, balki “men” so‘zining hu ma shakli
si a ida).
• O la ko‘p yugu di (haqiqiy ko‘plik).
Qadimgi o‘zbek ili agglu ina i uzilishga ega bo‘lgani uchun, ko‘plik
qo‘shimchasi o ning boshqa g amma ik ka ego iyala i (egalik, kelishik) bilan ke ma-
ke bi ikkan:
Misolla :
• a la ım – o la im
• a la ınızga – o la ingizga
• e le din – e kakla dan
Bu hola ko‘plikning ildagi mo ologik qa lam si a ida mus ahkam o‘ nashganini
ko‘ sa adi.
Qadimgi ansuz ilida ko‘plik shaklla i
Qadimgi ansuz ili (le ieux ançais, XI–XIV as la )da ko‘plik ka ego iyasi
lo in ilidan me os bo‘lib, das lab o ning oxi idagi leksiyala o qali i odalangan.
Lo incha ko‘plik shaklla i (-ae, -i, -es) ansuz iliga o‘ ganida, one ik o‘zga ishla
u ayli yozma shakl saqlanib, ala uzda yo‘qolgan.
Qadimgi ansuz ilda o la ning ko‘plik shakli, hozi gidek, -s yoki -es
qo‘shimchala i bilan yasalgan:
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
6
Misolla :
• li che al (o ) → li che alz / li che aus → hozi gi les che aux
• li mu s (de o ) → li mu s (ko‘plik belgisi yozu da saqlangan, ala uzda yo‘q)
• la ose → les oses
Qadimgi ansuz ilida ko‘plik belgisining ala uzdagi a qlanishi deya li
yo‘qolgan. Shuning uchun a ikl izimi ko‘plikni ko‘ sa ishda muhim ol o‘ynagan:
• li che al (bi o )
• li che ax / les che aux (bi necha o la )
Ya’ni, a ikl (li, les) g amma ik ko‘plikni aj a ib u u chi asosiy ko‘ sa kichga
aylangan. Bu hodisa keyinchalik anali ik izimga o‘ ish ja ayonining bosqichi si a ida
baholanadi.
Xulosa o‘ nida shuni ay ishimiz joizki, qadimgi o‘zbek a ansuz illa ida
o la ning ko‘plik shaklla i bi xil g amma ik maqsad — p edme la ning bi dan
o iqligini i odalash — uchun xizma qilgan bo‘lsa-da, ula ning i oda osi ala i a ixiy,
ipologik a one ik jiha dan a q qiladi. Qadimgi o‘zbek ili agglu ina i uzilishga ega
bo‘lib, ko‘plikni so‘z oxi iga qo‘shimcha qo‘shish o qali aniq i odalagan.
Qadimgi ansuz ili esa lek i izimdan anali ik izimga o‘ ish bosqichida
bo‘lgani uchun, ko‘plikni ba’zan yozma shaklda, ba’zan esa a iklla yo damida
aj a gan. Shunday qilib, bu ikki il misolida ko‘plik ka ego iyasining g amma ik
e olyu siyasi — mo ologik i odadan sin ak ik osi ala ga o‘ ish yo‘nalishini yaqqol
ko‘ ish mumkin.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
7
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Bu idan , C. (2000). G ammai e nou elle de l’ancien ançais. Pa is: Sedes.
2. Ricka d, P. (1989). A His o y o he F ench Language. London: Rou ledge.
3. Kible , W. W. (1995). An In oduc ion o Old F ench. New Yo k: MLA.
4. Chambon, J.-P. & Schmi , C. (2003). In oduc ion à l’ancien ançais. Pa is:
Champion.
5. Ma chello-Nizia, C. (2006). Le ançais en diach onie: Douze siècles
d’é olu ion. Pa is: Oph ys.
6. Goyens, M. & Ve beke, W. (2003). The Dawn o he W i en Ve nacula in
Wes e n Eu ope. Leu en: Leu en Uni e si y P ess.
7. La Chanson de Roland (éd. J. Bédie , 1922). Pa is: Champion.
8. Le Roman de la Rose (éd. F. Lecoy, 1965). Pa is: Champion.
9. Le Roman de Rena (éd. E. Ma in, 1882). S asbou g: Ka l T übne .
10. Vie de Sain Alexis (XIIe siècle). Plusieu s édi ions c i iques disponibles.
