SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
8
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17667693
QADIMGI O‘ZBEK VA FRANSUZ TILLARIDA SIFAT SO‘Z
TURKUMINING JINSDA TURLANISHI
Tu suno a Madina Ulug‘bek qizi
Fa g‘ona da la uni e si e i o‘qi u chisi
madina u suno [email protected]
Anno a siya
Mazku maqolada qadimgi o‘zbek a qadimgi ansuz illa ida si a so‘z
u kumining jinsda u lanishi qiyosiy ahlil asosida o‘ ganilgan. Tadqiqo da ha ikki
ilning g amma ik izimi, ula ning ipologik uzilishi hamda si a la ning jinsga
munosaba i mo ologik a seman ik jiha dan ahlil qilingan. Qadimgi o‘zbek ili
agglu ina i uzilishga ega bo‘lib, unda g amma ik jins ka ego iyasi ma jud emas. Shu
sababli, si a la o la ning jinsiga ko‘ a o‘z shaklini o‘zga i magan, balki seman ik
moslik o qali bog‘langan. Si a ning o bilan munosaba i asosan so‘z a ibi a ma’no
aloqasi o qali i odalangan.
Kali so‘zla : qadimgi o‘zbek ili, qadimgi ansuz ili, si a so‘z u kumi, jins
ka ego iyasi, mo ologik u lanish, ipologik ahlil.
Si a so‘z u kumi ha ikki il — qadimgi o‘zbek a qadimgi ansuz illa ining
mo ologik izimida muhim o‘ in u adi. Si a p edme ning belgisini, angini, shaklini
yoki hola ini i odalaydi. Bi oq bu so‘z u kumining jinsda u lanishi ha ikki ilda
mu laqo u licha yo‘l bilan i odalangan. Qadimgi o‘zbek ili agglu ina i bo‘lib, unda
g amma ik jins ka ego iyasi ma jud emas, ansuz ili esa lek i izimga ega bo‘lib,
jins a qlanishi na aqa o la da, balki si a la ga ham a’si ko‘ sa gan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
9
Qadimgi o‘zbek ilida si a la ning jinsda u lanishi
Qadimgi o‘zbek (eski u kiy) ilda jins ka ego iyasi bo‘lmagan. Demak, si a la
e kak yoki ayol jinsdagi p edme ga qa ab shaklan o‘zga magan.
Si a la o ga moslashu o qali emas, balki ma’no jiha dan bog‘langan. Shuning uchun
“go‘zal qiz” a “go‘zal yigi ” kabi bi ikmala da go‘zal si a i o‘zga maydi.
Misolla :
• yaxşı e — yaxshi e kak
• yaxşı ha un — yaxshi ayol
• ul uluğ kişi — u buyuk kishi
• ul uluğ ha un — u buyuk ayol
Ko‘ inib u ibdiki, si a shakli jinsga qa ab o‘zga maydi; bu hol qadimgi o‘zbek
ilining seman ik ney allik amoyiliga asoslangan.
Si a o ga aniqlo chi si a ida keladi a ha doim oldindan joylashadi. Masalan:
• aq boz a — oq o
• uluğ beg — ulug‘ bek
Bunday joylashish izimi jins a kelishikdan mus aqil bo‘lib, so‘z a ibi asosiy
sin ak ik belgi hisoblangan.
Ga chi mo ologik jins bo‘lmasa-da, leksik jins ma jud bo‘lgan, ya’ni ay im
so‘zla o qali e kaklik a ayollik a qlangan:
• e – e kak, ha un – ayol
• o‘g‘ul – o‘g‘il, qız – qiz
Ammo si a bu a qqa mo ologik jiha dan moslashmagan.
Qadimgi ansuz ilida si a la ning jinsda u lanishi
Qadimgi ansuz ili (le ieux ançais, XI–XIV as la )da o la ikki jinsga —
masculin (e kak) a éminin (ayol) — bo‘lingan. Shu sababli, si a la ham o ning
jinsiga moslashib u langan. Bu lo in ilidan me os bo‘lib, qadimgi ansuz ilining
mo ologik izimida saqlanib qolgan.
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
10
Si a la ning ayol jins shaklla i oda da e kak jins shakliga -e qo‘shimchasi qo‘shish
o qali yasalgan. Bu hol qadimgi ansuz ilining yozma manbala ida (masalan,
Chanson de Roland, Roman de la Rose) keng kuza iladi.
Misolla :
• bon (masculin) → bone ( éminin) – “yaxshi”
• g an → g an e – “ka a”
• beaus → bele / bel e – “go‘zal”
• pe i → pe i e – “kichik”
Ba’zi holla da one ik o‘zga ishla yoki yozma a ian la xilma-xil bo‘lgan, lekin
mo ologik qo‘shimcha o qali jins a qlanishi doimiy qolgan.
Si a o bilan jins a son jiha idan kelishadi:
• li bons che alie s — yaxshi i sa la (e kak jins, ko‘plik)
• la bone dame — yaxshi ayol (ayol jins, bi lik)
Bu kelishu qadimgi ansuz ilining lek i uzilmasida o -si a munosaba ining
g amma ik asosini ashkil e gan.
Ba’zi si a la jinsda u lanishda o‘ziga xos one ik o‘zga ishla ga ega bo‘lgan:
• beau → belle
• nou eau → neu e
• ieux → ieille
Bu o‘zga ishla lo in ilidagi one ik e olyu siya na ijasida yuzaga kelgan a
keyinchalik zamona iy ansuz ilida ham saqlanib qolgan.
Xulosa qilib ay ganda, qadimgi o‘zbek a ansuz illa idagi si a so‘z
u kumining jinsda u lanishi o‘za o ipologik jiha dan keskin a qlanadi.
Qadimgi o‘zbek ili jins ka ego iyasiga ega bo‘lmagan agglu ina i il si a ida,
si a la ning o ga moslashu ini seman ik yo‘l bilan amalga oshi gan.
Qadimgi ansuz ili esa lek i izimga asoslanib, si a la ni o ning jinsiga mo ologik
jiha dan moslash i gan, bu esa lo in ilining g amma ik me osi hisoblanadi.
Bu ahlil shuni ko‘ sa adiki, qadimgi o‘zbek ilida jins ney alligi ildagi so‘z
a ibi a kon eks o qali i odalangan bo‘lsa, qadimgi ansuz ilida jins mo ologik
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
11
belgi da ajasiga ko‘ a ilgan. Na ijada, ha ikki ilning g amma ik uzilmasi inson
a akku idagi jins ka ego iyasini u licha i odalagan.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Chambon, J.-P. & Schmi , C. (2003). In oduc ion à l’ancien ançais. Pa is:
Champion.
2. Ma chello-Nizia, C. (2006). Le ançais en diach onie: Douze siècles
d’é olu ion. Pa is: Oph ys.
3. Goyens, M. & Ve beke, W. (2003). The Dawn o he W i en Ve nacula in
Wes e n Eu ope. Leu en: Leu en Uni e si y P ess.
