RESEARCH AND DEVELOPMENT
TADQIQOT VA TARAQQIYOT
ISSN: 3030 – 3281
Volume II, Issue 11 (2025)
© 2025, he Au ho (s). Published by IMFAKTOR.
This is an open access a icle unde he CC BY license h p://c ea i ecommons.o g/licenses/by/4.0/ 42
Hozi gi aq da oziq-o qa sanoa ini i ojlan i ishning us u o yo‘nalishla idan bi i xomashyo
esu sla idan o‘liq a sama ali oydalanish hamda ikkilamchi xom ashyoni qay a ishlash hisoblanadi.
Sabza o a me ala ni qay a ishlash ja ayonida ka a hajmda chiqindila hosil bo‘ladi. Ula ko‘p holla da
iq isodiy ahamiya ga ega moddala ga boy bo‘lsa-da, amaliyo da ishlab chiqa ish ja ayoniga kam jalb e iladi.
SABZINI QAYTA ISHLASH CHIQINDILARIDAN TABIIY LIPID–
KAROTINOID KOMPLEKS OLISH VA UNING OZIQ-OVQAT
SANOATIDAGI AHAMIYATI
Mum oza YUSUPOVA¹, Mux asa SUR’ATOVA¹, Dil abo MAKSUMOVA¹.
¹ Toshken kimyo- exnologiya ins i u i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.1766789
ANNOTATSIYA
Maqolada sabzini qay a ishlash ja ayonida hosil bo‘ladigan chiqindila ning kimyo iy a kibi hamda ula ni sama ali oydalanish
imkoniya la i o‘ ganildi. Ekspe imen al adqiqo la na ijasida chiqindila dagi lipid a ka o inoidla ning miqdo i aniqlangan. Ha oda
qu i ilgan chiqindidan olinadigan lipid miqdo i nam chiqindiga nisba an 1,3 ba a a , ka o inoid miqdo i esa 2,1 ba a a ko‘p ekani
aniqlandi. Tadqiqo na ijala i ushbu chiqindila ning abiiy bo‘yoqla a an ioksidan moddala manbai si a ida qimma li xom ashyo
ekanligini ko‘ sa adi. Olingan lipid–ka o inoid kompleksini non a maka on mahsulo la ida qo‘llash maqsadga mu o iq deb a siya
e iladi.
Kali so‘zla : sabzi, chiqindi, lipidla , ka o inoidla , β-ka o in, abiiy bo‘yoq, an ioksidan , esu s ejamko lik .
EXTRACTION OF A NATURAL LIPID–CAROTENOID COMPLEX
FROM CARROT PROCESSING WASTE AND ITS IMPORTANCE
FOR THE FOOD INDUSTRY
ANNOTATION
The a icle examines he chemical composi ion o ca o p ocessing was e and e alua es i s po en ial applica ions in he ood
indus y. Based on expe imen al da a, he lipid and ca o enoid con en s o he was e ma e ials we e de e mined. I was es ablished
ha he lipid yield om ai -d ied esidues is 1.3 imes highe , while he ca o enoid yield is 2.1 imes highe compa ed o mois
esidues. The indings indica e ha ca o was e ep esen s a aluable aw ma e ial o p oducing na u al pigmen s and an ioxidan
compounds. The esul ing lipid-ca o enoid complex is ecommended o use as a na u al colo an in bake y and pas a p oduc s.
Keywo ds: ca o , was e, lipids, ca o enoids, β-ca o ene, na u al pigmen , an ioxidan , esou ce e iciency.
ПОЛУЧЕНИЕ ПРИРОДНОГО ЛИПИДНО-КАРОТИНОИДНОГО
КОМПЛЕКСА ИЗ ОТХОДОВ ПЕРЕРАБОТКИ МОРКОВИ И ЕГО
ЗНАЧЕНИЕ ДЛЯ ПИЩЕВОЙ ПРОМЫШЛЕННОСТИ
АННОТАЦИЯ
В статье изучены химический состав отходов, образующихся в процессе переработки моркови, а также возможности
их эффективного использования. На основе экспериментальных данных определено содержание липидов и каротиноидов
в данных отходах. Установлено, что выход липидов из воздушно-сухих отходов в 1,3 раза, а выход каротиноидов – в 2,1
раза выше по сравнению с влажными отходами. Показано, что такие отходы являются ценным сырьём для получения
натуральных красителей и антиоксидантных соединений. Использование липидно-каротиноидного комплекса
рекомендуется в производстве хлебобулочных и макаронных изделий.
Ключевые слова: морковь, отходы, липиды, каротиноиды, β-каротин, натуральный краситель, антиоксидант,
ресурсосбережение.
TADQIQOT VA TARAQQIYOT | II-JILD | 11-SON | 2025
43
Ushbu adqiqo ning ilmiy yangiligi shundan ibo a ki, sabzi (Daucus ca o a L.) sha ba ishlab chiqa ish
chiqindisidan lipid-ka o inoid kompleksni aj a ib olish hamda uni oziq-o qa mahsulo la ida abiiy ang be u chi
a an ioksidan qo‘shimcha si a ida qo‘llash imkoniya la i bi inchi bo ekspe imen al asosda baholandi.
Tadqiqo ning maqsadi – sabzi chiqindila idan lipid – ka o inoid kompleksni aj a ib olish, ula ning
miqdo iy a kibini aniqlash a qay a ishlashning sama ado ligini oshi ish yo‘lla ini ishlab chiqishdan ibo a .
Sabzi (Daucus ca o a L.) a kibida β-ka o in, asko bin kislo a, V gu uhi i aminla i, mine al moddala a
oziq olala ma jud. Sabzi sha ba ishlab chiqa ish ja ayonida hosil bo‘lgan chiqindila qu uq modda bo‘yicha
70–80% ni ashkil e adi a uzoq mudda saqlanmaydi. Bi oq bu chiqindila ka o inoidla , lipidla , pek in
hamda biologik aol moddala manbai bo‘lib, ula ni qay a ishlash a abiiy komponen la ni aj a ib olish
dolza b masala hisoblanadi.
1-jad al. Sabzi (Daucus ca o a L.)ning kimyo iy a kibi (100 g uchun)
Ta kibiy modda
Miqdo i
Izoh
Su
88–89 g
Asosiy ulush, namlik manbai
Ugle odla
9.5–10 g
Asosan uk oza, glyukoza a saxa oza
Oqsilla
0.9 g
O‘simlik oqsili, nisba an kam miqdo da
Yog‘la
0.2 g
Juda pas , asosan i os e olla
Kle cha ka
2.8 g
O qa hazmini yaxshilaydi
Kul
1.0 g
Mine al moddala yig‘indisi
β-ka o in
8.3 mg
A i amini p o i amini
Vi amin A
835 µg
Ko‘ ish, e i a immuni e uchun za u
Vi amin C
5.9 mg
An ioksidan , immuni e ni mus ahkamlaydi
Vi amin K1
13.2 µg
Qon i ishi a suyak saloma ligi uchun
Vi amin B1 ( iamin)
0.066 mg
Asab izimi aoliya ida ish i ok e adi
Vi amin B2 ( ibo la in)
0.058 mg
Ene giya almashinu iga yo dam be adi
Vi amin B3 (nia sin)
0.98 mg
Me abolik ja ayonla uchun muhim
Vi amin B6 (pi idoksin)
0.138 mg
Oqsil almashinu ida ish i ok e adi
Vi amin B9 ( ola )
19 µg
Homilado lik da ida muhim
Kaliy (K)
320 mg
Yu ak a mushakla aoliya i uchun za u
Kal siy (Ca)
33 mg
Suyak a ishla saloma ligi uchun
Magniy (Mg)
12 mg
Asab a mushak izimi aoliya i uchun
Fos o (P)
35 mg
Ene giya almashinu iga yo dam be adi
Temi (Fe)
0.3 mg
Gemoglobin sin ezi uchun za u
Na iy (Na)
69 mg
Elek oli mu ozana ini saqlaydi
Sink (Zn)
0.24 mg
Immun izimi aoliya i uchun za u
1-jad alda sabzining o‘ acha kimyo iy a kibi kel i ilgan bo‘lib, u yuqo i miqdo dagi β-ka o in, asko bin
kislo a, kle cha ka a mine al moddala bilan a si lanadi. Ushbu komponen la ning yuqo i ulushi sabzi
chiqindila ining biologik qiyma ini oshi adi.
Tadqiqo ning asosiy azi asi – sabzini qay a ishlash ja ayonida hosil bo‘ladigan chiqindila dan abiiy
lipid–ka o inoid kompleksni aj a ib olish a uni oziq-o qa mahsulo la ida (non, maka on) qo‘llash
imkoniya la ini aniqlashdan ibo a . Tadqiqo obyek i si a ida sabzi sha ba i aj a ilgandan so‘ng qolgan qa iq
chiqindila anlab olindi. Namuna ayyo lash:
1. Chiqindila ikki hola da ayyo landi: nam hola da a ha oda qu i ilgan hola da.
2. Qu i ish ja ayoni 45–50 °C ha o a da 6 soa da om e i ildi.
3. Ha bi aj iba uch ma o aba ak o landi; na ijala o‘ acha qiyma la si a ida ± s anda og‘ish bilan i odalandi.
Lipidla ni aj a ib olish
Lipidla ko‘p ma alik eks aksiya usuli o qali (n-geksan e i masida, xom ashyo : e i u chi nisba i 1:5) aj a ib
olindi. Olingan eks agen 40 °C ha o a da o o li ispa i el yo damida akuum sha oi ida bug‘lan i ilib chiqa ildi.
Ka o inoidla miqdo ini aniqlash
Ka o inoidla miqdo i o oelek okolo ime iya usuli bilan 450 nm o‘lqin uzunligida o‘lchandi.
RESEARCH AND DEVELOPMENT | VOLUME II | ISSUE 11 | 2025
44
Lipidla a kibini ahlil qilish
Lipid aksiyala ining a kibi yupqa qa lamli x oma og a iya (YUQX) usuli o qali aniqlab chiqildi.
2-jad al. Sabzi chiqindisidan lipid a ka o inoidla ning chiqishi (nisbiy ko‘ sa kichla da)
Namuna u i
Lipid chiqishi (nisba an)
Ka o inoid chiqishi (nisba an)
Nam chiqindi
1.0 (asos si a ida)
1.0 (asos si a ida)
Qu i ilgan chiqindi
1.3 ma a ko‘p
2.1 ma a ko‘p
2-jad alda sabzi chiqindila idan olingan lipid a ka o inoidla ning nisbiy miqdo la i kel i ilgan. Tadqiqo
na ijala iga ko‘ a, qu i ilgan chiqindila dan lipidla 1,3 ba a a , ka o inoidla esa 2,1 ba a a ko‘p oq aj algan.
Bu na ijala qu i ish ja ayoni su miqdo ini kamay i ish o qali bioak i moddala eks aksiyasini sezila li
da ajada yaxshilashini ko‘ sa adi. Ushbu endensiya boshqa o‘simlik chiqindila ida ham kuza ilgan: masalan, la lagi
yoki qo oq chiqindila idan ka o inoid aj a ish bo‘yicha adabiyo la da chiqish 1,5–1,8 ba a a oshishi qayd e ilgan.
Shuningdek, ha oda qu i ilgan sabzi chiqindila ida ka o inoidla ning a kibi ham o‘ ganilib, ula o asida 6 xil
ka o in a ksan o ill aniqlangan. Ula ning ichida β-ka o in eng yuqo i ulushni ashkil e gani ma’lum bo‘ldi.
3-jad al. Qu i ilgan sabzi chiqindisidagi ka o inoidla a kibi
Ka o inoid u i
Toi asi
Nisbiy miqdo i
Izoh
β-ka o in
Ka o in
Eng ko‘p
Asosiy pigmen , A i amini p o i amini
α-ka o in
Ka o in
O‘ a
β-ka o inga yaqin uzilma
γ-ka o in
Ka o in
Kam
An ioksidan xususiya la ga ega
Lu ein
Ksan o ill
O‘ a
Ko‘ ish izimi uchun oydali
Zeaksan in
Ksan o ill
Kam
Re ina hujay ala ini himoya qiladi
Kapso ubin / K ip oksan in
Ksan o ill
Juda kam
Kam uch aydigan qo‘shimcha pigmen
3-jad alda qu i ilgan sabzi chiqindisidagi ka o inoidla ning a kibi kel i ilgan bo‘lib, ula da β-ka o in
asosiy ulushni – axminan 60-65% ni ashkil e ishi aniqlandi. Ney al lipidla a kibida ia silgli se idla , e kin
yog‘ kislo ala i, s e olla , i e penolla a ugle odo odla ma judligi aniqlanib, ula ning oziq-o qa
mahsulo la ida abiiy pigmen a an ioksidan si a ida qo‘llanish imkoniya la i asdiqlandi.
Tahlil na ijala i lipid-ka o inoid kompleksini non a maka on mahsulo la iga qo‘shish ula ning angini och- o‘q
sa iq usga ki i ishini, oksidlanishga ba doshliligini oshi ishini a biologik qiyma ini yaxshilashini ko‘ sa di. Bu esa
sabzi chiqindila idan olingan bioak i moddala oziq-o qa sanoa i uchun yuqo i po ensialga ega ekanini asdiqlaydi.
Qu i ish ja ayoni sabzi chiqindisidan lipid a ka o inoidla ning aj alish sama ado ligini sezila li oshi adi.
Tadqiqo na ijasida ha oda qu i ish usuli lipid aj alishini 1,3 ba a a , ka o inoid aj alishini esa 2,1 ba a a
oshi ishi aniqlandi. Qu i ilgan chiqindida ka o inoidla o asida β-ka o in eng yuqo i ulushni egallaydi.
Shu bilan bi ga, ney al lipid aksiyala ida ia silgli se idla , e kin yog‘ kislo ala i, s e olla a
i e penolla ma judligi aniqlanib, bu moddala abiiy ang be u chi a an ioksidan qo‘shimcha si a ida
oydalanish uchun muhimligini ko‘ sa adi.
Umuman olganda, sabzi qay a ishlash chiqindila i lipidla a ka o inoidla ga boy bo‘lib, ula abiiy bo‘yoq
a an ioksidan la manbai si a ida ka a amaliy ahamiya ga ega. Lipid–ka o inoid kompleksini non a maka on
mahsulo la iga qo‘shish mahsulo la ning o ganolep ik xususiya la ini yaxshilaydi, an ioksidan aolligini
oshi adi a biologik qiyma ini yuksal i adi. Sabzi chiqindila ini qay a ishlash esa ekologik oza, esu s ejamko
a impo o‘ nini bosu chi qo‘shimcha ishlab chiqa ish yo‘nalishi si a ida alohida ahamiya ga ega.
Xulosa
O‘ kazilgan adqiqo la sabzi (Daucus ca o a L.)ni qay a ishlash ja ayonida hosil bo‘ladigan qa iq
chiqindila a kibida biologik aol moddala , xususan lipidla a ka o inoidla ning yuqo i miqdo da ma judligini
ko‘ sa di. Ha oda qu i ish ja ayoni chiqindila dan bioak i moddala ning aj alib chiqishini sezila li da ajada
oshi ib, lipidla chiqishini 1,3 ba a a , ka o inoidla chiqishini esa 2,1 ba a a ko‘pay i ishi aniqlandi. Qu i ilgan
chiqindi a kibida β-ka o in asosiy ulushni ashkil e ib, ka o inoidla ning 60-65% ini egalladi.
Ney al lipid aksiyala ida ia silgli se idla , e kin yog‘ kislo ala i, s e olla , i e penolla a boshqa bioak i
komponen la ning ma judligi ushbu chiqindila ni abiiy pigmen la a an ioksidan la manbai si a ida qo‘llash
imkoniya ini asdiqladi. Olingan lipid–ka o inoid kompleksi non a maka on mahsulo la iga qo‘shilganda ula ning
angi yaxshilanishi, oksidlanishga chidamliligi o ishi a biologik qiyma i oshishi kuza ildi.
Tadqiqo na ijala i sabzi chiqindila idan qay a oydalanish oziq-o qa sanoa ida yuqo i qo‘shimcha
qiyma ya a ish, esu sla dan sama ali oydalanish a ekologik ba qa o likni a’minlash uchun is iqbolli
yo‘nalish ekanini ko‘ sa adi.
TADQIQOT VA TARAQQIYOT | II-JILD | 11-SON | 2025
45
Iq ibosla
1. Mi zaye B. a boshqala . Oziq-o qa sanoa ida ikkillamchi xom ashyodan oydalanish
exnologiyala i. – Toshken : Fan, 2020.
2. Ka imo a G. Sabzining kimyo iy a kibi a biologik ahamiya i. // Oziq-o qa a kimyo ju nali, №2,
2021.
3. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining PF–5853-son Fa moni. Qishloq xo‘jaligini i ojlan i ish
s a egiyasi 2020–2030. 23 ok yab 2019 y.
4. FAO Repo . Food Loss and Was e Reduc ion in F ui and Vege able P ocessing. Rome: FAO
Publica ions, 2022.
RESEARCH AND DEVELOPMENT | VOLUME II | ISSUE 11 | 2025
46
ILMIY TAQRIZ
Maqola: “Sabzini qay a ishlash chiqindila idan abiiy lipid–ka o inoid kompleks olish a uning
oziq-o qa sanoa idagi ahamiya i”
Mualli (la ): M.Yusupo a, M.Su ’a o a, D.Maksumo a.
Taq iz e ilayo gan maqola sabzi (Daucus ca o a L.)ni qay a ishlash ja ayonida hosil bo‘ladigan
chiqindila dan lipid-ka o inoid kompleksini aj a ib olish a uni oziq-o qa sanoa ida abiiy ang be u chi hamda
an ioksidan qo‘shimcha si a ida qo‘llash imkoniya la ini o‘ ganishga bag‘ishlangan. Mazku yo‘nalish hozi gi
aq da global oziq-o qa xa sizligi, esu s ejamko ligi a chiqindisiz exnologiyala konsepsiyasi nuq ai
naza idan dolza b hisoblanadi.
Mualli sabzi sha ba ishlab chiqa ish chiqindila ini ilmiy asosda ahlil qilib, ula da lipidla a
ka o inoidla miqdo ining yuqo iligini ko‘ sa adi. Qu i ish ja ayonining bioak i moddala ning
eks aksiyasiga a’si ini aniqlash bo‘yicha ekspe imen al yondashu maqolaning ilmiy yangiligi si a ida e’ i o
e iladi. Ayniqsa, lipid–ka o inoid kompleksining non a maka on mahsulo la ida qo‘llanishi bo‘yicha be ilgan
amaliy a siyala oziq-o qa exnologiyala iga inno a sion yondashu si a ida baholanadi.
Tadqiqo da qo‘llanilgan usulla – ko‘p ma alik eks aksiya, o oelek okolo ime iya, yupqa qa lamli
x oma og a iya anlangan maqsadga o‘liq mos keladi a na ijala ni ishonchli olish imkonini be adi. Taj ibala
uch ma alik ak o langanligi s a is ik ishonchlilikni a’minlagan. Namuna ayyo lash bo‘yicha ba a sil
a si ning kel i ilgani me odik jiha dan muhim.
Qu i ilgan chiqindila da lipidla ning 1,3 ba a a , ka o inoidla ning esa 2,1 ba a a ko‘p aj alishi haqidagi
na ija ilmiy jiha dan asosli a adabiyo la da kel i ilgan boshqa o‘simlik chiqindila i bo‘yicha ma’lumo la bilan
hamohang. Ka o inoidla a kibida β-ka o inning us unligi (60-65%) sabzi chiqindila ini yuqo i biologik
qiyma ga ega xom ashyo si a ida asni lashga asos be adi.
Maqolada lipid aksiyala ining a kibiy uzilishi – ia silgli se idla , s e olla , i e penolla – o‘g‘ i
aniqlanib, ula ning unksional oziq-o qa exnologiyasidagi oli asoslangan. Lipid-ka o inoid kompleksining
non a maka on mahsulo la iga ki i ilishidan olingan o ganolep ik a an ioksidan a zallikla ilmiy a amaliy
jiha dan muhim na ija hisoblanadi.
Maqola dolza b a inno a sion adqiqo ma zusini yo i gani bilan aj alib u adi. Unda qo‘llangan
ekspe imen al me odla o‘g‘ i anlangan bo‘lib, olingan na ijala ning aniqligi a ishonchliligini a’minlaydi.
Tadqiqo na ijala i aniq, ushuna li a ilmiy asoslangan a zda bayon qilingan. Amaliy xulosala oziq-o qa
sanoa i uchun oydali bo‘lib, ula ning qo‘llanishi ishlab chiqa ish ja ayonla ini akomillash i ishga xizma
qilishi mumkin. Ma nning ilmiy uslubi pux a a alab da ajasiga o‘liq ja ob be adi.
Shu bilan bi ga, maqolani yanada mukammallash i ish imkoniya la i ma jud. Jumladan,
ka o inoidla ning aniq miqdo iy ko‘ sa kichla i (mg/100 g) jad al ko‘ inishida kel i ilsa, na ijala o‘liq oq
asa u be adi. Lipid aksiyala ining x oma og a ik p o ili, masalan x oma og amma namunasi, ilo a
si a ida be ilishi adqiqo ning ilmiy qiyma ini oshi adi. Olingan kompleksning oksidlanishga chidamliligini
baholash bo‘yicha qo‘shimcha kimyo iy ahlilla , xususan pe oksid soni bo‘yicha ma’lumo la kel i ilsa,
amaliy a siyala yanada mus ahkamlanadi. Shuningdek, olingan na ijala ni xalqa o adabiyo la da ma jud
ma’lumo la bilan keng oq aqqoslash maqolaning ilmiy salmog‘ini oshi adi.
Umuman olganda, maqola ilmiy da ajada pux a ishlangan, na ijala i ishonchli a amaliy ahamiya ga ega.
Tadqiqo sabzi chiqindila ini qay a ishlash bo‘yicha yangi exnologik yondashu la ni ishlab chiqishga xizma
qiladi hamda esu s ejamko , ekologik oza oziq-o qa sanoa i i oji uchun muhim ilmiy asos ya a adi.
Disclaime ©
This scien i ic e iew has been p epa ed by he edi o ial boa d o he “RESEARCH & DEVELOPMENT” jou nal
and is in ended solely o use wi hin he jou nal’s in e nal expe e alua ion p ocess and edi o ial ac i i ies.
This e iew is p o ec ed by copy igh law, and i s con en may no be dis ibu ed, ep oduced, o used o comme cial
pu poses wi hou he p io pe mission o he edi o ial boa d.
The e iew has been p epa ed o assess he scien i ic quali y, con en , and me hodological aspec s o he au ho ’s
(au ho s’) wo k. I does no ep esen he pe sonal opinion o he au ho (s) no should i be in e p e ed as he o icial
posi ion o he jou nal.
The edi o ial boa d bea s no esponsibili y o he implemen a ion, ou comes, o consequences o he
ecommenda ions, conclusions, o commen s con ained in his e iew. The e iew is p o ided o ensu e anspa ency in
he edi o ial p ocess and o main ain quali y con ol o e scien i ic publica ions.
