SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
60
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17668162
IQLIM O‘ZGARISHINING GLOBAL GEOGRAFIYAGA TA’SIRI: 2025
YILGI TENDENSIYALAR VA OQIBATLAR
Ilhomboye a Gulcheh a Ruslon qizi
U dpi 1-bosqich magis an i
gulcheh a[email p o ec ed]om
ANNOTATSIYA
Iqlim o‘zga ishi global geog a iyani ubdan o‘zga i ib, dengiz sa hi ko‘ a ilishi,
eks emal ob-ha o hodisala i, cho‘l hududla ining kengayishi, qu b min aqala ining
e ishi, biomassa a eko izimla ning buzilishi, shuningdek, su esu sla i a qishloq
xo‘jaligi landsha la ining o‘zga ishiga olib kelmoqda. Ushbu maqolada 2025 yilgi
so‘nggi ilmiy adqiqo la , hisobo la a ma’lumo la asosida iqlim o‘zga ishining
geog a ik a’si la i ba a sil ko‘ ib chiqiladi, xususan, qi g‘oq hududla idagi su
bosishi a e ozyon ja ayonla i, cho‘l a qu g‘oqchil zonala ining kengayishi, A k ika
a An a k ika min aqala idagi muzlikla ning e ishi a pe ma os ning deg ada siyasi,
shuningdek, shaha a qishloq hududla idagi o‘zga ishla (masalan,
megashaha la ning zai ligi a qishloq xo‘jaligi maydonla ining qisqa ishi) ahlil
e iladi.
Kali soʻzla : dengiz sa hi ko‘ a ilishi, eks emal ob-ha o hodisala i, biomassa
o‘zga ishi, cho‘l hududla i kengayishi, qu b min aqala i e ishi, pe ma os
deg ada siyasi, GIS modellash, sun’iy in ellek (AI) basho a la i, qi g‘oq hududla i
zai ligi, del a min aqala i e ozyon.
ABSTRACT
Clima e change is undamen ally al e ing global geog aphy, leading o ising sea
le els, ex eme wea he e en s, expanding dese s, mel ing pola ice caps, loss o
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
61
biomass and ecosys ems, and changes in wa e esou ces and ag icul u al landscapes.
This a icle examines he geog aphic impac s o clima e change in de ail by 2025,
based on he la es scien i ic s udies, epo s, and da a, including coas al looding and
e osion, he expansion o dese s and a id zones, mel ing glacie s and deg ada ion o
pe ma os in he A c ic and An a c ic egions, and changes in u ban and u al a eas
(e.g., he ulne abili y o megaci ies and he sh inking o ag icul u al land).
Keywo ds: sea le el ise, ex eme wea he e en s, biomass change,
dese i ica ion, pola mel ing, pe ma os deg ada ion, GIS modeling, a i icial
in elligence (AI) p edic ions, coas al ulne abili y, del aic e osion.
KIRISH
Iqlim o‘zga ishi global geog a iyani ubdan o‘zga i moqda, dengiz sa hi
ko‘ a ilishi, eks emal ob-ha o hodisala i (issiqlik o‘lqinla i, oshqinla ,
qu g‘oqchilik, bo‘ onla ), cho‘l a qu g‘oqchil zonala ining kengayishi, qu b
min aqala idagi muzlik a pe ma os ning e ishi, shuningdek, biomassa a
eko izimla ning buzilishi o qali. 2025 yilga kelib, global o‘ acha ha o a 1.5°C ga
yaqinlashmoqda, bu esa 4 ming yil ichidagi eng ez o‘zga ishla ni kel i ib
chiqa moqda, xususan, Xi oy, Hindis on a AQShning yi ik qi g‘oq shaha la ini su
bosishi xa ini oshi adi a aholining 100-200 million kishisini majbu iy ko‘chi ishga
olib keladi. Bu ma zu geog a iya anida dolza b bo‘lib, u na aqa izik geog a iyaga
(ye shakli, su a ha o izimla iga), balki inson geog a iyasiga (aholi aqsimo i,
shaha la i oji, iq isodiy aoliya ) ham a’si qiladi.Maqsad — geog a iya anidagi
iqlim o‘zga ishining olini ko‘ sa ish a ba qa o likka hissa qo‘shish.
METODOLOGIYA
Tadqiqo da geog a ik axbo o izimla i (GIS), sun’iy in ellek (AI), iqlim
modella i a sa elli e moni o ing usulla i keng qo‘llaniladi. Dengiz sa hi ko‘ a ilishini
modellash uchun sa elli e ma’lumo la (masalan, NASA GRACE, ICESa -2 a Jason-
3 sa elli la i) a CMIP6 iqlim modella idan oydalaniladi, ula global ha o a ,
yog‘inga chilik, muzlik e ishi a okean si kulya siyasini basho a qiladi, RCP4.5 (o‘ a
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
62
emissiya) a RCP8.5 (yuqo i emissiya) s sena iyla i bo‘yicha. AI algo i mla i
(masalan, deep lea ning a machine lea ning modella i) eks emal hodisala ni
(yo oyi olo la , oshqinla , issiqlik o‘lqinla i) eal aq basho a qilish uchun
ishla iladi, ma’lumo la Landsa , MODIS a Sen inel sa elli e’la idan olinadi,
shuningdek, ERA5 a MERRA-2 eanaliz bazala idan oydalaniladi. Cho‘l
kengayishini ahlil qilish uchun NDVI (No malized Di e ence Vege a ion Index) a
EVI (Enhanced Vege a ion Index) indeksla i, shuningdek, MODIS a AVHRR
sa elli e ma’lumo la i qo‘llaniladi, bu ege a siya qoplami o‘zga ishini ±5% aniqlik
bilan baholaydi.
NATIJALAR
2025 yilgi na ijala iqlim o‘zga ishining geog a ik a’si ini ko‘ sa adi: dengiz
sa hi ko‘ a ilishi 0.5-1 m ga ye adi, bu qi g‘oq min aqala ida 50-100 million kishini
a’si qiladi a del a hududla ida (masalan, Nil a Ganga del ala ida) e ozyonni 20-
30% ga oshi adi. Cho‘lla 20% ga kengaygan, qu b muzlikla i 15-20% ga e igan,
pe ma os deg ada siyasi Sibi a Alyaskada ye de o ma siyasini 10-15 cm/yil ga
ye kazadi. Eks emal hodisala : yo oyi olo la 30%, oshqinla 20% ko‘paygan,
issiqlik o‘lqinla i 25% ga oshgan, masalan, 2025 yilgi Ye opa issiqligi eko d
da ajada. Biomassa yo‘qo ilishi opik o‘ monla da 15-25%, bo eal o‘ monla da 10-
20% ni ashkil e adi, su esu sla i kamayishi global su kamchiligini 20-30% ga
oshi adi.
Jad al 1: Iqlim a’si la i min aqala bo‘yicha.
Min aqa
Dengiz
sa hi
ko‘ a ilis
hi (m)
Cho‘l
kengayis
hi (%)
Muzli
k
e ishi
(%)
Eks emal
hodisala
o‘sishi (%)
Su
kamayis
hi (%)
Biomassa
yo‘qo ilis
hi (%)
Qi g‘oqla
(global)
0.5-1.0
-
-
Toshqinla
20-30
15-25
-
A ika
cho‘lla i
-
20-25
-
Qu g‘oqchili
k 30-40
25-35
10-15
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
63
A k ika
-
-
15-20
Issiqlik
o‘lqinla i
25-35
-
5-10
Shimoliy
Ame ika
0.4-0.8
10-15
-
Yo oyi
olo la 30-
40
10-20
15-20
Osiyo
qi g‘oqla
i
0.6-1.2
-
-
Bo‘ onla
15-25
20-30
-
Janubiy
Ame ika
0.3-0.7
15-20
10-15
Toshqinla
25-35
15-25
20-25
Ye opa
0.4-0.9
-
-
Issiqlik 20-
30
10-20
5-10
Okeaniya
0.5-1.0
5-10
-
Bo‘ onla
20-30
15-25
10-15
Na ijala iqlim o‘zga ishining global geog a iyani 1.5-2 ba a a ez
o‘zga i ayo ganini ko‘ sa adi, masalan, 2025 yilgi eko d ha o a la a iqlim
hodisala i (masalan, Ye opa issiqligi a AQSh olo la i). Ushbu na ijala ilmiy
hisobo la da (masalan, USGS uzoq mudda li e ek la i) asdiqlangan bo‘lib, geosiyosiy
a’si la ni (masalan, A k ika esu sla i uchun ku ash) ham ko‘ sa adi.
MUHOKAMA
Na ijala ko‘ sa adiki, iqlim o‘zga ishi global geog a iyani ubdan
o‘zga i ayo ganini a’kidlaydi, xususan, dengiz sa hi ko‘ a ilishi a eks emal ob-ha o
hodisala i o qali. Masalan, 2025 yilgi ma’lumo la dengiz sa hining 4 ming yil ichidagi
eng ez ko‘ a ilishini ko‘ sa adi, bu qi g‘oq min aqala ini xa os ida qoldi adi a
Xi oyning yi ik shaha la ini (Shanxay, Guangzhou) su bosishi bilan ahdid qiladi,
aholining 50-70 million kishisini majbu iy ko‘chi ishni alab qiladi, shuningdek,
Hindis on a Bangladeshdagi del a hududla ini oziq-o qa inqi oziga olib keladi,
masalan, Ganga del asi e ozyonidan qishloq xo‘jaligi maydonla i 20-30% ga qisqa adi.
Bunday a’si la ning a zalligi shundaki, u yangi geog a ik modella ni ya a ishga imkon
be adi, masalan, GIS o qali eal aq basho a qilish, bu moslashu s a egiyala ini
(masalan, su o‘siqla i, yashil zonala a ba qa o shaha qu ilishi) i ojlan i ishga
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
64
yo dam be adi, xususan, Nide landiya (Del awo ks loyihasi) a Singapu (yashil
in a uzilma) kabi mamlaka la da mu a aqiya li qo‘llanilmoqda, bu za a la ini 30-
50% ga kamay i gan. Taqqoslash shuni ko‘ sa adiki, an’ana iy s a is ik modella ga
qa aganda, AI in eg a siyasi basho a ni 30-50% aniqlash i adi, chunki u sa elli e
ma’lumo la ini a iqlim o‘zga u chanla ini eal aq qay a ishlaydi, masalan, NOAA
ning 2025 yilgi hisobo ida iyun oyidagi eko d ha o a la basho a qilingan a
asdiqlangan.
Yanada ba a sil, iq isodiy a’si la : iqlim o‘zga ishi global IChV ni 2-3% ga
pasay i adi, xususan, i ojlanayo gan mamlaka la da (A ika a Osiyo) qishloq
xo‘jaligi za a ini 30-50% ga oshi adi, bu ij imoiy engsizlikni kuchay i adi a yangi
geog a ik mig a siya oqimla ini (masalan, shaha la ga ko‘chish) kel i ib chiqa adi,
shuningdek, geosiyosiy kon lik la ni (masalan, su esu sla i uchun ku ash Nil a
Indus da yola ida) kuchay i adi. Sanoa a siyosiy kon eks da, 2025 yilgi LSE iqlim
sud ishla i (masalan, kompaniyala a hukuma la ga qa shi 2000+ ish) geog a ik
mas’uliya ni oshi adi. Kelajakda, geog a iya ani iqlim o‘zga ishini hal e ishda
ma kaziy ol o‘ynaydi, xususan, ba qa o shaha la (masalan, Kopenhagen modeli a
Singapu yashil zonala ), global ko‘chish ejala i a xalqa o loyihala (masalan, UN
SDG in eg a siyasi) o qali, bu a’si la ini 20-30% ga kamay i ishi mumkin.
XULOSA
Iqlim o‘zga ishi global geog a iyani inqilobiy o‘zga i ib, dengiz sa hi
ko‘ a ilishi, eks emal hodisala a eko izim buzilishla i o qali yangi xa i ala a
s a egiyala ni alab qilmoqda. So‘nggi 2025 yilgi yu uqla , jumladan, GIS a AI
modella i, a’si la ni (dengiz sa hi 0.5-1 m, cho‘lla 20% kengayishi, muzlikla 15-20%
e ishi) aniq basho a qilmoqda, bu qi g‘oq min aqala ida 100-200 million kishini
ko‘chi ishga a global IChV ni 2-3% ga pasayishiga olib keladi, shuningdek, oziq-
o qa kamchiligi a su esu sla i muammola ini kuchay i adi. In eg a siyalangan
exnologiyala (CMIP6 a sa elli e ma’lumo la i) eal misolla ida (2025 yilgi NOAA
eko d ha o a la i, Ge manwa ch Risk Index) yuqo i po ensialni ko‘ sa di, masalan,
A k ika e ishi yangi anspo yo‘lla ini ochadi, lekin biomassa yo‘qo ilishi ( opik
SCHOLAR ISSN: 2181-4147 VOLUME 3 | ISSUE 13 | 2025
h ps:// .me/openschola Mul idisciplina y Scien i ic Jou nal Noyab , 2025
65
o‘ monla 15-20%) CO₂ chiqishini oshi adi a biodi e se eko izimla ni buzadi,
shuningdek, geosiyosiy kon lik la ni (masalan, A k ika esu sla i) kuchay i adi.
Umuman, iqlim o‘zga ishi geog a iya anini ba qa o i ojlanishga hissa
qo‘shishda ma kaziy qiladi, lekin mu a aqiya in eg a siya, ekologik baholash a
iq isodiy modellash i ishga bog‘liq bo‘ladi, chunki yangi geog a ik pa adigma (iqlim
qochqinla i, yangi zonala ) shakllanmoqda a xalqa o cho ala (masalan, SDG
in eg a siyasi) za u .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Uni ed Na ions. (2025). Clima e Repo s.
h ps://www.un.o g/en/clima echange/ epo s
2. Ge manwa ch e.V. (2025). Clima e Risk Index 2025.
h ps://www.ge manwa ch.o g/si es/de aul / iles/2025-
02/Clima e%2520Risk%2520Index%25202025.pd
3. US EPA. (2025). Impac s o Clima e Change.
h ps://www.epa.go /clima echange-science/impac s-clima e-change
4. Ea h.O g. (2025). 15 Bigges En i onmen al P oblems o 2025.
h ps://ea h.o g/ he-bigges -en i onmen al-p oblems-o -ou -li e ime/
5. NOAA. (2025). Global Clima e Repo - June 2025.
h ps://www.ncei.noaa.go /access/moni o ing/mon hly- epo /global/202506
6. Na u e. (2025). A yea abo e 1.5 °C. h ps://www.na u e.com/a icles/s41558-
025-02246-9
