2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
275
BESH TASHABBUS OLIMPIADASI QOIDALARI ASOSIDA FUTBOLCHILARNI
MUSOBAQAGA TAYYORLASH
Sadullaye T.X.
O‘zbekis on da la jismoniy a biya a spo uni e si e i
mus aqil izlanu chisi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17669481
Anno a siya. Ushbu maqolada “Besh ashabbus olimpiadasi” doi asida u bolchila ni
musobaqala iga ayyo lashning zamona iy yo‘lla i ahlil qilinib, ula akomillash i ish hamda
musobaqa sama ado ligini oshi ishga qa a ilgan akli a a siyala ishlab chiqilgan.
Kali so‘zla : “Besh ashabbus olimpiadasi”, jismoniy ayyo ga lik, ezlik, chidamlilik,
chaqqonlik, koo dina siya, kuch.
Ki ish. Bugungi kunda yoshla o asida spo ni ommalash i ish, ula ning bo‘sh aq ini
mazmunli ashkil e ish a sog‘lom u mush a zini shakllan i ishda “Besh ashabbus olimpiadasi”
alohida o‘ in u moqda. Fu bol esa ushbu ashabbusning eng ko‘p qam ab olinadigan spo
u la idan bi i si a ida dolza b ahamiya kasb e adi. Mazku “Besh ashabbus olimpiadasi” u bol
musobaqala i qoidala idan kelib chiqqan holda spo chila ning ayyo ga lik ja ayonini ilmiy
asoslash a sama ali mashg‘ulo la modelining sama ado ligini aososlashga xizma qiladigan
a siyala ishlab chiqishga qa a ilgan.
Tadqiqo maqsadi. Yoshla ni ma’na iy a jismoniy jiha dan ha omonlama ye uk qilib
a biyalash, ula ning bo‘sh aq ini mazmunli ashkil qilish a sog‘lom u mush a zini
shakllan i ish maqsadida O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining ashabbusi bilan ilga i su ilgan
“Besh ashabbus” — da la miqyosida yoshla siyosa ini amalga oshi ishda yangi bosqichni
boshlab be di.
“Besh ashabbus” yoshla o‘ asida kompyu e exnologiyala i a in e ne dan sama ali
oydalanishni yo‘lga qo‘yish, yoshla ni spo ga jalb qilish, spo inshoo la ini ko‘pay i ish,
madaniya , san’a , ki obxonlikni keng a g‘ib qilish, qizla ni ij imoiy hayo ga aol jalb qilish,
yoshla bandligini a’minlash yo‘nalishla ni o‘z ichiga oladi..
Ushbu besh a yo‘nalishning ikkinchisi — spo ni i ojlan i ish a yoshla ni omma iy
spo ga jalb qilish — ayniqsa muhim ahamiya ga ega. Ze o, jismonan sog‘lom yoshla — ha
qanday jamiya ning ayanchi, kuch-qud a idi . “Besh ashabbus olimpiadasi” ana shu yo‘nalish
doi asida ha yili yu imiz bo‘ylab o‘ kazilib kelinayo gan omma iy spo musobaqala ining
umumiy nomidi .
Fu bol musobaqala i esa, bu olimpiada doi asidagi eng omma iy a aqoba ba dosh spo
u i hisoblanadi. Aynan shu spo u i yoshla ning jismoniy hola ini, jamoa iy ik lashini a i oda
kuchini i ojlan i ishda asosiy osi a bo‘lib xizma qiladi.
“Besh ashabbus olimpiadasi” u bol musobaqala i O‘zbekis on Respublikasi Yoshla
ishla i agen ligi, Xalq a’limi azi ligi, Oliy a’lim azi ligi, Jismoniy a biya a spo uni e si e i,
mahalliy hokimlikla hamda spo ede a siyala i bilan hamko likda o‘ kaziladi. Musobaqa
hududiy bosqichla (mahalla, mak ab, kollej, uman), uman a shaha bosqichla i, iloya
bosqichi, Respublika inal bosqichla idan ibo a . Musobaqala da 14 yoshdan 25 yoshgacha
2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
276
bo‘lgan yoshla ish i ok e adi. Jamoala mak abla , kasb-huna mak abla i, oliy a’lim
muassasala i yoki mahallala nomidan qa nashadi.
Ha bi jamoa 7 na a asosiy a 3 na a zaxi a o‘yinchidan ibo a bo‘ladi. O‘yinla kichik
maydonda (mini- u bol qoidala i asosida) 2 aym, ha bi i 20 daqiqadan o‘ kaziladi. O‘yin
da omida o‘yinchi soni 5 na a dan oshmasligi ke ak. O‘yinchining yoshi a jismoniy hola i
nazo a qilinadi (paspo yoki ID ka a o qali). Spo e ikasi, odob-axloq a hakam qa o la iga
hu ma asosiy alab hisoblanadi. Ja ima, ka ochkala a che la ishla FIFAning moslash i ilgan
qoidala iga asoslanadi.
Bu qoidala ning jo iy e ilishi musobaqala ni sha o a aqoba ba dosh o‘ kazish imkonini
be adi, shuningdek, spo chila ning eng sha oi da ku ashishiga imkon ya a adi.
Tadqiqo na iyjala i. Fu bolchila ning “Besh ashabbus olimpiadasi”ga ayyo ga ligi
umumiy u bol ayyo ga ligidan a qli jiha la ga ega. Chunki bu musobaqada maydon kichik,
o‘yin da omiyligi qisqa, o‘yinchila soni kam, ezlik, chaqqonlik a qa o qabul qilish ezligi
us u o ahamiya ga ega. Shu bois, mashg‘ulo la ja ayonida chidamlilikni emas, balki ezlikni
oshi u chi mashqla us u o bo‘lishi, o‘pni qisqa maso ada boshqa ish, ez qa o qabul qilish,
ha aka lanish ayek o iyasini aniqlashga qa a ilgan exnik mashg‘ulo la olib bo ilishi, zaxi a
o‘yinchila ning aol o a siyasi o qali ba qa o o‘yin uslubini shakllan i ish ga e’ ibo qa a ish
za u . Ushbu omilla ni inoba ga olgan holda ayyo ga lik olib bo ilgan jamoala musobaqala da
yuqo i na ijaga e ishishi mumkin. Fu bolchila ni musobaqaga ayyo lash ja ayonida jismoniy
ayyo ga lik hola ini aniq belgilash muhim ahamiya ga ega. Ayniqsa, “Besh ashabbus
olimpiadasi” kabi yuqo i aqoba li a qisqa mudda li u ni la da u bolchila ning hola i,
ayyo ga lik da ajasi a ayyo lik si a i na ijala ga be osi a a’si ko‘ sa adi.
Jismoniy ayyo ga lik ezlik, chidamlilik, chaqqonlik, koo dina siya, kuch, iklanish ezligi
kabi mezonla asosida baholanadi (5-jad alga qa ang).
5-jad al
Jismoniy ayyo ga likni baholo chi mezonla
№
Jismoniy si a la
Jismoniy mashqla
1.
Tezlik
20-30 me ga yugu ish a eaksiya aq i)
2.
Chidamlilik
yo‘l yugu ish yoki yo‘nalishli yugu ish es la i o qali
3.
Chaqqonlik
yo‘nalishni ez- ez o‘zga i ish bo‘yicha sino la
4.
Koo dina siya
o‘p bilan ishlashdagi aniqlik, bi aq da ha aka la ni
mu o iqlash i ish
5.
Kuch
sak ash maso asi, oyoq kuchi a ko pusni ushlab u ish
da ajasi
6.
Tiklanish ezligi
mashg‘ulo yoki o‘yin da omida iklanish da ajasi,
pulsning no mal hola ga qay ish aq i
Bu ko‘ sa kichla naza iy a amaliy es la o qali o‘lchanadi a shaxsiy mashg‘ulo
das u ini ishlab chiqishda asos bo‘lib xizma qiladi.
Yoshla u boli — bu na aqa spo ni o‘ ganish, balki shaxs si a ida ye ilish, i oda kuchini
shakllan i ish, muloqo madaniya ini i ojlan i ish maydonidi . Bi oq, o‘smi yoshdagi
o‘zga u chan ana i ojlanishi, izimli mashg‘ulo ye ishmasligi, o‘g‘ i o qa lanish a uyqu
ejimining buzilishi, ibbiy nazo a ning pas ligi kabi ko‘plab muammola ma jud.
2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
277
Shuningdek, o‘pni nazo a qilishdagi qiyinchilikla , joylashu a pozi sion o‘yinni
no o‘g‘ i ushunish, s anda aziya la ga ayyo emaslik kabi exnik muammola ham ma jud.
Raqoba ga dosh be olmaslik, jamoa iy o‘yin madaniya ining shakllanmaganligi, bosim
os ida no o‘g‘ i qa o la qabul qilish bo‘yicha psixologik muammola ham kuza iladi.
Shuning uchun, ayyo ga lik ja ayonida mu abbiyla indi idual a jamoa iy yondashu ni
bi galikda olib bo ishi, u bolchila ning yoshi, psixologiyasi a jismoniy imkoniya la iga
moslash i ilgan mashg‘ulo uslubla ini qo‘llashi za u .
“Besh ashabbus olimpiadasi” o ma idagi musobaqala uchun mo‘ljallangan u bolchila ni
ayyo lash modeli maxsus jismoniy ayyo ga likni, ya’ni ezko yugu ishla (10–30 m o alig‘ida),
sp in dan so‘ng da hol o‘x ab u ish a ha aka ni o‘zga i ish mashqla i, zanji li eaksiya
mashqla i, iklanish ezligini oshi u chi mashg‘ulo la ni baja ish ke ak bo‘ladi.
Texnik ayyo ga likni i ojlan i ishda o maydonla da o‘pni boshqa ish, o‘pni qisqa
maso aga uza ish (paslash) aniqligini oshi ish, qisqa aq ichida qa o qabul qilishga o‘ ga u chi
mashqla dan oydalanish, da oza omon za bala sama ado ligini oshi ishga e’ ibo qa a ish za u
bo‘ladi.
Shuningdek, ak ik ayyo ga likni i ojlan i ishda kichik gu uhla da o‘yin mashqla i (3x3,
4x4 o ma da) ashkil qilish, hujum a himoya o‘ asidagi ez o‘zga ishla , jamoa iy p essing,
qa shi p essing a o qaga chekinish mashqla i, s anda hola la (bu chak za bala i, penal ila )
us ida ishlash za u bo‘ladi.
Shu bilan bi ga psixologik ayyo ga likni i ojlan ii shda musobaqa s essiga
ba doshlilikni oshi ish (mo i a sion eningla , izualiza siya), jamoa iy muloqo ni i ojlan i ish
( aol inglash a ye kazish mashqla i), aqibga nisba an hu ma a o‘zini nazo a qilishni
kuchay i ish za u hisoblanadi.
Fu bolchila ning “Besh ashabbus olimpiadasi” musobaqala iga ayyo lanishida jismoniy,
exnik a psixologik omilla uyg‘unligi za u . Ilmiy asoslangan ayyo ga lik modeli bu ja ayonni
izimli a ishda ashkil e ishga, yosh u bolchila ning salohiya ini o‘liq namoyon e ishga imkon
ya a adi.
Musobaqaga ayyo lanishda mashg‘ulo la ning mun azamligi a maqsadga
yo‘nal i ilganligi u bolchila ning ayyo ga lik da ajasini belgilo chi asosiy omilla dan bi idi .
“Besh ashabbus olimpiadasi” o ma idagi o‘yinla qisqa, in ensi a ezko bo‘lganligi sababli,
kunlik mashg‘ulo la ha kuni 90 daqiqa, ha ada 5 kun aol, 1 kun yengil mashg‘ulo , 1 kun o‘liq
dam olish p in sipla iga asoslanishi lozim. Bu u dagi eja o qali u bolchila ning jismoniy
yuklamaga adap a siyasi oshadi, mushakla a na as izimi yaxshilanadi, cha choq kamayadi a
ula ning spo o masini musobaqagacha op imal da ajaga kel i ish mumkin bo‘ladi.
Fu bol — bu na aqa jismoniy, balki psixologik ayyo ga likni ham alab qilu chi spo
u i. “Besh ashabbus olimpiadasi”da yoshla ish i ok e gani uchun O‘ziga ishonchni oshi ish,
s essga ba doshlilik, mag‘lubiya ni qabul qilish a unga munosaba bildi ish ko‘nikmala i hamda
jamoa iy uhni shakllan i ish psixologik yondashu la muhim hisoblanadi. Bunday yondashu la
u bolchila ning aqa spo emas, balki hayo iy jiha dan ham kuchli oq bo‘lishla iga xizma
qiladi.
Xulosa. Fu bolchila ning “Besh ashabbus olimpiadasi” musobaqasiga si a li
ayyo ga ligini a’minlash uchun: maxsus ejalash i ilgan mashg‘ulo la das u i; psixologik
2025
NOVEMBER
NEW RENAISSANCE
INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE
VOLUME 2 | ISSUE 11
278
ba qa o likni i ojlan i ish mashqla i; o ma ga mos exnik- ak ik yondashu la ; sog‘lom u mush
a zini qo‘llab-qu a lash a moni o ing qilish za u .
Foydalanilgan adabiyo la
1. Абидов Ш.У. Ёш футболчилар мусобақа фаолияти кўрсаткичларининг техник
тайёргарлик самарадорлиги билан ўзаро боғлиқлиги//«FAN – SPORTGA» илмий-
назарий журнали, №6/2022 йил. Б.3-6.
2. Пулатов С.Н. Методика совершенствования специальной выносливости футболистов
18 -19 лет//«FAN – SPORTGA» илмий-назарий журнали, №6/2022 йил. Б.35-38.
3. Исеев Ш.Т. , Юсупов Н.М. , Косимов Ф.А. Анализ уровня специальной
выносливости у футболисток высокой квалификации//«FAN – SPORTGA» илмий-
назарий журнали, №1/2022 йил. Б.40-41
