XXI International Scientific and Practical Conference «Modern science: theoretical and practical view»

MODERN SCIENCE:
THEORETICAL AND
PRACTICAL VIEW
P oceedings o he XXI In e na ional
Scien i ic and P ac ical Con e ence
11-12 No embe 2025
MADRID. SPAIN
2025
UDC 001.1
BBC 1
XXI In e na ional Scien i ic and P ac ical Con e ence «Mode n
science: heo e ical and p ac ical iew», No embe 11-12,
2025, Mad id. Spain. 96 p.
ISBN 978-91-65424-46-3
DOI h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17640636
Publishe : «SC. Scien i ic con e ences»
Main o ganiza ion:
Edi o : Hans Mulle
Layou : Ellen Schwimme
The con e ence ma e ials a e in he public domain unde he CC
BY-NC 4.0 In e na ional license.
The publishe is no esponsible o he ma e ials published in he
collec ion. All ma e ials a e p o ided in he au ho 's edi ion and
exp ess he pe sonal posi ion o he pa icipan o he
con e ence.
All ma e ials a e published in he au ho ’s edi ion.
The con e ence o ganize s a e no esponsible o he con en o
he ma e ials.
The sample o he ci a ion o publica ion is Yusi o E.M., Ni aliye
V.R. CLUSTER AS A MODERN INSTRUMENT FOR INCREASING
COMPETITIVENESS OF THE ECONOMY // XX In e na ional Scien i ic
and P ac ical Con e ence «Mode n science: heo e ical and
p ac ical iew», No embe 11-12, 2025, Mad id. Spain. Pp.8-
11, URL: h ps://scon e ences.com
Con ac in o ma ion
Websi e: h ps://scon e ences.com
E-mail: in o@scon e ences.com
Con en
Ag icul u al sciences
Shainidze O., Be idze N., Lampa adze Sh., Lominadze Sh., Alasania N., Eb alidze L.
MAIN PATHOGEN OF PEAR (PYRUS COMUNIS L.) ANDTHEIR CONTROL IN ADJARAdja a, GEORGIA
3
Economic sciences
Alakba o Rasul Sa a oglu
EFFICIENCY OF AN EXPORT-ORIENTED ECONOMY (IN THE NAKHCHIVAN MODEL)
11
His o ical sciences
O a Nikoleish ili
FROM THE HISTORY OF GEORGIAN STRUGGLE AGAINST RUSSIAN COLONIAL POLICY IN THE XIX CENTURY
16
Aghaye a Se da Aydin
YEAR OF THE CONSTITUTION AND SOVEREIGNTY KONSTITUSIYA VƏ SUVERENLIK ILI
20
Ju isp udence
Zhala Ganba o a
THE IMPORTANCE OF THE COUNCİL OF EUROPE CONVENTİON AGAİNST TRAFFİCKİNG İN HUMAN ORGANS
26
Medical sciences
Do ina Ruci, En ela Shkod ani, Vasilika Gjika, Vilson Ruci, K isli Se ani
SARCOPENIA IN RHEUMATOID ARTHRITIS
31
Emiljano Pje i, Zojë Cu i
NURSING CARE DURING BREASTFEEDING- LITERATURE REVIEW
32
En ela Shkod ani, Ale Xhaja, Do ina Ruci, Ba ba a Shkod ani
DERMOSCOPIC CRITERIA OF CUTANEOUS METASTASES OF MALIGNANT MELANOMA – CASE REPORT
40
Pedagogical sciences
Bauy zhankyzy Zhaniya, Zhumash Zhane ke, Bainesh Sholpan Bo an aikyzy
THE USE OF LEXICAL GAMES IN ENGLISH LESSONS AT THE PRIMARY STAGE OF SECONDARY SCHOOL
41
Süleymano M.T., Bay amo a Ü.B.
THE CONDİTİONS, PRİNCİPLES, AND STAGES OF THE FORMATİON OF THE SELF-ANALYSİS ACTİVİTY OF SENİOR HİGH
SCHOOL STUDENTS
44
Nassipkaliye a Amilya Mu a o na
APPLYING THE CONSTRUCTIVIST APPROACH IN TEACHING THE HISTORY OF KAZAKHSTAN: EXPERIENCE IN
DEVELOPING AN INTERACTIVE MULTIMEDIA WEB RESOURCE
47
Sa bagys A uzhan, Hali Yilmaz, Gulmi a Bekeno a
VIRTUAL LABORATORY - MODERN TECHNOLOGIES FOR DEVELOPING EXPERIMENTAL SKILLS IN SCHOOLCHILDREN
60
Philological sciences
Leyla Vezi o a
PREPARATION AND PRESENTATION OF A PROJECT IN BUSINESS COMMUNICATION
73
Physical sciences
Na aliya Dokuko a, Pa el Konon
DYNAMIC LAW OF DISPLACEMENTS ELASTIC BEAM MIDLINE POINTS CONSIDERING INTERNAL FRICTION IN MATERIAL
STRUCTURE
76
Technical sciences
Alzhano Alishe
THE ROLE AND IMPORTANCE OF STANDARDIZATION IN OPTIMIZING ENTERPRISE OPERATIONS
81
Amangeldy Fa had, Oksikbay Nu daule , O azgalie Duman, Kauymbae Rakhimzhan
PROBLEMS AND TASKS IN THE FIELD OF STANDARDIZATION AT THE PRESENT STAGE
91
Ka e yna Oleksii na Sysak, Rubinskyi Mykhailo Mykhailo ych
ENVIRONMENTAL PROTECTION OF THE TERRITORIES UNDER THE EXAMPLE OF PRYCARPATHIAN REGION
94
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
3
Ag icul u al sciences
In oduc ion
Con inen al ui g owing, including pea s a e conside ed he mos impo an economic ui c ops
in he wo ld. Pea is gene ically qui e di e se, wi h co nside able a iabil i y in mo phology
andphysiological adap a ions (Knigh 1963, Wes wood 1982, Lomba d and Wes wood 1987, Bell e al.
1996). Un o una ely, se e al pa hogens causing diseases in pea esul in se ious losses in e ms o
quali y and quan i y. Dieases o Pea occu s in including No h and Sou h Ame ica, Aus alia, New
Zealand, Sou h A ica, Japan, Is ael, Geo gia e al. (Spo s and Cas agnoli, 2010). The pa hogenscan
a ack all known Eu opean pea a ie ies and cause se ious disease in ‘Anjou’, ‘Bosc’, ‘Ba le ’, ‘Comice’,
‘Win e Nelis’, and ‘Fo elle’. Pea ui is suscep ible p ima ily ea ly in he g owing season, bu pinpoin
diseases may occu h oughou he g owing season (Guble e al., 2007).
Pea disease is caused by he ungus Ven u ia pi ina Ade hold, also known as Ven u ia nashicola
Tanaka & Yamamo o—anamo ph Fusicladium py o um (Lib.) Fuckel. On lea es and ui s, he disease
appea s as oli e g een o da k b own o black, el e y ci cula spo s (lesions) ha consis o spo ula ing
mycelia g owing unde he epide mis. Al hough i causes ee damage, pea scab’s main impac is Pea
scab, a ungal disease closely ela ed o apple scab, is nei he as common no as economically impo an
MAIN PATHOGEN OF PEAR (PYRUS COMUNIS L.) ANDTHEIR CONTROL IN ADJARAdja a,
GEORGIA
Shainidze O.
P o esso ,
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Be idze N.
Associa ed p o esso
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Lampa adze Sh.
Associa ed p o esso ,
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Lominadze Sh.
Associa ed p o esso
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Alasania N.
Associa ed p o esso
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Eb alidze L.
PhD,
Ba umi Sho a Rus a eli S a e Uni e si y
Abs ac
Du ing 2024 and 2025, esea ch was ca ied ou a he Plan P o ec ion Labo a o y o
Ba umi S a e Uni e si y and in ga dens apple he o Adja a, Geo gia.The main objec i e o his
s udy was o iden i y and de e mine he main pa hogens o pea and hei Con ol. Fungal cul u es
iden i ica ion was based on mac oscopic cha ac e is ics like colony mo phology, colou , ex u e,
shape and appea ance we e obse ed on po a o dex ose aga (PDA) and mic oscopic
cha ac e is ics like conidia shape, hyphen colou , concen ic zone, and pigmen a ion. On he pea ,
34 species o mic obion s, including 4 iew bac e ia and 30 ungi we e iden i ied as a esul o
phy opa hological and mycological s udies conduc ed in di e en places o ag ocenosis in Geo gia.
The esul s o s udies ha e shown ha among he de ec ed mycobion s on apple he mos
dange ous and ha m ul species a e: Ven u ia ineaqualis, Monilia uc igena, Gymnospo angium
uscum, and E winia amyli o a. These pa hogenic mic obion s species associa ed wi h pea ui s
spoilage a e o economical signi icance. He e we e iew some hese diseases o pea and hei
managemen .
Keywo ds: Pea , Rus , Scab, F ui o , Fi e bligh , Disease cycle, Symp oms,Con ol
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
4
on pea s as apple scab is on apples. Ne e heless, i can cause economic damage by ma ing he
appea ance he loss o ui quali y (Spo s and Cas agnoli, 2010; Won e al., 2014). When e y young
ui s a e a acked, hey d op om he ee o become ei he misshapen o badly scabbed. La e
in ec ions may be mo e nume ous, bu he spo s a e gene ally smalle . As he lesions age on ui , he
el e y look disappea s and in ec ed a eas become c acked and co ky (Spo s and Cas agnoli, 2010).
Pea bligh is widesp ead on pea s almos all o e he wo ld
The causal pa hogen is E winia amylo o a, a G am-nega i e bac e ium in he genus E winia, o de
En e obac e ales. Expe imen s in he ea ly 1800s demons a ed ha E. amylo o a caused disease in
plan s, he i s ime ha his could be shown. E. amylo o a was ound by F i z Klemen , a Ge man
scien is in 1910. I is gene ally accep ed ha his des uc i e c op bac e ium ini ially o igina ed in No h
Ame ica. Today, E. amylo o a can cu en ly be ound in all he p o inces o Canada, as well as in some
pa s o he Uni ed S a es o Ame ica, including Alabama, Cali o nia, Colo ado, Connec icu , Geo gia,
Illinois, Maine, Ma yland, Massachuse s, Michigan, New Yo k, No h Ca olina, Ohio, O egon,
Pennsyl ania, Texas, U ah, Vi ginia, Washing on, Wes Vi ginia and Wisconsin. In he Ame icas i also
occu s in o he coun ies including, bu no limi ed o, Mexico and Be muda. On he A ican con inen , E.
amylo o a has been con i med in Egyp (Bee e al., 1977; Bouche e al.,2021; No elli e al., 2003;
Thomson, 1986; V ancken e al., 2013)
Among he egis e ed pea diseases in Adja a (Shainidze, 2013) i is widesp ead Ven u ia
ineaqualis, Monilia uc igena, Gymnospo angium uscum, E winia amyli o a e al. The e o e, ou
a en ion will be ocused on hese diseases.
Ma e ials and Me hods
Collec ion o samples: S udy was conduc ed om Ma ch 2023 o Decembe 2024 in Labo a o y
Plan P o ec ion Labo a o y o Ba umi S a e Uni e si y, and ield s udies In sub opical and moun ainous
Adja a, Geo gia.
Sampling loca ion: The objec s o esea ch we e a ious a ie ies o Malus plan s, pa hogenic
bac e ia and ungi inhabi ed on hem in ag ocenoses o he sub opical and moun ainous Adja a,
Geo gia.. The ma e ials we e collec ed and analyzed (dissemina ion and de elopmen o diseases) by
using he well-known me hods (Fos e e al., 2004). The symp oms such as o , mummi ica ion, wil ing,
spo ing, nec osis, mold, galls, canke , de o ma ion, chlo osis, mosaic, e c., we e eco ded.
Isola ion o ungi: Fo isola ion o ungi om apple plan s, he aga me hod was applied. Fungal
pa hogens esponsible o disease we e isola ed om ui . F om he samples ob ained, se ial dilu ions
(1:10) we e p epa ed in es ubes wi h 9 ml s e ile wa e , adding 1 g o ui samples un il dilu ions 10-
5, 10-6 and 10-7, o which 50 μL and shaked a 200 pm o 3 hou s. Samples collec ed we e seeded by
duplica e h ough di usion echnique on Pe i dishes o 90 mm diame e con aining one o he ollowing
a i icial Po a o Dex ose Aga (PDA) and Czapecks aga medium. A e incuba ion (23oC o 6 days) he
numbe o each ungi was calcula ed. All ungi we e cul u ed using a single spo e echnique on PDA and
Czapecks medium. A e incuba ion, ungi we e iden i ied by hei mac oscopic and mic oscopic
cha ac e is ics
Iden i ica ion o ungi: Fungal cul u es iden i ica ion was based on mac oscopic cha ac e is ics like
colony mo phology, colo , ex u e, shape and appea ance we e obse ed on po a o dex ose aga
(PDA)and mic oscopic cha ac e is ics like conidia shape, hyphe colo , concen ic zone, and
pigmen a ion.Species iden i ica ion was based on he mo phological cha ac e is ics o single - spo ed
isola es as desc ibed (Domsch, 1993; Na i e al., 1999; Wa anabe, 2000). Collec ions o he ungi ha e
been examined by s anda d ligh mic oscopy (Pe e al, Ca l Zeiss, Jena and Olympus, BX50,
Hambu g,Ge many). The SEM mic og aphs ha e been p epa ed by means o a JSM-35 (Japan) SEM
mic oscope. The specimens examined a e deposi ed a HAL, KW and TGM (Holmg en e al., 1990).
Da a collec ed
Disease se e i y was eco ded by using 0-5 isual diseases sco ing scale s a ed by (Sha ma, 1986).
Whe e; 0 = no symp oms (heal hy), 1 = sligh , less han 5% o lea es a ec ed, 2 = mode a e, 5-
20% o lea es a ec ed, some yellowing, li le o no de olia ion, 3 = ex ensi e, 20-50% o lea es a ec ed,
signi ican de olia ion, 4 = hea y, 50-80% o lea es a ec ed, se e e de olia ion and 5 = ex eme, 80-
100% lea es a ec ed, comple e o nea comple e de olia ion.
ХIII Damage/se e i y o ui s we e a ed by 0-3 scale and a e age pe cen age espec i ely o each
we e; 0 = no symp om (heal hy), 1 = sligh (less han 5% o ui s a ec ed), 2 = mode a e (5-20% o ui s
a ec ed, some yellowing, li le o no de olia ion), 3 = ex ensi e damage (20-50% o ui s a ec ed)
(Fe ena and Lemma, 2014). Secondly, a semi-s uc u ed ques ionnai e was de eloped o collec da a on
apple ee managemen and awa eness o a me s on occu ence o diseases and insec pes s and hei

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
5
con ol me hods. Responden s we e in e iewed by ained enume a o s wi h supe ision o he esea ch
eam.
INTERNATION𝐷𝑖𝑠𝑒𝑎𝑠𝑒 𝑆𝑒𝑣𝑒𝑟𝑖𝑡𝑦 (%)=𝐴𝑟𝑒𝑎 𝑜𝑓 𝐷𝑖𝑠𝑒𝑎𝑠𝑒𝑑 𝑇𝑖𝑠𝑠𝑢𝑒
𝑇𝑜𝑡𝑎𝑙 𝑇𝑖𝑠𝑠𝑢𝑒 𝐴𝑟𝑒𝑎 𝑋 100
The se e i y g ades we e con e ed in o pe cen age se e i y index (PSI).
𝑃𝑆𝐼 = 𝑆𝑢𝑚 𝑜𝑓 𝑛𝑢𝑚𝑒𝑟𝑖𝑐𝑎𝑙 𝑟𝑎𝑡𝑖𝑛𝑔𝑠
𝑁𝑜.𝑜𝑓 𝑝𝑙𝑎𝑛𝑡𝑠 𝑠𝑐𝑜𝑟𝑒𝑑 𝑥 𝑚𝑎𝑥𝑖𝑚𝑢𝑚 𝑑𝑖𝑠𝑒𝑎𝑠𝑒 𝑠𝑐𝑜𝑟𝑒 𝑜𝑛 𝑠𝑐𝑎𝑙𝑒 𝑋 100
The ela i e disease se e i y educ ion on un ea ed and ea ed plo s o he ea men
combina ion was calcula ed as ollows.
𝑅𝑒𝑙𝑎𝑡𝑖𝑣𝑒 𝑑𝑖𝑠𝑒𝑎𝑠𝑒 𝑠𝑒𝑣𝑒𝑟𝑖𝑡𝑦 𝑟𝑒𝑑𝑢𝑐𝑡𝑖𝑜𝑛 (%)=𝑢𝑛𝑡𝑟𝑒𝑎𝑡𝑒𝑑 𝑡𝑟𝑒𝑎𝑡𝑒𝑑
𝑢𝑛𝑡𝑟𝑒𝑎𝑡𝑒𝑑 𝑋 100
Da a Analysis: Da a we e analyzed ollowing a p ocedu e app op ia e o he design o he
expe imen as desc ibed by Gomez and Gomez (1984) and logis ic model and, gene al linea model (GLM)
o SAS e sion 9.2 (SAS, 2009). The ea men means we e sepa a ed using he leas signi ican
di e ence (LSD) es a 5% p obabili y le el. Co ela ion and eg ession analysis was used o de e mine
he ela ionships be ween g ow h, yield and yield ela ed ai s, and disease se e i y and AUDPC ac oss
he ea men s. I was pe o med o de e mine he associa ion o disease pa ame e s wi h yield ob ained
om he di e en ungicide schedules.
Resul s
As a esul o many yea s o esea ch in Adja a hi y- ou species o mic obion s ha e been
iden i ied on pea s (bac e ia: C own gall-Ag obac e ium ume aciens, Fi e bligh -E winia amylo o a,
Pseudomonas blossom blas and canke -Pseudomonas sy ingae p . Sy ingae); ungi (Al e na ia ui o -
Al e na ia spp., A milla ia oo o (shoes ing oo o )-A milla ia mellea, Bi e o -Glome ella
cingula e=Colle o ichum gloeospo ioides [anamo ph], Black o - lea spo and canke -Bo yosphae ia
ob use=Sphae opsis malo um [anamo ph], Black spo -Al e na ia al e na a, Blis e canke -
Helmin hospo ium papulosum, Blis e disease-Conio hecium choma ospo um, Blue mold o -Penicillium
expansum, Bo y is spu and blossom bligh -Bo y is cine ea=Bo yo inia uckeliana [ eleomo ph], B own
o -Monilinia uc icola, Cladospo ium ui o -Cladospo ium he ba um = Mycosphae ella assiana
[ eleomo ph], Diplodia canke -Bo yosphae ia s e ensii, Elsinoe lea and ui spo -Elsinoe
pi i=Sphaceloma pi inum [anamo ph], Eu opean canke -Nec ia galligena, Cylind oca pon he e onemum
[anamo ph], Gibbe ella bacca a-Fusa ium la e i ium [anamo ph], G ay mold o -Bo y is cine ea, La e
lea spo -Ce cospo a minima, Muco ui o - Muco pi i o mis, Mycosphae ella lea spo -
Mycosphae ella py i=Sep o ia py icola [anamo ph], Nec ia wig bligh -Nec ia
cinnaba ina=Tube cula ia ulga is [anamo ph], Pea scab - Ven u ia py ina = Fusicladium py o um
[anamo ph], Phyllos ic a lea spo -Phyllos ic a sp., Phy oph ho a c own and oo o -Phy oph ho a
cac o um, Pink mold o -T icho hecium oseum, Powde y mildew-Podosphae a leuco icha, Py hium
dieback-Py hium spp., Rhizopus o -Rhizopus s oloni e , Rus -Gymnospo angium globosum, Rus -pea
ellis (Eu opean pea us )-Gymnospo angium uscum, Valsa canke -Valsa ce a ospe) we e iden i ied as
a esul o phy opa hological and mycological s udies conduc ed in di e en places o ag ocenosis in
Geo gia.
Resul s o he s udies showed ha among he mycobion s ound on pea , he mos common,
dange ous and ha m ul a e 4 pa hogens: Ven u ia ineaqualis (32%), E winia amyli o a (18%) Monilia
uc igena (12%) , Gymnospo angium uscum, (11%) and he emaining 30 species make up 27% (Fig.1).
Figu e 1. Sp eads o he main pa hogens o pea in Adja a, Geo gia, %
32
18
12 11
27
0
5
10
15
20
25
30
35
40 Ven u ia pi ina
E winia amylo o a
Monilia uc igena
Gymnospo angium sabinae
O he species oge he
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
6
He e we analyze only hese 4 pa hogens:
1. Pea scab
Pea scab is caused by he ungus Ven u ia pi ina (Ade h.) (synonym, V. py ina) is he mos
impo an Ven u iaceae). I is closely ela ed o he apple scab ungus, V. inaequalis, and has a e y simila
li e cycle and mode o in ec ion.I in ec s lea es, shoo s, blossoms and ui , and may esul in majo c op
losses du ing pa icula ly we seasons.
Symp oms
Pea scab occu s on lea es, shoo s, and ui s. Symp oms a e e y simila o apple scab. A majo
di e ence, howe e , is he equen appea ance o pea scab on wigs, whe e i can o e win e and
spo ula e o ini ia e new in ec ions in he sp ing.
Lesions on lea es and pe ioles begin as ound, b ownish spo s ha e en ually become el e y in
appea ance. Conidia, spo es o he ungus, a e p oduced wi hin hese lesions. La e in he season, small
spo s can be obse ed on he lowe su ace o he lea es. These a e usually he esul o la e-sp ing o
ea ly summe in ec ions. Lea in ec ion o pea is no as common as apple scab on apple lea es.
Scab lesions on ui occu on he calyx end and e en ually on he sides o he ui . As hese lesions
enla ge, hey become da k b own and o m la ge black a eas as hey coalesce. Lesions on imma u e ui
a e small, ci cula el e y spo s. Da ke , pinpoin spo s de elop as he ui ma u es. In ec ed ui o en
become i egula in shape (Fig. 1).
Disease Cycle
The ungus o e win e s in lea es on he g ound and also in in ec ed wigs. In ec ion o pea oliage
and ui occu s unde condi ions simila o hose equi ed o in ec ion o apple by he apple scab ungus.
Ascospo es a e he majo sou ce o p ima y inoculum. In ec ion occu s in he sp ing a ound bud swell.
Ascospo es in he o e win e ed lea es a e eleased as he esul o ain and a e ca ied by ai cu en s o
young lea es and ui . Ascospo es con inue o ma u e o e a 6- o 8-week pe iod.
Conidia a e he sou ce o seconda y inoculum and a e p oduced in wig lesions. Many seconda y
cycles may occu o e a g owing season. The leng h o he we ing pe iod and empe a u e equi ed o
in ec ion depend on he numbe o hou s o con inuous we ness and he empe a u e du ing his we ing
pe iod. Scab lesions may de elop in as ew as 8 days a e in ec ion on young lea es and as many as 2
mon hs on olde lea es. F ui a e also mo e suscep ible when young, howe e , ma u e ui can be
in ec ed i he leng h o we ing pe iod is su icien ly long.
Managemen o pea scab
Cul u al con ols
These p ac ices include cleaning lea li e om he base o p e iously-in ec ed ees, as well as
emo ing in ec ed woody ma e ial om he canopy when pe o ming annual p uning. Doing so will
educe he amoun o p ima y inoculum in he sp ing and subsequen ly delay he es ablishmen o he
disease. Fu he mo e, egula p uning will imp o e ai low and ligh pene a ion in he canopy, which
ul ima ely inhibi s he de elopmen and sp ead o disease.
Chemical con ols
Fungicides a e ypically applied ea ly in he season, when ascospo es a e i s eleased.
Benzimidazole ungicides a e among he mos commonly-used classes o ungicide o managing pea
scab in con en ional o cha ds.
Biological Con ol
Se e al ungal an agonis s ha e been isola ed and iden i ied as po en ial biocon ols. One o such
an agonis s is Cladospo ium cladospo ioides (s ain H39). An agonis ic ungus has demons a ed
signi ican bioac i i y agains pea scab. Applica ions o C. cladospo ioides could educe lea scab
incidence by 46-92%
Fig. 2. Symp oms o scab ungus in ec ion o pea lea es and ui
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
7
2. Fi e bligh
Fi e bligh , also w i en i ebligh , is a con agious disease a ec ing pea s, and some o he membe s
o he amily Rosaceae. I is a se ious conce n o apple and pea p oduce s. Unde op imal condi ions, i
can des oy an en i e o cha d in a single g owing season.
The causal pa hogen is E winia amylo o a a G am-nega i e bac e ium in he genus E winia, o de
En e obac e ales. I is a sho od wi h ounded ends and many pe i ichous lagellae. Pea s a e he mos
suscep ible, bu apples, loqua , c abapples, quinces, haw ho n, co oneas e , Py acan ha, aspbe y and
some o he osaceous plan s a e also ulne able. The disease is belie ed o be indigenous o No h
Ame ica, om whe e i sp ead o mos o he es o he wo ld.
Symp oms
Fi e bligh on a pea ee caused by E winia amylo o a. Tissues a ec ed by he symp oms o E winia
amylo o a include blossoms, lea es, ui s, shoo s, and b anches o pea , and many o he osaceous
plan s. All symp oms a e abo e g ound and a e ypically easy o ecognize. A ec ed lea es o en cu l and
u n black, hanging o a long ime on he b anches (Fig. 2). Symp oms on blossoms include wa e soaking
o he lo al ecep acle, o a y, and peduncles. This esul s in a dull, g ay-g een appea ance 1–2 weeks
a e pe al all, and e en ually issues will sh i el and u n black. The base o he blossom and young ui
show simila symp oms as in ec ion sp eads. Opaque whi e- o ambe -colo ed d ople s o bac e ial ooze
can be seen on he in ec ed issue in high humidi y. Shoo s show simila symp oms bu hese de elop
much mo e apidly. A “Shephe d's C ook” can occu when he ip o he shoo wil s, and diseased shoo
lea es ypically ha e blackening along he mid- ein and be o e hey die. When nume ous, diseased shoo s
gi e he ee a bligh ed appea ance. In ec ion o blossoms and shoo s can sp ead o la ge ee limbs.
B anches will da ken and become wa e soaked, e en ually c acks will de elop in ba k. Wood unde he
ba k will become s eaked wi h black discolo a ion. Imma u e ui o ms wa e -soaked lesions and la e
u ns black. Bac e ial ooze can be ound on hese lesions (Fig. 2). Se e e in ec ions esul in ui u ning
en i ely black and sh i elling.
Managemen
The only e ec i e ea men o plan s al eady in ec ed is o p une o he a ec ed b anches and
emo e hem om he a ea. Plan s o ees should be inspec ed ou inely o he appea ance o new
in ec ions. The es o he plan can be sa ed i he bligh ed wood is emo ed be o e he in ec ion sp eads
o he oo s.
Fig. 2. Cu ling o lea eso pea s and whi ish s icky mass on he ui
3. B own o
B own o is one o he mos des uc i e diseases o pea ui s. When en i onmen al condi ions
a o his disease, c op loss can be de as a ing. Th ee species o Monilinia and he ecen ly desc ibed
anamo ph, Monilia polys oma, o me ly lumped in o M. uc igena, cause b own o in empe a e
egions in AdJa a on membe s o he Rosaceae. Monilinia uc icola colonizes blossoms, wigs and ui .
Al hough b own o damage is ypically obse ed on ui , he ungus may also in ec blossoms, lea es,
and shoo s. Bligh ed blossoms u n b own and s ick o shoo s in a gummy ma ix in which g ay o an
ungal spo e masses a e p oduced.
Symp oms and Signs
Shoo s in ec ed by he b own o ungus de elop sunken, b own, ellip ical canke s ha may
become gummy. Canke ed a eas a e usually es ic ed o new shoo s and ypically occu as he disease
ad ances om in ec ed blossoms. G ay o an ungal spo e masses may be p oduced in canke ed a eas.
I a shoo is gi dled by a canke , he shoo will die and lea es will u n b own, bu emain a ached o he
b anch o a ew weeks.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
8
Symp oms on ipening pea may i s appea as small, ci cula spo s ha enla ge o coalesce. On
ma u e ui , hese lesions de elop and enla ge apidly. When en i onmen al condi ions a o disease
de elopmen , ipe ui s may comple ely o wi hin wo days. Tan o g ay spo e masses a e o en e iden
on o ing ui (Fig. 3). Diseased ui s ypically sh i el and u n b own o black, ei he d opping o he
g ound o emaining a ached o he ee. These ough, sh i eled ui s, e med mummies, a e a majo
sou ce o o e win e ing ungal inoculum, bu he b own o pa hogen can also o e win e in canke s and
in ec ed ui pedicels.
Causal O ganism
The b own o ungus su i es he win e in mummi ied ui s (ei he on he g ound o s ill on he
ee) and in wig and b anch canke s p oduced he p eceding yea . Bo h sou ces may p oduce spo es ha
can in ec blossoms and young shoo s. A abou blossom ime, a mummi ied ui ha has allen on he
g ound p oduces up o 20 o mo e small, an, cup-like s uc u es on slende s alks ha a e called
apo hecia. As an apo hecium ma u es, i becomes hicke and he cup opens o a bowl-like disc 1/8 o ½
inch in diame e ac oss he op. The inne su ace o each bowl is lined wi h housands o spo e-
con aining sacs (asci). A his s age, he sligh es dis u bance o ai mo emen will cause an apo hecium
o o cibly discha ge millions o spo es. These spo es (ascospo es) a e ca ied by wind o he open o
unopened blossoms and young shoo s. I a ilm o wa e (ei he om dew o ain) is p esen o 5 hou s
o longe , he spo es can ge mina e and pene a e he plan . In ec ed blossoms soon wil and an-g ay
u s, composed o masses o ano he ype o spo e (conidia), de elop on he ou side o he lowe shuck.
I he in ec ed blossom does no d op o , he ungus soon g ows h ough he pedicel o he wig and
o ms a canke . Masses o conidia a e soon p oduced on he newly canke ed wig su ace du ing mois
pe iods h oughou May and June. These summe spo es a e easily de ached, and, like he ascospo es,
a e mainly wind-bo ne. They a e also splashed by ain o ca ied by insec s o he g owing ui . B own
o conidia can ge mina e and in ec a empe a u es o 32 o 90 deg ees F. We wea he and
empe a u es anging om 60 o 70 deg ees F a e mos a o able o disease de elopmen .
Following sp ing and summe ainy pe iods, mummi ied ui s ill hanging in he ee become
co e ed wi h masses o conidia ha may esul in blossom bligh o ui o . Mummies hanging in he
ee do no p oduce ascospo es. Al hough he lesh o young ui is e y suscep ible o b own o
in ec ion, he ui has such a ough skin ha he ge m ubes o he summe spo es do no no mally
pene a e. Fo his eason, young uninju ed ui s a e ai ly sa e om in ec ion. Howe e , any ype o
inju y o he ui will p o ide en y poin s o b own o spo es. Insec and hail wounds, ui c acking,
limb ubs, wig punc u es, and a a ie y o picking and packing inju ies g ea ly inc ease he losses due o
b own o . G owe s mus ealize ha b own o spo es a e p ac ically e e ywhe e du ing he ui -
ipening pe iod.
Fig. 3. B own o p oducing spo es on he su ace o an in ec ed pea ui
Con ol
Sani a ion is e y impo an in con olling b own o . All d opped and o ed ui should be picked
up and des oyed p omp ly. A he same ime, emo e all mummies om he ees. P une ou all canke s
du ing he do man season. O e ipe o o ing ui in he packing shed should be emo ed and des oy.
4. Pea us —Gymnospo angium liboced i
The ungus in ec s pea , ce ain o he Rosaceae plan s, and incense ceda . I s o he names include
ceda b oom us , incense ceda us , and Paci ic coas pea us .
Symp oms
In ec ed pea and o he ose amily plan s de elop discolo ed spo s wi h d y, powde y o ough,
eddish, yellowish, o o ange spo e masses (Tab. 4}. G oups o iny, cup-shaped, spo e- o ming bodies
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
15
In e ac i e Lea ning. An hem P ess.

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
16
His o ical sciences
The a i ude o Geo gian pa io s owa d Russia's colonial policy is en i ely consis en wi h he
na ional p inciples ha unde lie he Te gdaleulni (li e ally, " hose who d ank he wa e s o he Te ek")
mo emen . Thei highes na ional ideal has always been he es o a ion o Geo gian s a ehood.
Howe e , as ealis s, hey did no iew hese phenomena om a oman ic pe spec i e and, gi en
he exis ing si ua ion, o en e en exp essed a ce ain loyal y in ela ions wi h Russia. This explains, abo e
all, he ac ha he P o es an opposi ional aspi a ion o na ional eedom and Russian colonialism,
e lec ed in hei iews, is no ma ked by ex eme adicalism. They y o limi hei s uggle agains
Russia's expansionis policies o speci ic ac s and phenomena.
I should be no ed ha , gi en he complex si ua ion ha p e ailed in he Russian Empi e a he
ime, Geo gian pa io s we e e ec i ely unable o unde ake any o he ac ions. Censo ship and o he
ele an au ho i ies exe cised s ic con ol o e all exp essions o ee hough , especially when i was
di ec ed agains Russian colonialism and in de ense o he na ional in e es s o opp essed peoples.
All o his na u ally c ea ed a solid ounda ion o he asse ion o he so-called wo u hs: a
publicly exp essed poin o iew, which could ne e be en i ely since e o unbiased, and an uno icially
exp essed desi e o he hea , which was exp essed p ima ily in o al con e sa ions and a ious w i en
eco ds (dia ies, pe sonal le e s, memoi s, e c.). Al hough documen a y ma e ials e lec ing he second
u h ha e su i ed in e y small quan i ies, e en wi h hei help, he signi ican di e ence be ween hese
wo u hs is e iden .
Tha his is indeed he case is con i med by a agmen om a pe sonal le e om Se gei Meskhi,
he publishe and edi o o he newspape "D oeba," which o e s an unequi ocally nega i e assessmen
o Geo gia's annexa ion o Russia: "A e 1800, i will be impossible o w i e he his o y o ou coun y
p ope ly and hones ly. The censo s will no allow i . The au ho i ies will no pe mi he publica ion o a
his o y ha does no p aise all hei ac ions and dec ees (in Geo gia), ha does no exp ess he idea ha
Geo gia, as a esul o i s annexa ion o Russia, has ound a happy and bliss ul li e; such a his o y, ins ead
o bene i ing, will only b ing ha m" (Meskhi, 1950: 143).
This agmen was om a pe sonal le e om Se gei Meskhi o his iancée, Eka e ina Melikish ili.
He ne e exp essed such an opinion—wi h such ha shness and adicalism—in his publica ions, which is
easy o unde s and. Because he le e was no in ended o publica ion, he au ho was comple ely ee
FROM THE HISTORY OF GEORGIAN STRUGGLE AGAINST RUSSIAN COLONIAL POLICY IN THE XIX
CENTURY
O a Nikoleish ili
Doc o o His o y
Akaki Tse e eli S a e Uni e si y
Ku aisi, Geo gia
Abs ac
The a i udes o Geo gian pa io s owa d he colonial policies o he Russian Empi e we e
closely aligned wi h he undamen al na ional p inciples ha in o med he Te gdaleulni
mo emen (li e ally, “ hose who d ank he wa e s o he Te ek”). The p ima y objec i e o his
in ellec ual and poli ical cu en was he es o a ion and p ese a ion o Geo gian s a ehood as
he ul ima e na ional ideal.
Gi en he ep essi e poli ical clima e o he Russian Empi e, Geo gian pa io s aced se e e
cons ain s on poli ical and cul u al exp ession. Censo ship and s a e su eillance e ec i ely
supp essed any o e mani es a ions o an i-colonial sen imen o ad ocacy o he igh s o
subjuga ed na ions.
The examined ma e ials demons a e ha i was p ecisely h ough he pe sis en e o s o
he Te gdaleulni and o he leading igu es o Geo gian na ionalism ha he displacemen o he
Geo gian language was p e en ed. Thei ac i i ies no only sa egua ded he linguis ic and cul u al
in eg i y o he na ion bu also laid he essen ial ounda ions o he con inued de elopmen o
Geo gian language and iden i y in subsequen pe iods.
Keywo ds: Geo gia, His o y, Russian Empi e, Poli ics
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
17
om any censo ship es ic ions and exp essed his inne mos hough s openly. Na u ally, g ea cau ion
and ci cumspec ion we e equi ed in public speeches and publica ions, which led o oppo unis ic
assessmen s.
One o he g ea es mis o unes b ough abou by Geo gia's annexa ion by Russia, acco ding o he
"Te gdaleulni," was ha a e i , Geo gia ound i sel i ually comple ely cu o om he ou side wo ld.
F om ha ime on, " he Geo gian people see no successes o accomplishmen s o any educa ed na ion
o he han Russia, o emula e, o d aw on hei example; i is as i hey a e abou o all asleep, o eeze
in place, like China" (Meskhi, 1963: 116).
Geo gian public igu es conside he g ea es dange o Russian colonialism o be he consis en
and pu pose ul s uggle o he au ho i ies and hei loyal se an s agains he na ional iden i y o
opp essed peoples. They ough and esis ed Geo gia's eac iona y opponen s as much as possible.
F om his pe spec i e, he polemical a icle "Some Ques ions," published in issue 14 o D oeba, is
o pa icula in e es . I sha ply c i icizes a le e om a S . Pe e sbu g co esponden published in issues
25-26 o he newspape Tbilisi Moambe (published om 1873 o 1880). Se gei Meskhi no only
undamen ally opposed his ques ion bu e en opposed i s aising, which was he mos impo an
objec i e o he a icle. Speci ically, Se gei Meskhi ocuses on he S . Pe e sbu g co esponden 's
ques ion: "Wha would be mo e desi able and bene icial o he coun ies o he Caucasus—lea ing hem
sepa a e acco ding o hei s a us as na ionali ies and peoples, o b inging hem all close oge he ,
uni ing hem all in o a single people?" (Meskhi, 1963:183). Se gei Meskhi conside s his ques ion and he
answe gi en by he S . Pe e sbu g au ho himsel o be de oid o any scien i ic a gumen a ion and
di ec ed agains non-Russian peoples. Se gei Meskhi canno hide his indigna ion a his poin o iew om
he S . Pe e sbu g co esponden , who cha ac e izes he linguis ic and cul u al "backwa dness" o he
peoples o he Caucasus as ollows: "Since he languages o he Caucasian peoples ha e no been
de eloped, since hey ha e no eached he s age whe e hey can assimila e he ui s o science and
ci iliza ion in gene al, since he de elopmen o indi idual languages is mo e complex and equi es mo e
ime, i would he e o e be be e i all he peoples o he Caucasus adop ed one language—Russian,
h ough which hey will mo e easily and quickly achie e hei well-being" (Meskhi, 1963:183).
The ange o he pa icipan s in he " e gdaleulni" mo emen is u he in ensi ied by he ac ha
he edi o ial boa d o "Tbilisi Moambe," in esponse o he a o emen ioned le e , published an a icle
ou lining i s own posi ion, in which i essen ially sha ed he eac iona y iewpoin o he Black Hund eds
Russian co esponden . Ou aged by such judgmen s, Geo gian public igu es a e ying o con incingly
p o e ha he abo e conside a ions lack any scien i ic basis and ha he s uggle di ec ed agains
peoples and languages is, in ac , a s uggle agains he laws o na u e. Acco ding o him, "The language
and li e a u e o a people a e he esul o he na u e and ci cums ances ha ha e su ounded and
in luenced hem o se e al cen u ies. Is i possible o change a people's language and cha ac e by
ad ice? How can a easonable pe son ell an en i e na ion, o se e al na ions, ha oday you need F ench
o Ge man, o ge you own language and li e a u e, and s udy hose languages? Is i possible o id
you sel o and o ge wha is inhe en in a people, wha hey, so o speak, abso bed wi h hei mo he 's
milk?
...Wha happens i you desi e some hing ha is impossible, some hing ha con adic s na u e,
some hing ha iola es all he laws o na u e, he laws o human na u e i sel , he quali ies o e e y
human being! As i language, cha ac e , and li e a u e we e some kind o a icle o clo hing o oo wea
ha can be h own away and eplaced wi h a new one!"
Howe e , he abo e posi ion in no way signi ies a s uggle agains he "acquisi ion" o a o eign
language in gene al. On he con a y, acco ding o Geo gian igu es, when a pe son sees ha "acquisi ion
o a language in li e and science is essen ial o him," he s udies ha language wi hou any compulsion.
Howe e , his ci cums ance will no p e en him om simul aneously "s i ing o de elop and ad ance
his own language, s i ing o p epa e his na i e ongue so ha wi h i s help he can assimila e science and
ci iliza ion" (Meskhi, 1963:185).
To suppo his, hey ci e examples om he his o y o England, F ance, and Ge many, no ing ha
i hese coun ies had a one ime e used o ecei e educa ion h ough hei own languages and had
adop ed G eek and La in, he hen-wo ld-leading languages, hen nei he F ench, Ge man, no English
would exis oday. Despi e he ac ha many in Geo gia and o he subjuga ed coun ies o he empi e
ough agains he colonial policies pu sued by he Russian go e nmen and i s allies, i ne e heless
managed o ec ui indi iduals among he conque ed peoples who ac i ely suppo ed he p ac ical
implemen a ion o i s eac iona y plans. One o hese was G. Bag a ion-Mukh ansky, who in 1872
published in Tbilisi in Russian he book "On he Essence o Na ional Indi iduali y and he Educa ional
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
18
Signi icance o La ge Na ional Uni s."
This book p o oked eno mous ou age among Geo gian leade s, s emming om he eac iona y
ideas so e en ly de ended by he au ho .
Among Mukh ansky's p oposi ions, hey a e pa icula ly ou aged by he idea ha " o comple e
human happiness and success, i is absolu ely necessa y o small peoples o lose hei small na ion, hei
language, cus oms, and unique way o li e and join he la ge people." Acco ding o Mukh ansky's
p edic ion, "someday, h ough he me ging and uni ica ion o small and isola ed peoples, se e al la ge
na ions will eme ge, since o e ime he languages o he small peoples will be abolished."
As a esul o his "b u al and ugly policy," de oid o any scien i ic basis o a gumen a ion, he
agg essi e aspi a ions o he Russian colonialism o he ime became clea , he ic ims o which we e o
be he non-Russian peoples li ing in he Russian Empi e, including he Geo gians. Mukh ansky asse ed
ha "since he languages o small na ions canno become he o gan o all humani y, hey mus be
abolished, and he small na ions hemsel es, bo h o hei own happiness and o he good o all
humani y, mus inally disappea om he ace o he ea h" (Meskhi, 1962:255).
The indigna ion o Geo gian pa io s is u he in ensi ied by he ac ha all o hese "gene al
heo e ical" a gumen s we e di ec ed p ima ily agains he Geo gian people. In hei iew, Mukh ansky's
ac ions undamen ally con adic " he u h con i med by science... Wi h a single s oke o he pen, he
wan s o change he cha ac e , cus oms, and li e o a people; he wan s o ake away hei na i e
language, which is mos dea o humani y, and he emo al o which is almos an amoun o he aking
o li e! He canno unde s and ha a people dep i ed o hei na i e language is like a pe son who has
been obbed o e e y hing hey conside ed dea and na i e, and who, because o his, can no longe
accomplish any hing ema kable in hei li e!" (Meskhi, 1962:256).
Geo gian pa io s also igh ly c i icize Mukh ansky's iew ha he measu e o a na ion's cul u e
and educa ion is i s size. They call his idea absu d and, in suppo o his, ci e hose peoples who, despi e
hei small numbe s, ha e c ea ed a cul u e a supe io o ha o nume ous na ions.
When discussing he nega i e aspec s o Geo gia's annexa ion by Russia, he leading
ep esen a i es o he Te gdaleulni mo emen pain ully emphasized ha a e his e en , " he men ion
o ou coun y almos comple ely disappea ed in Eu ope" (Meskhi, 1964:328). They c i icized wi h
pa icula indigna ion and se e i y he c uel y and a bi a iness o Russian o icials sen o Geo gia. F om
his pe spec i e, in hei iew, he e we e i ually no good o bad o icials, and each o hem consis en ly
pu sued policies di ec ed agains he na ional in e es s o he Geo gian people. I was p ecisely his bi e
u h ha hey came o unde s and a e obse ing he li e expe iences o a numbe o high- anking
Russian o icials who came o wo k in Geo gia. T ue, a i s many g ee ed hem wi h g ea hopes, bu
e y soon hese hopes we e dashed, since "a i s his o ha o icial seemed o li e up o socie y's
expec a ions, aking up his du ies hones ly and impa ially. Howe e , a e a sho ime, his aun ed
pe son, un o una ely, e ealed he same sho comings and he same cha ac e as he p e ious o icial
(Meskhi, 1964: 329).
Among hose high- anking o icials who led Geo gian na ional igu es o ecognize his bi e u h,
he well-known Yano sky, hen he us ee o he Caucasian educa ional dis ic , a oused pa icula
indigna ion wi h his eac iona y ac i i ies. They no e wi h pain in hei hea s ha e y soon " he
poli ician supp essed he educa o in him," and hey became disillusioned wi h him.
In suppo o his, Geo gian pa io s ecall he impe ial policy pu sued by Yano sky in opposi ion o
educa ion in he Geo gian language. They pe cei e such ac ions by Yano sky and his associa es as
sub e si e. ac i i ies di ec ed agains he na ional iden i y o he Geo gian people, and wi h a clea ly
exp essed sense o p o es , emind he Russian high- anking o icial o he ac ha he Geo gian people
h oughou hei exis ence ha e "pe sis en ly and ea lessly ough o de end hei land, ai h, language
and na ionali y" and ha hey will no de ia e om his pa h in he u u e.
In his jou nalis ic iews, Se gei Meskhi, in his own way, epea ed and, o some ex en , e en
deepened he well-known mo o o he ou s anding Geo gian w i e and public igu e Ilia Cha cha adze,
which he eco ded back in 1861 in his i s polemical le e , which de ines he na ional sel -exis ence o
he Geo gian people: "Language, Fa he land, Fai h." To his well-known iad, Se gei Meskhi added a
ou h concep - " eligion," o mula ing his mo o as ollows: "The desi e o Geo gians is he same as ha
o o he peoples: o p o ec hei na i e language, a he land, eligion, and ai h" (Meskhi, 1964: 338).
The ma e ials examined con i m ha i was only hanks o he i eless s uggle o he pa icipan s o he
Te gdaleulni mo emen and o he ema kable Geo gian na ional igu es ha i was possible no only o
a oid he ac ual displacemen o he na i e language om Geo gia, bu also o c ea e all he
p econdi ions o i s unc ioning in he nex s age o de elopmen .
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
19
Re e ences
1. Gu uli V. (2017), Mode n His o y o Geo gia, Book I, Tbilisi.
2. Gu uli V. (2018), Mode n His o y o Geo gia, Book II, Tbilisi.
3. Gu uli V. (2019), Mode n His o y o Geo gia, Book III, Tbilisi.
4. Gu uli V. (2021), Mode n His o y o Geo gia, Book IV, Tbilisi.
5. Meskhi S. (1950), Le e s. Edi ed by Ioseb Bo s adze, Sukhumi.
6. Meskhi S. (1962), W i ings in 3 olumes, Vol. I, Tbilisi.
7. Meskhi S. (1963), W i ings in 3 olumes, Vol. II, Tbilisi.
8. Meskhi S. (1964), W i ings in 3 olumes, Vol. III, Tbilisi.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
20
INTRODUCTION
The e is no hing be e han independence o he s a e and eedom o i s ci izens. The people o
Aze baijan, wi h a g ea and ich his o ical pas , ha e gone h ough a long and s uggle- illed pa h o
ee li ing and an independen s a e, and ha e w i en a he oic ch onicle. Aze baijan, which has a his o y
o i e housand yea s o s a ehood, has been igh ing o cen u ies agains o eigne s who we e eyeing
i s land, h ea ening i s eedom, and who we e hos ile o i . (1)
Each s a e's basic p inciples a e e lec ed in i s cons i u ion and he concep o so e eign y.
Decla ing 2025 as he "Yea o he Cons i u ion and So e eign y" in he Republic o Aze baijan aims o
s eng hen he adi ions o s a ehood and u he de elop public awa eness in his a ea. The impo ance
o he concep s o he Cons i u ion and so e eign y, hei ole in Aze baijan's his o y and he measu es
implemen ed wi hin he amewo k o he "Yea o he Cons i u ion and So e eign y" will be examined
in his a icle.
Today, he Republic o Aze baijan, guided by he na ional in e es s o ou people, con inues i s
independen policy mo e cou ageously and p incipledly in he condi ions o new eali ies, and, based on
he equi emen s o he Cons i u ion and i s so e eign igh s, con iden ly mo es owa ds he s a egic
goals ahead.
The Concep o he Cons i u ion
The Cons i u ion cons i u es he legal and poli ical basis o e e y s a e. I de e mines he o m o
YEAR OF THE CONSTITUTION AND SOVEREIGNTY KONSTITUSIYA VƏ SUVERENLIK ILI
Aghaye a Se da Aydin
Aze baijan S a e Pedagogical Uni e si y, Baki, Aze baijan
Philology Facul y, Senio Teache o Fo eign Language Cen e
ORCID: 0000-0002-5615-6923
Abs ac
"Cons i u ion and So e eign y Yea " is an impo an ini ia i e implemen ed in o de o
s eng hen Aze baijan's s a ehood adi ions and expand legal educa ion. The his o ical
impo ance o he Cons i u ion, i s ole in ensu ing human igh s, legal and poli ical aspec s o he
concep o so e eign y a e analysed in de ail in he a icle. Also, wi hin he amewo k o he
decla a ion o his yea in 2025, he wo k ca ied ou in he di ec ion o educa ional measu es,
legal e o ms and p omo ion o na ional alues is emphasised. The measu es aim o u he
s eng hen he coun y's de elopmen as a legal s a e and ci il socie y. The a icle e lec s he
app oaches o special impo ance o he p o ec ion o he p inciples o legal s a ehood o
Aze baijan and hei ansmission o u u e gene a ions.
XÜLASƏ
"Kons i usiya ə Su e enlik ili" Azə baycanın dö lə çilik ənənələ inin möhkəmləndi ilməsi
ə hüquqi maa i ləndi mənin genişləndi ilməsi məqsədilə həya a keçi ilən mühüm əşəbbüsdü .
Məqalədə Kons i usiyanın a ixi əhəmiyyə i, insan hüquqla ının əmina ında olu, su e enlik
anlayışının hüquqi ə siyasi aspek lə i ə a lı əhlil edili . Həmçinin, 2025-ci ildə bu ilin elan
olunması çə çi əsində maa i ləndi mə ədbi lə i, hüquqi islaha la ə milli dəyə lə in əbliği
is iqamə ində gö ülən işlə u ğulanı . Tədbi lə ölkənin hüquqi dö lə ə ə əndaş cəmiyyə i kimi
inkişa ını daha da gücləndi mək məqsədi daşıyı . Məqalə Azə baycanın hüquqi dö lə çilik
p insiplə inin qo unması ə gələcək nəsillə ə ö ü ülməsi üçün xüsusi əhəmiyyə daşıyan
yanaşmala ı əks e di i .
Keywo ds: Aze baijan cons i u ion, so e eign y, legal s a e, adi ions o s a ehood, human
igh s, 2025 Cons i u ion and So e eign y Yea , s a e independence, e i o ial in eg i y, legal
educa ion, democ a ic p inciples, Pa io ic wa , igh s and eedoms, na ional legisla ion, public
adminis a ion.
Aça sözlə : Azə baycan kons i usiyası, su e enlik, hüquqi dö lə , dö lə çilik ənənələ i,
insan hüquqla ı, 2025 Kons i usiya ə Su e enlik İli, dö lə müs əqilliyi, ə azi bü ö lüyü, hüquqi
maa i ləndi mə, demok a ik p insiplə ,Və ən müha ibəsi, hüquq ə azadlıqla , milli qanun e icilik,
dö lə ida əe məsi.

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
21
go e nmen o he coun y, he igh s and eedoms o ci izens, and he p inciples o ope a ion o s a e
bodies. The Cons i u ion o he Republic o Aze baijan was adop ed on No embe 12, 1995 h ough a
na ionwide e e endum. This his o ical documen , as he i s cons i u ion o independen Aze baijan,
played an impo an ole in he o ma ion o a legal s a e.
The Cons i u ion o Aze baijan places special emphasis on he p o ec ion o human igh s and
eedoms. Fo example, i s second sec ion is dedica ed o he undamen al igh s and eedoms o he
indi idual. I p o ec s such undamen al alues as he ule o law, pe sonal in iolabili y, eedom o
speech, and p ope y igh s.
A he same ime, he Cons i u ion also e lec s he esponsibili y o s a e bodies o ci izens. Wi h
he adop ion o his documen , he Aze baijani s a e has aken an impo an s ep owa ds building a
socie y based on democ a ic p inciples.
The concep o so e eign y
So e eign y is one o he basic p inciples ha exp esses he independence o he s a e and i s
comple e eedom in i s in e nal a ai s. The so e eign y o he Republic o Aze baijan was con i med by
i s ac o independence. The "Cons i u ional Ac on S a e Independence o he Republic o Aze baijan",
adop ed on Oc obe 18, 1991, is o g ea impo ance in his ega d.
The concep o so e eign y mani es s i sel in bo h legal and poli ical e ms. Legally, a so e eign
s a e has he igh o adop i s own laws and independen ly implemen i s in e nal policies. Poli ically,
so e eign y ensu es he igh o a coun y o make independen decisions in in e na ional ela ions.
The s eng hening o Aze baijan's s a e so e eign y was accompanied by his o ical e en s. The
ic o y in he Pa io ic Wa in 2020 no only ensu ed he
e i o ial in eg i y o Aze baijan bu also u he s eng hened
i s so e eign y. This, in addi ion o being a sou ce o na ional
p ide, con i med he alues o s a ehood based on he
p inciples o in e na ional law.
Ha ing an independen and so e eign s a e and building
a de eloped socie y based on na ional and spi i ual alues,
p inciples o solida i y, humanism, jus ice and he ule o law
ha e been he g ea es d eam o he Aze baijani people o
cen u ies.
Despi e ex e nal in e e ence and dep i a ion a a ious
s ages o his o y, ou people ha e p ese ed hei na ional
iden i y and igh ing spi i , always emained ai h ul o hei
ideals, and es o ed s a e independence a he end o he 20 h
cen u y. Al hough he Cons i u ional Ac “On S a e
Independence o he Republic o Aze baijan” adop ed on Oc obe 18, 1991, p o ided o he p epa a ion
o a new Cons i u ion, he ine ec i e ac i i ies o he au ho i ies in 1991–1993 led o an acu e c isis in
all sphe es o social li e and he eme gence o ana chy in he coun y, s a e go e nance mechanisms
we e no o med, and i was no possible o ensu e he ule o law and he igh o ci izens o li e eely
and sa ely.
Only hanks o he g ea mission o sal a ion o he Na ional Leade Heyda Aliye , who e u ned
o powe a he eques o he people in 1993, we e he dange ous p ocesses happening in ou coun y
hal ed, socio-poli ical s abili y secu ed, and a eliable ounda ion laid o mode n s a e-building. The i s
Cons i u ion o he Republic o Aze baijan, p epa ed unde he di ec leade ship o he G ea Leade and
adop ed on No embe 12, 1995, o med he basis o la ge-scale legisla i e and ins i u ional e o ms in
ou na ion.
The Cons i u ion has se ed as a i al legisla i e ounda ion o implemen ing lo y aims such as
p o ec ing he independence, so e eign y and e i o ial in eg i y o ou s a e, es ablishing a legal and
secula s a e, na ion, ensu ing a decen s anda d o li ing o ou ci izens, and os e ing coope a ion wi h
coun ies wo ldwide in a iendly and peace ul en i onmen . The p eamble o he Cons i u ion s a es
ha p o ec ing Aze baijan's independence, so e eign y and e i o ial in eg i y is among i s p ima y
objec i es.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
22
Howe e , he ac ha 20 pe cen o ou lands emained unde occupa ion o nea ly 30 yea s as
a esul o A menia's agg ession agains Aze baijan did no allow he so e eign igh s o he Republic o
Aze baijan o be applied in hose e i o ies. Pu ing an end o A menia's occupa ion policy and es o ing
he e i o ial in eg i y and so e eign y o ou coun y ha e become one o he main goals o he na ional
idea o he Aze baijani people, and all he esou ces o ou socie y ha e been di ec ed o sol ing his
a e ul ask. As a esul o he his o ic ic o y in he Pa io ic Wa ha began on Sep embe 27, 2020 in
esponse o A menia's p o oca ions and he success ul an i- e o is ope a ion ca ied ou on Sep embe
19–20, 2023, he e i o ial in eg i y and so e eign y o ou coun y ha e been ully es o ed, and he
legal o ce o he Cons i u ion o Aze baijan has been es ablished in all e i o ies whe e he occupa ion
has been elimina ed. In acco dance wi h Dec ee № 294 o he P esiden o he Republic o Aze baijan
da ed Sep embe 19, 2024, Sep embe 20 was decla ed he
Day o S a e So e eign y in he Republic o Aze baijan. (1)
Taking in o accoun he ull es o a ion o ou
e i o ial in eg i y and so e eign y, as one o he in en ions
decla ed by ou Cons i u ion, and he 30 h anni e sa y o he
adop ion o ou Cons i u ion in 2025 and he 5 h anni e sa y
o ou ic o y in he Pa io ic Wa , P esiden o he Republic
o Aze baijan Ilham Aliye decla ed 2025 he "Yea o he
Cons i u ion and So e eign y" in he Republic o Aze baijan.
The decla a ion o 2025 as he "Yea o Cons i u ion
and So e eign y" in ou coun y by P esiden Ilham Aliye 's
Dec ee da ed Decembe 28, 2024 plays an indispensable ole
in he s udy o he his o y o ou s a ehood, as well as in he
g ea impo ance o new na ional ideological p io i ies in he pos -wa pe iod, in he aking o a wo hy
place o powe ul Aze baijan among he coun ies o he wo ld, and in he i e ocabili y and e e nali y
o ou independence, in e ms o u he highligh ing bo h he his o ical impo ance and essence o many
p inciples. (4)
Aze baijan ook impo an s eps o egain i s independence in he ea ly 1990s, ollowing he
collapse o he So ie Union. A he same ime, he Aze baijani people's desi e o so e eign y and he
will o independence we e oo ed in adi ions s emming om he Aze baijan Democ a ic Republic,
es ablished in 1918 and las ing only wo yea s. A e he collapse o he epublic, which was pa o he
So ie Union o nea ly 70 yea s, he Aze baijani people always kep hei d eams o independence ali e
in hei hea s.
Wi h he Cons i u ional Ac on S a e Independence o he Republic o Aze baijan adop ed on
Oc obe 18, 1991, Aze baijan o icially es o ed i s independen s a e s a us.
The Fundamen al Law, one o he mos impo an e en s in he his o y o ou s a e's independence,
was de eloped as a esul o he ha d wo k o he G ea Leade Heyda Aliye . The Cons i u ion o he
Republic o Aze baijan, adop ed by a na ionwide e e endum on No embe 12, 1995, b oadly ensh ines
he ideas and alues ha de e mine he main di ec ions o de elopmen o mode n socie y in ou coun y.
Thus, he Cons i u ion e lec s he democ a ic o ma ion o s a e au ho i ies, espec o human
pe sonali y and digni y, he exis ence o e ec i e mechanisms o he p o ec ion o human igh s,
ensu ing plu alism in he poli ical sys em, commi men o uni e sal alues, and o he alues. Taking in o
accoun he excep ional impo ance o he coun y's Basic Law in he his o y o na ional s a ehood, in
acco dance wi h he Dec ee da ed No embe 1, 1996, signed by he G ea Leade Heyda Aliye ,
No embe 12 is celeb a ed as Cons i u ion Day in ou coun y e e y yea .
The G ea Leade 's ad ice o each o us is: "E e y pe son mus abide by he Cons i u ion and laws,
duly ul il hei du ies o he s a e and socie y a ising om i , and closely pa icipa e in he p ocess o
building a democ a ic, legal, secula s a e in ou coun y"; "Ou goal is o p o ec and en ich he
spi i uali y o ou people. Ou Cons i u ion is he Cons i u ion o he people. I is he Cons i u ion o e e y
ci izen!" (4)
The Cons i u ion o he Republic o Aze baijan, as he highes legal documen o he s a e, is he
basis o he coun y's legal sys em. The his o y o he Cons i u ion includes se e al impo an s ages:
1. Aze baijan Democ a ic Republic (1918-1920):
The Aze baijan Democ a ic Republic was decla ed an independen s a e on May 28, 1918. The
epublic's i s cons i u ion was adop ed on May 1, 1920, bu i was no implemen ed o a long ime due
o he ADR's sho enu e.
2. So ie Pe iod (1920-1991):
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
23
In Ap il 1920, wi h he accession o Aze baijan o he So ie Union, he cons i u ion o he
Aze baijan So ie Socialis Republic was implemen ed. This cons i u ion, along wi h he So ie Union,
de ined he legal ounda ions o he Aze baijan SSR.
The So ie -e a cons i u ion o Aze baijan consis ed, in gene al, o documen s ha p omo ed
socialis ideology, aligned wi h he laws o he So ie Union.
3. Independence Pe iod (since 1991):
A e Aze baijan decla ed i s independence in 1991, he coun y decided o adop a new
cons i u ion.
No embe 12, 1995: The Republic o Aze baijan adop ed i s i s independen Cons i u ion a e
gaining independence. This documen de ined he coun y's s a e s uc u e, legal sys em, igh s and
eedoms o ci izens, and he s a e's domes ic and o eign policy.
The Cons i u ion e lec s Aze baijan's independence, democ a ic s a e-building, he ule o law,
and he ounda ions o a legal s a e.
4. Amendmen s o he Cons i u ion:
The i s amendmen s o he Cons i u ion we e made on Augus 24, 2002. These amendmen s, in
pa icula , egula ed he holding o elec ions and he di ision o powe .
In 2009, a e se e al mo e amendmen s and addi ions we e made o he Cons i u ion, his
documen was upda ed in line wi h he coun y's de elopmen .
On July 18, 2016, he P esiden o he Republic o Aze baijan signed an o de on he d a
Re e endum Ac o he Republic o Aze baijan “On Amendmen s o he Cons i u ion o he Republic o
Aze baijan.” Acco ding o he d a , 29 amendmen s we e p oposed o 42 a icles o he Cons i u ion o
he Republic o Aze baijan. (3)
5. Cu en Si ua ion:
The Cons i u ion o he Republic o Aze baijan, in e ms o legal ounda ions, se es o es ablish a
mode n s a e o law and i is impossible o any law o con adic his cons i u ion. The Cons i u ion
ensu es he coun y's domes ic and o eign policy, economic de elopmen , and he igh s and eedoms
o ci izens.
The Cons i u ion o he Republic o Aze baijan, as he mos impo an documen in he coun y's
legal sys em, di ec s he ac i i ies o all s a e managemen s uc u es and plays a key ole in he
de elopmen o Aze baijani socie y.
His o y
Aze baijan es ablished he i s pa liamen a y, democ a ic, secula s a e in he Muslim Eas in
1918-1920, bu his independence, which ou people achie ed h ough g ea s uggles and wa s, did no
las long, i las ed only 23 mon hs. Al hough his is a e y sho ime in his o y, i has been o e e
eng a ed in he blood memo y o ou people in e ms o i s impo ance. Du ing his sho pe iod o i s
exis ence, he Aze baijan Democ a ic Republic p o ided all i s ci izens wi h cons i u ional igh s and ied
o es ablish ela ions wi h all coun ies based on u ili y, ega dless o hei in e nal s uc u e.
G ea leade Heyda Aliye emphasised ha despi e he Aze baijan Democ a ic Republic only
las ing 23 mon hs in ense and complex socio-poli ical condi ions, i will emain in he memo y o
gene a ions as one o he b igh es pages in ou people's his o y. He s a ed ha we inhe i a a e legacy:
"E e y Aze baijani ci izen should s i e o be wo hy o his he i age and app oach he pas , p esen and
u u e o ou coun y, which has a g ea his o ical pas , cul u e and high spi i uali y, wi h a deep sense
o esponsibili y."
The s eps aken by he epublic in he a eas o democ a ic, legal, secula s a e-building, economy,
cul u e, educa ion, heal hca e, e c. we e no le un inished, and ou s a e, which es o ed i s
independence a he end o he 20 h cen u y, has kep ali e and de eloped he adi ions o succession.
The independence we egained in 1991 was he ui o he na ional awakening and lo e o eedom
c ea ed in he minds o ou people by he glo ious his o y hey li ed a he beginning o he las cen u y.
On Augus 30 o ha yea , he Decla a ion o Independence o Aze baijan was adop ed, and on Oc obe
18, he Cons i u ional Ac on he S a e Independence o he Republic o Aze baijan was adop ed. Thus,
Aze baijan decla ed i s exis ence o he wo ld again as an independen , democ a ic and secula s a e.
Ou s a e independence was ecognized and accep ed by he wo ld communi y. Al hough
Aze baijan has achie ed unp eceden ed de elopmen and p og ess in all a eas du ing his pe iod, he
achie emen s and successes achie ed ha e no come easily. E e y pe son knows well ha a p ospe ous
li e, com o able li ing, and an inc ease in well-being go h ough di icul ies. Li ing a p ospe ous li e, like
independence and eedom, is also achie ed a he cos o sac i ices and wi h di icul y. In he i s yea s
o ou independence, ou people li e ally expe ienced di icul , ying days. In any case, he con lic ha
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
24
A menia s a ed wi h i s land claim o Aze baijan in 1988 had made he si ua ion in ou coun y
ex emely di icul . Ou compa io s who we e depo ed om hei ances al lands in A menia had aken
e uge in Aze baijan.
The e was a wa on ou lands, he numbe o en camps was inc easing day by day. Ga abakh, as
well as he su ounding e i o ies, we e occupied by A menian in ade s. The au ho i y o he Aze baijani
s a e in he moun ainous pa o Ga abakh was non-exis en . On he one hand, we had o o e come he
eal h ea o ou independence, and on he o he hand, we had o ul ill ou du y o he homeland, such
as ge ing id o A menian agg ession, de ending ou lands, p ese ing he e i o ial in eg i y o ou
coun y, and libe a ing ou occupied lands. Ou people had o show hei s eng h and powe . A a ime
when ou s a ehood was acing he h ea o des uc ion, he hen incompe en and indecisi e leade s
o ou epublic could no cope wi h such impo an and a e ul asks. Tha is why a signi ican pa o ou
lands was los , chaos and ana chy p e ailed in he coun y, he h ea o ci il wa a ose, a icidal
massac es began, he ounda ions o law we e se iously weakened, c ime eached an unp eceden ed
le el, and ou s a ehood and independence we e in dange . The hen go e nmen o icials, who we e
incapable o go e ning he coun y, we e so bewilde ed ha hey didn' e en know wha o do. (2)
The na ional leade o he Aze baijani people Heyda Aliye said: “His o y has epea edly p o en
ha he p o ec ion o independence, which is he in aluable
na ional weal h o he people, is a much mo e di icul and complex
ask han i s acquisi ion.” The exis ence o Aze baijan as an
independen coun y, he p ese a ion and s eng hening o
s a ehood and he es ablishmen o democ a ic p inciples, he
success ul and apid implemen a ion o he p ocess o building a
democ a ic, legal, secula s a e a e p ecisely connec ed wi h he
name o he g ea leade Heyda Aliye . The e u n o he
ou s anding s a esman, wo ld- amous poli ician, and genius Heyda
Aliye om Moscow o Aze baijan, and his leade ship i s o he
Nakhchi an Au onomous Republic, and soon a e he coun y as a
whole, c ea ed condi ions o he pu pose ul managemen ,
ad ancemen , and de elopmen o s a e-building and socio-poli ical p ocesses.
Se e al impo an measu es aken by he g ea leade Heyda Aliye in his di ec ion du ing he
pe iod o s a e independence ha e become his o ical e en s in he li e o ou coun y. One o hese e en s
was he dec ee o Heyda Aliye , da ed Decembe 16, 1991, when he was he Chai man o he Sup eme
Assembly o he Nakhchi an Au onomous Republic, on he celeb a ion o Decembe 31 o each yea as
he Day o Solida i y o Wo ld Aze baijanis. Fo he i s ime in he his o y o Aze baijani s a ehood, his
dec ee in oduced he concep o “Wo ld Aze baijanis” in o big poli ics. Cu en ly, he Day o Solida i y
o Wo ld Aze baijanis is celeb a ed on Decembe 31 e e y yea bo h na ionally and a he s a e le el in
o eign coun ies and se es o u he s eng hen he uni y and ies o wo ld Aze baijanis.
Thanks o he s ong poli ical will and g ea o esigh o he ou s anding s a esman Heyda Aliye ,
he “Con ac o he Cen u y”, signed on Sep embe 20, 1994, o ms he basis o he oil s a egy ha
occupies an impo an place in he economy o he independen Aze baijani s a e. P ojec s such as he
Baku-Tbilisi-Jeyhan oil pipeline, he Baku-Tbilisi-E zu um gas pipeline, “Shah Deniz-2”, TANAP and TAP,
which a e o in e na ional impo ance, a e impo an and success ul esul s o he “Con ac o he
Cen u y”. A he same ime, he policy o de eloping he non-oil sec o a he expense o oil e enues is
being success ully implemen ed in ou coun y. Cu en ly, he pu pose ul s a e policy ca ied ou in his
di ec ion gi es a se ious impe us o he de elopmen o he ag icul u al sec o , ou ism, anspo sec o ,
and se ice sec o s. The place and ole o he p i a e sec o in he economy o he Republic o Aze baijan
con inues o g ow. A di e si ied mul i-p o ile economic model is d i ing he coun y's economy o wa d.
Behind he wheel o ou s a e is ou es eemed P esiden Ilham Aliye , a wo hy disciple o ou
na ional leade Heyda Aliye , a ollowe o he poli ical cou se he c ea ed, and a gua an o o ou
independence. Wi h M . Ilham Aliye , who i mly s a ed ha he would be he p esiden o e e y
Aze baijani and has p o en his once again wi h his p ac ical wo k and la ge-scale ac i i ies o e he pas
pe iod, ou people will achie e new successes and achie emen s, and will mo e o wa d in he di ec ion
o p o ec ing ou independence, de eloping and s eng hening ou s a ehood.
Conclusion
"Yea o Cons i u ion and So e eign y" c ea es new oppo uni ies no only o s a e s uc u es bu
also o ci il socie y. The measu es implemen ed his yea will con ibu e o he u he de elopmen o
Aze baijan as a s able legal s a e and a h i ing ci il socie y. This ini ia i e aims o enhance legal
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
31
Medical sciences
Backg ound: Sa copenia is de ined as an age- ela ed disease cha ac e ized by dec easing muscle
mass and s eng h o pe o mance. Sa copenia p edisposes o inc eased mo ali y, pa icula ly in he
elde ly, due o alls, ac u es, and p olonged immobiliza ion. Al hough he de ini ion o sa copenia was
o iginally in ended o he elde ly, in ecen yea s younge pa ien s wi h au oimmune diseases such as
Rheuma oid a h i is (RA) ha e been ecognized wi h sa copenia. Due o he ch onic in lamma ion
caused by RA, pa ien s ha e educed physical ac i i y, immobili y, s i ness, and join des uc ion and all
o ha lead o he loss o muscle mass, muscle s eng h, disabili y and signi ican ly lowe ing he pa ien s’
quali y o li e.
Objec i e: To e alua e he p esence o sa copenia in pa ien s wi h heuma oid a h i is (RA).
Me hod: We conduc ed a s udy including 100 pa ien s wi h RA and 100 gende -ma ched heal hy
indi iduals. The s udy aims o in es iga e sa copenia p e alence in pa ien s wi h heuma oid a h i is
(RA) and o de ec ac o s associa ed wi h low muscle mass and s eng h. Sa copenia was assessed using
pe o ming es s such as handg ip s eng h, sho physical pe o mance ba e y and also by de e mining
skele al mass index using dual pho on X- ay abso p iome y (DXA).
Resul s: The pa icipan s comp ised o 65 emales and 35 males. The equency o sa copenia was
40% in he RA g oup and 8% in he con ol g oup. The p e alence was signi ican ly di e en be ween
ju enile idiopa hic a h i is (JIA), spondyloa h i is (SpA), and heuma oid a h i is (RA) g oups. Resul s
o handg ip and gai speed es s we e lowe in he RA g oup han in he heal hy con ol g oup (P = .002
and P < .001, espec i ely). Disease ac i i y sco es we e highe in pa ien s wi h sa copenia han in
pa ien s wi hou sa copenia. A s a is ically signi ican associa ion was ound be ween handg ip es
esul s and age, gende , and disease ac i i y.
Conclusions: Pa ien s wi h heuma oid a h i is ha e no only bone issue, bu also skele al muscle
issue diso de s, esul ing in a signi ican de e io a ion o unc ional capaci y and quali y o li e. Longe
disease du a ion and highe disease ac i i y may p o oke he de elopmen o sa copenia due o ch onic
in lamma ion in pa ien s wi h RA. The e o e, physicians should ake in o accoun he p ese a i e and
p e en i e me hods agains sa copenia by encou aging pa ien s abou exe cise along wi h con olling
disease ac i i y.
Keywo ds: sa copenia, heuma oid a h i is, handg ip s eng h, skele al mass index, p e en ion
Re e ences
1. C uz-Jen o , A. J. e al. Sa copenia: Eu opean consensus on de ini ion and diagnosis: Repo o
he Eu opean wo king g oup on sa copenia in olde people.
2. Ki k, B. e al. The concep ual de ini ion o sa copenia: Delphi consensus om he global
leade ship ini ia i e in sa copenia (GLIS).
3. Zaccagni, L. e al. Handg ip s eng h in young adul s: associa ion wi h an h opome ic a iables
and la e ali y.
4. Dos San os, L., Cy ino, E. S., An unes, M., San os, D. A. & Sa dinha, L. B. Sa copenia and physical
independence in olde adul s: he independen and syne gic ole o muscle mass and muscle unc ion.
5. Schaap, L. A., an Schoo , N. M., Lips, P. & Visse , M. Associa ions o sa copenia de ini ions, and
hei componen s, wi h he incidence o ecu en alling and ac u es: The longi udinal aging s udy
ams e dam.
SARCOPENIA IN RHEUMATOID ARTHRITIS
Do ina Ruci
P o . Asc.
En ela Shkod ani
P o . Asc.
Vasilika Gjika
MD,
Vilson Ruci
P o . Asc.
K isli Se ani
D .

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
32
1. In oduc ion
B eas eeding is globally ecognized as he op imal o m o in an nu i ion, con e ing subs an ial
heal h bene i s o bo h mo he and child. The Wo ld Heal h O ganiza ion (WHO) ecommends exclusi e
b eas eeding o he i s six mon hs o li e, ye global a es emain subop imal due o mul i ace ed
challenges anging om limi ed p o essional guidance o sociocul u al and psychological ba ie s
(Go e nmen o Belize, 2007) . Nu ses play a pi o al ole in add essing hese gaps h ough educa ion,
counseling, and ongoing pos pa um suppo , which a e essen ial o imp o ing b eas eeding ini ia ion,
du a ion, and exclusi i y.
Recen s udies highligh ha b eas eeding ou comes a e in luenced by mul iple in e ac ing
ac o s, including ma e nal men al heal h, amily and pa ne suppo , wo kplace policies, and access o
heal hca e esou ces (Abageda e al., 2025; Alao e al., 2023; Ch zan-Dę koś e al., 2021; Daniels e al.,
2024). Nu sing-led in e en ions whe he deli e ed ace- o- ace, h ough s uc u ed educa ion, o ia
eleheal h ha e demons a ed measu able imp o emen s in lac a ion ou comes and ma e nal sel -
e icacy (Di e al., 2024; Ramadan e al., 2025; Yulian i, 2024).
This e iew syn hesizes e idence om wen y pee - e iewed s udies published be ween 2020 and
2025 ha examined how nu sing in e en ions, men al heal h in eg a ion, and pa ne in ol emen
con ibu e o imp o ed b eas eeding ou comes. By iden i ying key de e minan s and in e en ion
models, his syn hesis aims o in o m u u e nu sing p ac ice and heal h policy ini ia i es.
2. Aim and Objec i es
Aim:
To analyze and summa ize cu en e idence on nu sing in e en ions and suppo s a egies ha enhance
b eas eeding ini ia ion, exclusi i y, and du a ion.
Objec i es:
• To iden i y he mos e ec i e nu sing in e en ions p omo ing b eas eeding success.
NURSING CARE DURING BREASTFEEDING- LITERATURE REVIEW
Emiljano Pje i1
Zojë Cu i2
1 Depa men o Clinical Subjec s, Uni e si y o Shkod a, Shkodë , Albania
2 Depa men o P eclinical Subjec s, Uni e si y o Shkod a, Shkodë , Albania
Abs ac
In oduc ion: B eas eeding is globally ecognized as he op imal o m o in an nu i ion,
p omo ing long- e m heal h bene i s o bo h mo he and child. Despi e Wo ld Heal h
O ganiza ion ecommenda ions o exclusi e b eas eeding du ing he i s six mon hs, global
adhe ence emains below a ge due o limi ed p o essional suppo and psychosocial o
ins i u ional ba ie s. Nu ses play a pi o al ole in p omo ing b eas eeding h ough educa ion,
counseling, and con inuous pos pa um suppo .
Me hods: A na a i e li e a u e e iew was conduc ed ac oss PubMed, SCOPUS,
ScienceDi ec , Else ie , and Google Schola da abases. Only pee - e iewed s udies published
be ween 2020 and 2025 we e included. Twen y s udies mee ing p ede ined inclusion c i e ia we e
analyzed hema ically ac oss domains o nu sing-led educa ion, ma e nal men al heal h, amily
and wo kplace engagemen , and elemedicine-based in e en ions.
Resul s: Fou hema ic pa e ns eme ged: (a) s uc u ed nu sing educa ion and lac a ion
counseling signi ican ly enhanced exclusi e b eas eeding and ma e nal con idence; (b)
in eg a ing men al heal h ca e in o lac a ion suppo imp o ed ma e nal wellbeing and
b eas eeding pe sis ence; (c) amily, pa ne , and wo kplace in ol emen inc eased b eas eeding
sus ainabili y; and (d) digi al and eleheal h models expanded equi able pos pa um suppo .
Conclusions: E ec i e b eas eeding p omo ion depends on an in eg a ed amewo k o
nu sing, psychosocial, and ins i u ional suppo . S eng hening nu sing leade ship, embedding
men al heal h and pa ne -inclusi e s a egies, and le e aging digi al inno a ions can enhance
b eas eeding ou comes and ad ance global ma e nal-child heal h.
Keywo ds: B eas eeding, Lac a ion, Mo he , Nu sing Ca e
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
33
• To examine he in luence o ma e nal men al heal h and psychosocial suppo on b eas eeding
ou comes.
• To explo e he impac o pa ne in ol emen , wo kplace suppo , and digi al echnologies on
b eas eeding main enance.
• Highligh implica ions o clinical p ac ice, heal h policy, and u u e esea ch.
3. Me hodology
As a i s s ep in conduc ing his na a i e li e a u e e iew, ele an esea ch s udies we e
iden i ied and e ie ed om a ange o epu able academic da abases including PubMed, ScienceDi ec ,
SCOPUS, Else ie , and Google Schola .
Only pee - e iewed jou nal a icles we e included o ensu e eliabili y, me hodological igo , and
scien i ic alidi y o he indings.
To main ain con empo a y ele ance, he sea ch was limi ed o s udies published be ween 2020
and 2025. The sea ch s a egy used combina ions o keywo ds and Medical Subjec Headings (MeSH)
such as “nu sing suppo ,” “b eas eeding educa ion,” “lac a ion counseling,” “ma e nal men al heal h,”
“pa ne in ol emen ,” “wo kplace b eas eeding policies,” and “ elemedicine b eas eeding
in e en ions.” Re e ence lis s o included a icles we e also sc eened o iden i y addi ional eligible
sou ces.
The selec ion c i e ia included s udies ha examined nu sing in e en ions and suppo s a egies
aimed a imp o ing b eas eeding ou comes speci ically b eas eeding ini ia ion, exclusi i y, and
du a ion as well as ac o s such as ma e nal sel -e icacy, men al heal h, pa ne o wo kplace
in ol emen , and he use o eleheal h o digi al pla o ms. S udies we e equi ed o:
• In ol e p egnan o pos pa um women wi hin b eas eeding suppo p og ams deli e ed by
nu ses o allied heal h p o essionals;
• Be published in English; and
• P o ide o iginal empi ical da a (quan i a i e, quali a i e, o mixed-me hod).
S udies we e excluded i hey we e non-empi ical (e.g., commen a ies, e iews, o edi o ials) o
i hey ocused on opics un ela ed o nu sing o b eas eeding suppo .
A o al o 295 eco ds we e ini ially iden i ied h ough he da abase sea ch. A e emo ing
duplica es, 257 s udies emained o i le and abs ac sc eening. Following exclusion o i ele an
a icles, 87 ull- ex pape s we e assessed o eligibili y, and inally 20 s udies me all inclusion c i e ia
and we e e ained o de ailed syn hesis (See Figu e 1.).
The me hod o da a analysis in ol ed hema ic con en analysis o each included s udy o iden i y
common pa e ns, concep s, and ou comes ela ed o nu sing suppo and b eas eeding ca e. Each s udy
was e iewed in e ms o i s pu pose, me hodology, popula ion, in e en ion cha ac e is ics, key esul s,
and conclusions.
Findings we e g ouped in o ou hema ic ca ego ies:
• Nu sing and educa ional in e en ions o p omo e b eas eeding e icacy and exclusi i y;
• Ma e nal men al heal h and psychosocial suppo ;
• Pa ne , amily, and wo kplace engagemen ; and
• Telemedicine and inno a i e nu sing ca e models.
This hema ic syn hesis allowed o an in eg a ed in e p e a ion o e idence ac oss di e en
s udy designs and geog aphic con ex s, highligh ing ecu ing challenges and success ul s a egies in
nu sing-led b eas eeding suppo .
The ollowing able p o ides a de ailed summa y o he 20 included s udies, lis ing he au ho s,
publica ion yea , esea ch design, main indings, and co esponding DOI (see Table 1.). These s udies
collec i ely illus a e he c i ical ole o nu sing in e en ions in enhancing b eas eeding ou comes and
ma e nal well-being ac oss di e se heal hca e sys ems.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
34
Figu e 1. The p ocess o iden i ying s udies ia da abases
4. Resul s
4.1. Nu sing and Educa ional In e en ions
Nu sing educa ion and s uc u ed lac a ion counseling consis en ly imp o ed b eas eeding
ou comes (Di e al., 2024; Nassa e al., 2022; Yulian i, 2024).
Ta ge ed b eas eeding educa ion signi ican ly educed b eas pain, imp o ed lac a ion, and
enhanced ma e nal–in an bonding (Di e al., 2024). Mo he s who ecei ed s uc u ed lac a ion
educa ion main ained highe exclusi e b eas eeding a es a one and h ee mon hs pos pa um
(Yulian i, 2024). P oac i e pos pa um ou each and ollow-up counseling inc eased b eas eeding a es
a six and wel e mon hs (Nassa e al., 2022).
A he ins i u ional le el, op imal nu se s a ing and suppo i e wo k en i onmen s we e
associa ed wi h highe exclusi e b eas eeding a es (Mason e al., 2024). Implemen a ion o he ci-BPC
p og am, which in eg a ed p ena al, hospi al, and pos pa um componen s, e ec i ely inc eased
b eas eeding du a ion a a sus ainable cos (Keenan-De lin e al., 2024). These indings con i m ha
con inuous, e idence-based nu sing educa ion and pos na al ollow-up a e essen ial o sus aining
b eas eeding success (Di e al., 2024; Keenan-De lin e al., 2024; Mason e al., 2024; Nassa e al., 2022;
Yulian i, 2024).
4.2. Ma e nal Men al Heal h and Psychosocial Suppo
Se e al s udies emphasized he link be ween ma e nal men al heal h and b eas eeding ou comes
(Alao e al., 2023; Ch zan-Dę koś e al., 2021; Dagla e al., 2025; DeCos e e al., 2024).
Women seeking lac a ion suppo exhibi ed mo e psychological dis ess bu imp o ed ma kedly a e
consul a ions, epo ing inc eased sel -e icacy and educed dep essi e symp oms(Ch zan-Dę koś e al.,
2021). Themes o men al heal h suppo and ca e ecogni ion we e iden i ied as c ucial in lac a ion
consul a ions, sugges ing he in eg a ion o men al-heal h sc eening in o pe ina al ca e (DeCos e e al.,
2024). Among Nige ian mo he s, 24% expe ienced men al diso de s in e sely ela ed o b eas eeding
suppo quali y (Alao e al., 2023). Anxie y and dep ession we e also ound o signi ican ly educe
b eas eeding du a ion among women wi h high- isk p egnancies (Dagla e al., 2025). Collec i ely, hese
indings highligh ha s eng hening emo ional suppo wi hin nu sing in e en ions enhances bo h
ma e nal wellbeing and b eas eeding pe sis ence (Alao e al., 2023; Ch zan-Dę koś e al., 2021; Dagla
e al., 2025; DeCos e e al., 2024).
4.3. Pa ne , Family, and Wo kplace Suppo
Social and con ex ual ac o s play a decisi e ole in sus aining b eas eeding.
Male pa ne pa icipa ion in b eas eeding educa ion inc eased he likelihood o op imal b eas eeding
by 38% (Abageda e al., 2025). Wo kplace b eas eeding models we e iewed as easible bu we e o en
cons ained by space limi a ions and low o ganiza ional commi men , emphasizing he need o
ins i u ional ad ocacy (Daniels e al., 2024). Suppo i e wo kplace policies and child- iendly spaces
imp o ed exclusi e b eas eeding a es and con idence among heal hca e wo ke s (Gilde e al., 2024).
Family-cen e ed nu sing suppo was also ound o s eng hen mo he s’ p ac ical skills and emo ional
eassu ance (Alao e al., 2023). These indings unde sco e ha empowe ing a he s, amilies, and
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
35
employe s is i al o sus ainable b eas eeding p omo ion (Abageda e al., 2025; Alao e al., 2023;
Daniels e al., 2024; Gilde e al., 2024).
4.4. Digi al and Inno a i e Models
Technological solu ions a e eshaping pos pa um ca e. Nu se-led elemedicine achie ed
b eas eeding ini ia ion and sa is ac ion a es compa able o in-pe son ca e, con i ming eleheal h as an
equi able and e ec i e al e na i e (Ramadan e al., 2025). The Pe iWell i ual in e en ion enhanced
emo ional egula ion and b eas eeding con idence h ough a wel e-week online p og am (Busch e al.,
2025; Moss & Busch, 2025). Global b eas eeding esea ch has also shown an inc easing ocus on
collabo a ion, inno a ion, and inclusi i y (Ozen Cina , 2025). These indings indica e ha in eg a ing
eleheal h in o nu sing p ac ice can ex end he each o lac a ion suppo , pa icula ly o mo he s acing
geog aphic o logis ical ba ie s (Busch e al., 2025; Moss & Busch, 2025; Ozen Cina , 2025; Ramadan e
al., 2025).
4.5. Heal h-Sys em and Policy Pe spec i es
Sys emic and policy dimensions also in luence b eas eeding p ac ices.
Clea communica ion and espec ul pos pa um ca e we e ound o enhance sa is ac ion ac oss I alian
hospi als, al hough nea ly one- i h o mo he s epo ed insu icien pos -discha ge in o ma ion
(Da anzo e al., 2025). Pandemic- ela ed isi a ion es ic ions unexpec edly bene i ed mo he –in an
bonding and b eas eeding wi hin ma e ni y wa ds (Ke s ing e al., 2024). O e weigh mo he s we e
iden i ied as acing unique ba ie s o b eas eeding, highligh ing he need o ailo ed and cos -e ec i e
counseling in e en ions (Aldana-Pa a e al., 2020). These indings sugges ha ins i u ional con inui y
o ca e, e ec i e communica ion, and adap i e heal h policies a e essen ial complemen s o nu sing
educa ion in p omo ing op imal b eas eeding ou comes (Aldana-Pa a e al., 2020; Da anzo e al., 2025;
Ke s ing e al., 2024).
5. Conclusion
This e iew demons a es ha b eas eeding success depends on a mul idimensional ne wo k o
nu sing, psychological, amilial, and ins i u ional suppo s. E idence consis en ly shows ha s uc u ed
nu sing educa ion, amily and pa ne in ol emen , and a en ion o ma e nal men al heal h
signi ican ly enhance b eas eeding ou comes. Telemedicine and wo kplace in e en ions u he expand
access, equi y, and sus ainabili y in pos pa um ca e.
To maximize impac , nu sing leade ship should p io i ize comp ehensi e, cul u ally sensi i e, and
echnologically enabled b eas eeding p og ams in eg a ed ac oss p ena al, in apa um, and pos na al
s ages. Fu u e esea ch should employ longi udinal and mul icen e designs o e alua e scalabili y and
cos -e ec i eness. S eng hening he nu sing wo k o ce and embedding men al-heal h and pa ne -
inclusi e app oaches will emain key s a egies o p omo ing global b eas eeding success.
Table 1. A icle selec ed o e iew
N
o
Au ho s (Yea )
Me hods
Resul s
Conclusions
DOI
1
(Pa edes
Ga cés e al.,
2023)
Mixed
me hods
The s udy iden i ied lack o
in o ma ion and emo ional
suppo as majo b eas eeding
challenges and ound a posi i e
co ela ion be ween p ope
newbo n la ch and inc eased
b eas milk p oduc ion.
The s udy highligh s nu sing
aining and lac a ion suppo
as key o imp o ing
b eas eeding ca e in hospi als.
h ps://doi.o
g/10.51798/
sijis. 4i4.715
2
(Di e al.,
2024)
Randomized
con olled
ial (RCT)
me hod
The in e en ion g oup showed
educed b eas pain, imp o ed
lac a ion, highe sel -e icacy,
be e ma e nal-in an
in e ac ion, and ewe
complica ions han he con ol
g oup.
B eas eeding heal h educa ion
wi h nu sing in e en ion
e ec i ely elie es b eas pain
and enhances lac a ion
ou comes pos pa um.
doi: 10.1299
8/wjcc. 12.i2
2.5059
3
(Mason e al.,
2024)
Sys ema ic
e iew
Eigh s udies showed ha be e
nu se s a ing and suppo i e
wo k en i onmen s we e linked
o highe b eas eeding suppo
and exclusi e b eas milk eeding
a es.
Imp o ing nu se s a ing and
wo k en i onmen s can
enhance b eas eeding
ou comes and should be
p io i ized in p ac ice and
u u e esea ch.
DOI: 10.1097
/JPN.000000
0000000859
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
36
4
(Keenan-
De lin e al.,
2024)
P og am
implemen a
ion
esea ch
design
The ci-BPC p og am inc eased
b eas eeding in ensi y and
du a ion h ough comp ehensi e
p ena al, hospi al, and
pos pa um suppo a a cos o
$297–386 pe pa ien .
A mul idisciplina y, e idence-
based app oach c ea ed a
sus ainable b eas eeding pee
counseling p og am ha
e ec i ely imp o ed
b eas eeding ou comes.
h ps://doi.o
g/10.1038/s
41372-024-
01995-3
5
(Ch zan-
Dę koś e al.,
2021)
Obse a ion
al s udy
Women seeking lac a ion
suppo had mo e men al heal h
di icul ies, bu a e
consul a ions showed highe
b eas eeding sel -e icacy and
educed psychological
symp oms.
S eng hening b eas eeding
con idence h ough lac a ion
consul a ions can imp o e
ma e nal men al heal h and
b eas eeding ou comes.
h ps://doi.o
g/10.1016/j.
midw.2020.1
02905
6
(DeCos e e
al., 2024)
Quali a i e
desc ip i e
s udy
Th ee hemes eme ged:
suppo ing ma e nal men al
heal h, p o iding ca e, and
ecognizing mo he s’ need o
suppo .
Lac a ion consul an isi s o e
key oppo uni ies o ma e nal
men al heal h sc eening and
ca e, emphasizing he need o
collabo a i e, in eg a ed
pe ina al suppo .
h ps://doi.o
g/10.1016/j.
midw.2024.1
04145
7
(Alao e al.,
2023)
C oss-
sec ional
s udy
Among 895 Nige ian mo he s,
24% had common men al
diso de s, which we e in e sely
associa ed wi h b eas eeding
suppo quali y, pa icula ly
amily-cen e ed ca e and
p ac ical guidance.
S eng hening amily-cen e ed
ca e and b eas eeding suppo
skills among heal hca e
wo ke s is essen ial o imp o e
ma e nal men al heal h and
b eas eeding ou comes.
h ps://doi.o
g/10.21203/
s.3. s-
2566447/ 1
8
(Daniels e al.,
2024)
Mixed-
me hod
esea ch
s udy
Pa icipan s posi i ely pe cei ed
he b eas eeding wo kplace
model as p ac ical and easible,
hough challenges like limi ed
commi men and space
a ailabili y we e no ed.
Ad ocacy o suppo i e
wo kplace en i onmen s is
essen ial, as he model o e s a
use ul amewo k o ini ia ing
and enhancing b eas eeding
suppo globally and locally.
h ps://doi.o
g/10.1186/s
13006-024-
00638-9
9
(Yulian i,
2024)
Quasi-
expe imen
al s udy
Mo he s who ecei ed s uc u ed
lac a ion educa ion showed
signi ican ly highe exclusi e
b eas eeding a es a 1 and 3
mon hs pos pa um, wi h
imp o ed con idence and
echniques.
Lac a ion educa ion e ec i ely
enhances exclusi e
b eas eeding success,
emphasizing he need o
comp ehensi e educa ional and
suppo -based in e en ions o
pos pa um mo he s.
h ps://doi.o
g/10.35335/
ne s. 3i1.380
10
(Moss & Busch,
2025)
Theo e ical
and
concep ual
de elopmen
me hod
The Pe iWell In e en ion, a 12-
week pe ina al i ual p og am,
was de eloped o enhance
emo ional egula ion and
b eas eeding sel -e icacy.
By in eg a ing he Posi i e
Di ec ion and T i-Co e
B eas eeding Models, he
Pe iWell In e en ion p o ides a
comp ehensi e amewo k
suppo ing emo ional well-
being and b eas eeding
con idence du ing he pe ina al
pe iod.
DOI: 10.1891
/CL-2024-
0011
11
(Busch e al.,
2025)
Longi udina
l quali y
imp o emen
(QI) s udy
The Pe iWell app oach
signi ican ly inc eased p ena al
b eas eeding con idence and
sel -e icacy, highligh ing he
alue o specialized in e en ions
o ma e nal suppo .
In eg a ing ailo ed i ual
pe ipa um and b eas eeding
suppo e ec i ely enhances
ma e nal and in an ou comes,
emphasizing he need o
inno a i e, empowe ing ca e in
eco e y se ings.
DOI:10.1891
/CL-2024-
0012
12
(Nassa e al.,
2022)
Quali y
imp o emen
e ospec i
e cha
e iew s udy
B eas eeding a es signi ican ly
inc eased a 6 and 12 mon hs
a e implemen ing pos -bi h
ou each and lac a ion suppo .
Ea ly p oac i e ollow-up and
lac a ion counseling e ec i ely
enhance long- e m
b eas eeding ou comes.
DOI:10.1891
/CL.2021-
0002
13
(Gilde e al.,
2024)
Mixed-
me hods
Suppo i e wo kplace policies,
child- iendly spaces, and goal
se ing signi ican ly inc eased
exclusi e b eas eeding a es and
con idence among heal hca e
wo ke s.
Enhancing wo kplace
p o ec ions and acili ies o
b eas eeding s a imp o es
bo h employee b eas eeding
ou comes and he quali y o
b eas eeding suppo p o ided
o pa ien s.
h ps://doi.o
g/10.1186/s
13006-024-
00613-4

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
37
14
(Aldana-Pa a
e al., 2020)
Two-a m
andomized
con olled
ial (RCT)
design
O e weigh mo he s ace
mul iple ba ie s o
b eas eeding, highligh ing he
need o ailo ed in e en ions o
imp o e ini ia ion and du a ion
a es.
De eloping and implemen ing
cos -e ec i e, e idence-based
b eas eeding counseling
p og ams o o e weigh
women is essen ial o enhance
b eas eeding ou comes and
in o m public heal h policy.
h ps://doi.o
g/10.1186/s
13006-019-
0249-2
15
(Ramadan e
al., 2025)
Pa allel-
g oup, non-
in e io i y
andomized
con olled
ial.
Telemedicine b eas eeding
suppo achie ed ini ia ion and
ou come a es compa able o in-
pe son ca e, wi h highe
sa is ac ion and accessibili y
among pa icipan s.
Nu se-led elemedicine is an
e ec i e, equi able al e na i e
o in-pe son b eas eeding
suppo , sus aining ma e nal
con idence and ou comes o e
ime.
h ps://doi.o
g/10.1186/s
12884-025-
08236-1
16
(Ozen Cina ,
2025)
Desc ip i e
analysis
Bibliome ic analysis e ealed
ha b eas eeding esea ch was
highly collabo a i e, wi h key
hemes cen e ed on
b eas eeding, lac a ion,
suppo , and exclusi i y, and he
Uni ed S a es leading in
publica ion ou pu and
in e na ional collabo a ion.
B eas eeding emains a
cen al and endu ing ocus in
nu sing esea ch o e he pas
decade.
h ps://doi.o
g/10.1016/j.
pedn.2024.1
0.036
17
(Dagla e al.,
2025)
Coho
s udy
Ma e nal anxie y and dep ession
we e ound o signi ican ly
educe b eas eeding du a ion
and exclusi i y, especially among
women wi h high- isk
p egnancies.
Ea ly iden i ica ion and
in eg a ion o men al heal h
suppo in o pe ina al ca e can
imp o e b eas eeding
ou comes and ma e nal–in an
well-being, highligh ing he
need o u he longi udinal
esea ch on b oade social and
heal hca e in luences.
h ps://doi.o
g/10.3390/p
sychia yin 6
040123
18
(Da anzo e
al., 2025)
C oss-
sec ional
s udy
Mos mo he s posi i ely
e alua ed pos pa um ca e and
b eas eeding suppo ac oss 26
I alian hospi als, p aising clea
communica ion, emo ional
assis ance, and espec o he
mo he –baby ela ionship,
hough 19.9% no ed insu icien
pos -discha ge in o ma ion.
Pos pa um and b eas eeding
suppo we e gene ally
e ec i e, bu imp o ed
guidance on a ailable esou ces
a e discha ge is needed o
s eng hen con inui y o ca e.
DOI:
10.20944/p
ep in s20250
1.2038. 1
19
(Ke s ing e
al., 2024)
C oss-
sec ional
s udy
Mos hospi al s a and mo he s
iewed pandemic- ela ed isi ing
es ic ions posi i ely, wi h o e
80% o s a a o ing hei
con inua ion and many mo he s
main aining simila limi s a
home.
Visi ing es ic ions, hough
in oduced ou o necessi y,
may o e unexpec ed bene i s
o mo he –in an bonding and
b eas eeding suppo in
ma e ni y ca e se ings.
h ps://doi.o
g/10.1186/s
13006-024-
00664-7
20
(Abageda e
al., 2025)
Clus e
andomized
con olled
ial (RCT)
design
Male pa ne pa icipa ion in
b eas eeding educa ion
inc eased he likelihood o
op imal b eas eeding by 38%.
Engaging a he s in
b eas eeding educa ion
e ec i ely p omo es op imal
b eas eeding and should be
in eg a ed in o ma e nal
heal h p og ams.
h ps://doi.o
g/10.1111/m
cn.13764
Re e ences
1. Abageda, M., Jena, B. H., & Belachew, T. (2025). E ec o Male Pa ne ‐Ta ge ed B eas eeding
Educa ion and Suppo In e en ions on Op imal B eas eeding P ac ices in Cen al E hiopia: A Clus e
Randomized Con olled T ial. Ma e nal & Child Nu i ion, 21(2). h ps://doi.o g/10.1111/mcn.13764
2. Alao, M. A., Ib ahim, O. R., Yekini, S. A., So imehin, S. A., Diala, U. M., B iggs, D. C., Musa, A. Z.,
Imam, Z. O., Famu imi, E. oluwa oyin, Id is, A. A., Ayuk, A. C., Iloh, K. K., Odimegwu, C. L., Adeyemi, A. T.,
Medupin, P. F., Adeniyi, Y. C., Nnamani, K. O., & Tongo, O. O. (2023). Ma e nal Men al Heal h and
B eas eeding Suppo in Te ia y Hospi al Nu se ies in Nige ia. h ps://doi.o g/10.21203/ s.3. s-
2566447/ 1
3. Aldana-Pa a, F., Olaya, G., & Few ell, M. (2020). E ec i eness o a new app oach o exclusi e
b eas eeding counselling on b eas eeding p e alence, in an g ow h eloci y and pos pa um weigh
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
38
loss in o e weigh o obese women: p o ocol o a andomized con olled ial. In e na ional
B eas eeding Jou nal, 15(1), 2. h ps://doi.o g/10.1186/s13006-019-0249-2
4. Busch, D. W., Moss, D. A., & Ba ick, C. (2025). Pa II: Enhancing B eas eeding Expe ience and
Sel -E icacy in Opioid-Dependen B eas eeding Mo he s: Resul s F om he Pe iWell In e en ion.
Clinical Lac a ion, 16(1–2), 78–89. h ps://doi.o g/10.1891/CL-2024-0012
5. Ch zan-Dę koś, M., Walczak-Kozłowska, T., Pie kiewicz, A., & Żołnowska, J. (2021).
Imp o emen o he b eas eeding sel -e icacy and pos pa um men al heal h a e lac a ion
consul a ions – Obse a ional s udy. Midwi e y, 94, 102905.
h ps://doi.o g/10.1016/j.midw.2020.102905
6. Dagla, M., B ani, P., Toma a, E., Kokkina i, A., & Lou e di, S. (2025). F om P egnancy o
Pos pa um: The Role o Ma e nal Anxie y and Dep ession in B eas eeding Du a ion and Exclusi i y
A e High- and Low-Risk P egnancies. Psychia y In e na ional, 6(4), 123.
h ps://doi.o g/10.3390/psychia yin 6040123
7. Daniels, L. C., Mbhenyane, X. G., & Du Plessis, L. M. (2024). De elopmen o a wo kplace
b eas eeding suppo p ac ice model in Sou h A ica. In e na ional B eas eeding Jou nal, 19(1), 32.
h ps://doi.o g/10.1186/s13006-024-00638-9
8. Da anzo, R., Lan anchi, E., Pe ugi, S., Gio dano, G., Gianni’, M. L., Baldassa e, M. E., & Agos i,
M. (2025). Assessing Family Sa is ac ion wi h B eas eeding Ca e in Ma e ni y Wa ds: A Su ey om I aly.
h ps://doi.o g/10.20944/p ep in s202501.2038. 1
9. DeCos e, K. L., Benoi , B. L., Dewa , G. K., & Johnson, S. T. (2024). Regis e ed nu se lac a ion
consul an s’ expe iences suppo ing ma e nal men al heal h: A quali a i e desc ip i e s udy. Midwi e y,
138, 104145. h ps://doi.o g/10.1016/j.midw.2024.104145
10. Di, X., Ge, X.-L., & Wang, D. (2024). E ec o ca e in e en ion wi h a heal h educa ion o m
o b eas eeding on b eas dis ension, pain, and lac a ion in pos pa um mo he s. Wo ld Jou nal o
Clinical Cases, 12(22), 5059–5066. h ps://doi.o g/10.12998/wjcc. 12.i22.5059
11. Gilde , M. E., Pa eekhum, C., Wai, N. S., Misa, P., Sanguanwai, P., Sappayabanpho , J., Tho, N.
E., Wiwa anacha oen, W., Nan supawa , N., Hashmi, A., Angku awa anon, C., & McG eady, R. (2024).
De e minan s o heal h ca e wo ke b eas eeding expe ience and p ac ices and hei associa ion wi h
p o ision o ca e o b eas eeding mo he s: a mixed-me hods s udy om No he n Thailand.
In e na ional B eas eeding Jou nal, 19(1), 8. h ps://doi.o g/10.1186/s13006-024-00613-4
12. Go e nmen o Belize, M. o H. N. C. o F. and C. & U. N. C. Fund. D. o H. S. O ice. (2007).
B eas eeding manual o heal h wo ke s: P o ec ing, p omo ing and suppo ing b eas eeding.
13. Keenan-De lin, L. S., Hughes-Jones, J. Y., Johnson, T., Hi schho n, L., & Bo de s, A. E. B. (2024).
Implemen a ion o a clinically in eg a ed b eas eeding pee counselo p og am. Jou nal o Pe ina ology,
44(11), 1584–1590. h ps://doi.o g/10.1038/s41372-024-01995-3
14. Ke s ing, M., Sie e s, E., Hockamp, N., Kalho , H., & Lücke, T. (2024). Ge ing b eas eeding
s a ed unde pandemic isi ing es ic ions: lessons lea ned in Ge many. In e na ional B eas eeding
Jou nal, 19(1), 64. h ps://doi.o g/10.1186/s13006-024-00664-7
15. Mason, A., Lake, E. T., & Cla k, R. R. S. (2024). Associa ions Be ween Hospi al Nu sing
Resou ces and B eas eeding Ou comes. Jou nal o Pe ina al & Neona al Nu sing.
h ps://doi.o g/10.1097/JPN.0000000000000859
16. Moss, D. A., & Busch, D. W. (2025). Pa I: Enhancing B eas eeding Expe ience and Sel -
E icacy in Opioid-Dependen B eas eeding Mo he s: Insigh s F om he Pe iWell In e en ion. Clinical
Lac a ion, 16(1–2), 69–77. h ps://doi.o g/10.1891/CL-2024-0011
17. Nassa , L., Van Zand , S. N., Nassa , G., & Nassa , R. (2022). Inc easing B eas eeding Ra es
Th ough Con inui y o Ca e. Clinical Lac a ion, 13(1), 32–38. h ps://doi.o g/10.1891/CL.2021-0002
18. Ozen Cina , I. (2025). Gene al, social, and in ellec ual s uc u e o b eas eeding s udies in he
ield o nu sing: A bibliome ic analysis on R so wa e. Jou nal o Pedia ic Nu sing, 80, e24–e33.
h ps://doi.o g/10.1016/j.pedn.2024.10.036
19. Pa edes Ga cés, M. G., Sangacha Yugsi, A. J., Na a e e Tinaje o, D. N., Villa Solís, L. F., & Nuela
Masaquiza, C. F. (2023). The ole o nu sing in b eas eeding in hospi alized neona es. Sapienza:
In e na ional Jou nal o In e disciplina y S udies, 4(4), e23058. h ps://doi.o g/10.51798/sijis. 4i4.715
20. Ramadan, O. M. E., Alshamma i, A. M., Al uwaili, A. N., Elsha kawy, N. B., Alhai i, A., & Ba aka,
N. I. M. (2025). Nu se-led elemedicine e sus in-pe son lac a ion suppo o b eas eeding ini ia ion in
mo he s o low-bi h-weigh in an s: a non-in e io i y andomized con olled ial. BMC P egnancy and
Childbi h, 25(1), 1066. h ps://doi.o g/10.1186/s12884-025-08236-1
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
39
21. Yulian i, N. H. (2024). The E ec o Lac a ion Educa ion on he Success o Exclusi e
B eas eeding in Pos pa um Mo he s. In e na ional Jou nal o Nu sing and Midwi e y Resea ch, 3(1),
36–46. h ps://doi.o g/10.35335/ne s. 3i1.380
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
40
In oduc ion: Melanoma is a malignan neoplasm wi h a high me as a ic po en ial; howe e , he
ou e and pa e n o i s dissemina ion a e o en unp edic able. The mos common si es o melanocy ic
me as ases include he skin, subcu aneous issue, and lymph nodes, ollowed by in e nal o gans. The
di e en ial diagnosis o cu aneous me as ases om o he malignan cu aneous lesions may be
challenging o de ma ologis s and is pa icula ly impo an o he ea ly and accu a e diagnosis as well
as moni o ing o disease p og ession.De moscopy se es as a powe ul diagnos ic ool in his con ex .The
de moscopic c i e ia o me as a ic melanocy ic lesions a e gene ally di ided in o: a) Ne us blue–like
c i e ia b) Globula ne us–like c i e ia c) Non-globula ne us–like c i e ia d) Angioma-like c i e ia e)
Vascula c i e ia ) Non-speci ic c i e ia.
Case Repo : We epo he case o a 50-yea -old emale pa ien , e e ed by he heuma ologis
due o pe sis en pain in he igh knee, accompanied by he appea ance o an i egula b own lesion
wi h cen al bluish a eas and asymme ic bo de s on he igh lowe limb. A e de moscopic
examina ion, he case was e e ed o Oncology o su gical excision wi h a suspec ed diagnosis o Ac al
Melanoma. His opa hology and immunohis ochemis y con i med he diagnosis o Malignan Ac al
Melanoma, S age IV. App oxima ely ou mon hs a e su gical excision, a small bluish, shiny, so nodule
appea ed a he excision si e. De moscopy e ealed ypical ea u es o a melanocy ic me as asis,
esembling a blue ne us–like pa e n. The lesion was excised, and he pa ien was e-e alua ed o
oncologic managemen . His opa hologic epo : Melanoma ous ecu ence. Molecula analysis: BRAF
mu a ion es ing pe o med by RT-PCR (Easy BRAF ki ) e ealed he p esence o he V600 mu a ion in
exon 15 o he BRAF gene. Despi e ea men , du ing a six-mon h ollow-up pe iod, 30–40 small
me as a ic nodules de eloped a ound he excision si e.
Conclusion: Al hough in his case he diagnosis o me as a ic melanocy ic lesions was
s aigh o wa d due o he pa ien ’s medical his o y, de ma ologis s mus emain igilan du ing
de moscopic examina ion o de no o cu aneous lesions. A ypical ea u es and he lack o esemblance o
ypical de moscopic c i e ia o benign lesions should aise suspicion o a possible unde lying malignan
p ocess o cu aneous me as asis.
Keywo ds: malignan melanoma, cu aneous me as asis, de moscopy, immunohis ochemis y,
biopsy
DERMOSCOPIC CRITERIA OF CUTANEOUS METASTASES OF MALIGNANT MELANOMA – CASE
REPORT
En ela Shkod ani¹
Ale Xhaja¹
Do ina Ruci²
Ba ba a Shkod ani3
¹ Depa men o De ma ology,
Uni e si y Hospi al Cen e “Mo he Te esa”, Ti ana, Albania
² Depa men o Rheuma ology,
Uni e si y Hospi al Cen e “Mo he Te esa”, Ti ana, Albania
3 Depa men o Medical Gene ics, P e en i e Biomedicine,
Uni e si y o To Ve ga a, Rome, I aly.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
47
APPLYING THE CONSTRUCTIVIST APPROACH IN TEACHING THE HISTORY OF KAZAKHSTAN:
EXPERIENCE IN DEVELOPING AN INTERACTIVE MULTIMEDIA WEB RESOURCE
Nassipkaliye a Amilya Mu a o na
2-yea Mas e ’s s uden , Abai Kazakh Na ional Pedogogical Uni e si y
ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫН ОҚЫТУДА КОНСТРУКТИВИСТІК ТӘСІЛДІ ҚОЛДАНУ: ИНТЕРАКТИВТІ
МУЛЬТИМЕДИЯЛЫҚ ВЕБ-РЕСУРСТЫ ӘЗІРЛЕУ ТӘЖІРИБЕСІ
Насипкалиева Амиля Муратовна
2-курс магистранты
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық Университеті
Abs ac
This s udy examines he applica ion o a cons uc i is app oach in eaching he His o y o
Kazakhs an and he expe ience o de eloping an in e ac i e mul imedia web esou ce o enhance
he lea ning p ocess. The ele ance o he esea ch is de e mined by he need o mode nize
his o ical educa ion in he con ex o digi al ans o ma ion and o o ganize lea ning as a lea ne -
cen e ed and expe ience-based p ocess. The main pu pose is o design a s uc u al and con en
model o an in e ac i e mul imedia web esou ce based on cons uc i is p inciples and o e alua e
i s e ec i eness in he eaching o he His o y o Kazakhs an.
The esea ch employed a mixed-me hod design combining quali a i e and quan i a i e
app oaches. The ma e ials included he con en o His o y o Kazakhs an cou ses in schools and
highe educa ion ins i u ions, as well as empi ical da a ob ained om eache s and s uden s. Da a
we e collec ed h ough su eys, in e iews, class oom obse a ions, and compa a i e expe imen s,
and we e p ocessed using SPSS and NVi o so wa e.
The indings demons a ed ha he use o in e ac i e mul imedia web esou ces inc eased
s uden s’ lea ning mo i a ion by 34.3% and imp o ed hei abili y o unde s and and in e p e
his o ical sou ces by 21.2%. Cogni i e engagemen and esea ch skills also showed signi ican
g ow h. Addi ionally, 79.4% o eache s epo ed ha mul imedia echnologies enhanced lesson
e ec i eness and s uden pa icipa ion.
The s udy concludes ha he in eg a ion o cons uc i is pedagogy and mul imedia
echnologies p o ides an e ec i e me hodological model o eaching he His o y o Kazakhs an.
This app oach os e s his o ical awa eness, p omo es c i ical hinking, and de elops lea ne s’
esea ch compe encies.
Аңдатпа
Бұл зерттеу жұмысы XIX-XXI ғасырлар аралығындағы Алматы қаласының саябақтық
жүйесінің тарихи қалыптасуы мен көгалдандыру саясатының даму эволюциясын талдауға
арналған. Жұмыстың мақсаты қаланың жасыл инфрақұрылымының тарихи-кеңістіктік
динамикасын айқындау, тәуелсіздік жылдарындағы урбанистік көгалдандыру үрдістерін
жүйелеу және қазіргі заманғы экологиялық бастамалар аясында интерактивті
көгалдандыру картасын құру әдістемесін ұсыну.
Зерттеу барысында тарихи деректер, халықаралық стратегиялық құжаттар
(UNECE, 2024; GCAP, n.d.), және ғылыми еңбектер талданды. Алынған мәліметтер негізінде
Алматы қаласының көгалдандыру жүйесінің тарихи сабақтастығы, кеңестік және
тәуелсіздік кезеңдеріндегі ерекшеліктері, сондай-ақ заманауи урбан экология
қағидаттарымен байланысы айқындалды. XIX ғасырдағы алғашқы саябақтар Қазыналық
бақ пен Баум тоғайы қала құрылымындағы табиғи-ландшафтық жоспарлаудың
бастамасы болды. Кеңестік кезеңде саябақтар идеологиялық әрі әлеуметтік маңызы бар
қоғамдық кеңістіктерге айналды, ал тәуелсіздік жылдарында көгалдандыру
стратегиялық деңгейге көтеріліп, халықаралық стандарттарға сай жүргізіле бастады.
Жұмыстың практикалық нәтижесі ретінде интерактивті көгалдандыру картасын
құру әдістемесі ұсынылды. Бұл карта жасыл кеңістіктердің экологиялық, биологиялық
және әлеуметтік деректерін біріктіретін көпқабатты геоақпараттық жүйе ретінде
сипатталады. Ол саябақтардың тарихи дамуын, флоралық құрамын, адам басына жасыл

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
48
Кіріспе.
Қазіргі кезеңде білім беру жүйесі терең трансформация үдерісін бастан өткеріп отыр.
Ғылым мен технологияның дамуы, ақпараттық кеңістіктің кеңеюі және оқыту формаларының
цифрлануы оқу процесінің мазмұны мен әдістемесін түбегейлі жаңартуды талап етеді [1]. Осы
контексте тарих пәні де қоғамның әлеуметтік-мәдени дамуы мен ұлттық бірегейлікті
қалыптастыруда маңызды рөл атқарып, жаңа педагогикалық парадигмалармен ұштасуы
қажет. Қазақстан тарихын оқытуда конструктивистік тәсілді қолдану осы міндеттерді іске
асырудың тиімді жолдарының бірі. Конструктивизм оқытуды тұлғаға бағдарланған,
тәжірибеге негізделген және бірлескен танымдық әрекет ретінде қарастырады. Мұнда білім
алушы тарихи ақпаратты дайын күйінде қабылдамай, өз танымдық белсенділігі арқылы тарихи
деректер мен құбылыстарды талдап, түсінік пен мағынаны өзі қалыптастырады [2].
Қазіргі педагогикалық ғылымда конструктивистік тәсілдің негізгі қағидалары оқу
материалының өмірлік тәжірибемен байланысы, белсенді танымдық әрекет, рефлексия және
оқу нәтижесінің тұлғалық мәні болып саналады. Бұл тәсіл білім алушылардың танымдық
дербестігін, сын тұрғысынан ойлауын және тарихи фактілерге сыни көзқарасын дамытуға
бағытталған [3]. Тарихты оқытуда конструктивизм тәсілін қолдану оқушылардың тек
хронологиялық білім алуын емес, тарихи процестердің себеп-салдарлық байланысын түсінуін,
әлеуметтік-мәдени құндылықтарды салыстыруын және өз ұстанымын дәлелдеуді көздейді.
Цифрлық қоғам жағдайында тарихи білім беру жүйесі ақпараттық-коммуникациялық
технологиялармен (АКТ) тығыз байланыста дамуда. Интерактивті мультимедиялық веб-
ресурстарды пайдалану оқыту сапасын арттырудың, оқушының танымдық белсенділігін
ынталандырудың және тарихи материалды көрнекі әрі мағыналы жеткізудің маңызды тетігі
[4]. Мұндай ресурстар деректерді визуалды және интерактивті форматта ұсынуға, күрделі
тарихи ұғымдар мен құбылыстарды кеңістіктік, хронологиялық және мәдени контексте
бейнелеуге мүмкіндік береді.
Зерттеулер көрсеткендей, заманауи педагогикалық технологиялар мен
конструктивистік ұстанымдарды үйлестіру оқу процесінің тиімділігін арттырады [5]. Жоғары
оқу орындарында тарихты оқытудың тәрбиелік және танымдық әлеуетін күшейту
студенттің азаматтық және тарихи санасын қалыптастыруда шешуші рөл атқарады.
Жаңартылған білім беру бағдарламалары аясында тарих пәнін оқыту зерттеушілік дағдыларды
дамытуға және пәнаралық байланыстарды күшейтуге бағытталуы тиіс. Сонымен қатар
өлкетану мен мәдени-тарихи туризмнің мүмкіндіктерін пайдалану ұлттық құндылықтарға
негізделген тәжірибелік оқытудың тиімділігін арттырады. Осындай тәсілдердің барлығы
тарихи білім беруді жаңғыртудың негізгі бағыты ретінде конструктивистік ұстанымдарды
теориялық және практикалық тұрғыда іске асырудың маңызын дәлелдейді [6,7].
Зерттеу нысаны Қазақстан тарихын оқыту үдерісі, ал пәні конструктивистік тәсіл
негізінде интерактивті мультимедиялық веб-ресурсты әзірлеу және оны оқу процесінде қолдану
шарттары мен әдістемесі.
Зерттеудің мақсаты Қазақстан тарихы пәнін оқытуда конструктивистік тәсілді іске
асыруға бағытталған интерактивті мультимедиялық веб-ресурстың құрылымдық-мазмұндық
моделін әзірлеу және оның оқу үдерісіндегі тиімділігін айқындау.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттер қойылады:
кеңістік көрсеткішін және экологиялық сапаны нақты уақыт режимінде бақылауға
мүмкіндік береді.
Зерттеу нәтижелері Алматы қаласының көгалдандыру жүйесі тарихи дәстүр мен
инновациялық шешімдердің үйлесімінде дамып келе жатқанын көрсетті. Қала бүгінде
табиғат пен технологияның, мәдениет пен экологиялық сананың синтезіне негізделген
«жасыл мегаполис» моделіне айналуда. Ұсынылған интерактивті карта мен экологиялық
жоспарлау әдістері Алматының ғана емес, жалпы Қазақстанның тұрақты урбан дамуы
үшін ғылыми және практикалық маңызы бар құрал бола алады.
Keywo ds: cons uc i is app oach, His o y o Kazakhs an, mul imedia web esou ce,
in e ac i e lea ning, his o ical educa ion, digi al pedagogy.
Түйін сөздер: Алматы қаласы, саябақтар тарихы, көгалдандыру, жасыл
инфрақұрылым, урбан экология, интерактивті карта, тұрақты даму, экологиялық саясат.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
49
1. Конструктивистік тәсілдің теориялық негіздерін және оның тарихи білім берудегі
қолданылу ерекшеліктерін талдау;
2. Интерактивті мультимедиялық веб-ресурстардың білім беру кеңістігіндегі
мүмкіндіктерін анықтау;
3. Қазақстан тарихын оқытуға арналған веб-ресурстың құрылымдық және мазмұндық
моделін жобалау;
4. Ұсынылған модельді тәжірибелік-эксперименттік негізде сынақтан өткізіп, оның
тиімділігін бағалау.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі білім беру жүйесінің цифрлық трансформациясы
жағдайында Қазақстан тарихын оқытудың сапасын арттыру қажеттігімен айқындалады.
Бүгінгі таңда оқушылардың ақпаратты талдау, дәлелдеу және тарихи фактілерді сыни
тұрғыдан пайымдау қабілеттерін дамыту басты міндетке айналды. Интерактивті веб-
ресурстар бұл үдерісті жаңаша ұйымдастыруға, оқу материалының мазмұнын кеңейтіп, білім
алушыны белсенді әрекетке тартуға мүмкіндік береді.
Осылайша, конструктивистік тәсіл мен мультимедиялық технологияларды біріктіру
Қазақстан тарихы пәнін оқытудың заманауи моделін қалыптастырып, оқыту процесін ғылыми
тұрғыда жаңғыртуға және тарихи білімнің сапасын арттыруға ықпал етеді. Бұл зерттеу
отандық педагогикада цифрлық оқыту мәдениетін дамытуға, сонымен қатар тарихи білімнің
мазмұнын интерактивті форматта жаңаша ұсынуға бағытталған маңызды ғылыми қадам
болып табылады [8].
Әдеби шолу
Конструктивизм және тарихи білім берудің теориялық негіздері
Зерттеу нәтижелері университеттік деңгейде Қазақстан тарихын оқыту үдерісіне
конструктивистік ұстанымдарды енгізудің ғылыми-әдістемелік және практикалық негіздерін
жан-жақты айқындады. Бұл бағытта білім беру процесі тек қана ақпарат берудің емес, сонымен
қатар тұлғаның азаматтық, мәдени және дүниетанымдық қалыптасуын қамтамасыз ететін
тәрбиелік және танымдық әлеуеті жоғары интеграцияланған жүйе ретінде қарастырылды.
Конструктивистік тәсіл тарихи білімді дайын күйінде меңгертуге емес, студенттің өз бетімен
іздену, дәлелдеу және сыни тұрғыдан талдау арқылы жаңа білім құрастыруына басымдық беруді
көздейді. Осы тұрғыда студенттердің тарихи деректермен өзара әрекетке түсуі олардың
зерттеушілік қабілетін, тарихи ойлау мәдениетін және азаматтық жауапкершілігін дамытуда
шешуші рөл атқаратыны анықталды [9].
Әдіснамалық тұрғыда тарихи-салыстырмалы және жүйелік тәсілдерді үйлестіре қолдану
конструктивистік тұғырдың ғылыми дәлдігін күшейтті. Бұл тәсіл тарихты оқытудың
мазмұнын тек хронологиялық фактілер тізбегі ретінде емес, тарихи оқиғалардың өзара себеп-
салдарлық байланыстарын, әлеуметтік-мәдени контекстін және адамдық факторды
түсіндіретін тұтас жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Мұндай көзқарас
студенттердің тарихи процестерді логикалық және сыни тұрғыдан пайымдауына, оқиғаларды
талдау мен салыстыру дағдыларын дамытуына септігін тигізетіні тәжірибе жүзінде
дәлелденді [9].
Зерттеу нәтижелері орта білім беру деңгейінде де тарих пәнін оқытудың мазмұны мен
әдістемесін жаңартылған білім беру парадигмасына сәйкес жетілдіру қажеттігін көрсетті.
Тарих сабақтары енді фактілерді механикалық түрде жаттауға емес, тарихи деректерді
талдау, олардың шынайылығын бағалау, әртүрлі дереккөздерді салыстыру және оқиғаларды
көпаспектілі тұрғыдан пайымдау сияқты когнитивтік дағдыларды қалыптастыруға
бағытталуы тиіс. Бұл тәсіл оқушыларды тарихи білімді сыни тұрғыдан қабылдауға, дәлелді
пікір айтуға және өткеннен сабақ ала отырып қазіргі шындыққа баға беруге үйретеді.
Осылайша, конструктивизмнің негізгі қағидалары белсенді танымдық әрекет, өзіндік
рефлексия, мағыналық байланыстар орнату және білімді жеке тәжірибемен ұштастыру
заманауи тарих сабағында тиімді жүзеге асырылатыны анықталды. Мұндай әдістемелік бағыт
білім алушылардың тарихи санасын тереңдетіп, олардың ұлттық және жалпыадамзаттық
құндылықтарға негізделген дүниетанымын қалыптастыруға мүмкіндік береді [10].
Өлкетану және мәдени-тарихи туризмнің рөлі
Зерттеулерде тарихи білім мазмұнын жергіліктендіру және оқушылардың аймақтық
мәдени мұраға қызығушылығын арттырудың тиімді жолы ретінде өлкетану мен мәдени-тарихи
туризмді кіріктірудің педагогикалық негіздері айқындалған. Мұндай тәсіл білім алушылардың
туған өлке тарихын зерделеу арқылы ұлттық құндылықтарды терең түсінуіне, тарихи сана
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
50
мен азаматтық жауапкершіліктің қалыптасуына ықпал етеді. Сонымен қатар аймақтық
тарихи деректер мен мәдени нысандарды оқу процесіне енгізу оқытудың тәжірибеге
бағытталуын қамтамасыз етіп, тарихи білімнің өмірмен байланысын күшейтеді [11, 12].
Зерттеу авторларының пайымдауынша, оқушылардың туған жерінің тарихын тануы олардың
танымдық және азаматтық уәжін арттырып, тарихи сананы жандандырады. Мұндай тәсіл
білімді өмірлік тәжірибемен ұштастырып, оқу процесін мағыналық және эмоциялық тұрғыдан
байытады. Бұл конструктивистік теорияның «білім тәжірибеге сүйенген әрекет нәтижесі»
қағидасына нақты мысал.
Сонымен қатар зерттеуде мәдени-тарихи туризм мен өлкетанудың тарих сабағындағы
интеграциясы пәнаралық тәсілді жүзеге асыруға мүмкіндік беретіні, ал бұл өз кезегінде
оқушылардың зерттеушілік, коммуникативтік және жобалық дағдыларын дамытуға септігін
тигізетіні көрсетілген.
Цифрлық және мультимедиялық технологиялардың маңызы
2021 жылғы республикалық ғылыми конференция материалдарында интерактивті
мультимедиялық веб-ресурстарды білім беру процесіне енгізу мәселелері жан-жақты
қарастырылған. Зерттеулерде тарихты оқытуда ақпараттық-коммуникациялық
технологиялардың (АКТ) әлеуетін тиімді пайдалану заманауи білім берудің басты міндеттерінің
бірі екені атап өтілді. Авторлар атап өткендей, жаңа цифрлық ортада мұғалімнің рөлі дәстүрлі
ақпарат жеткізушіден оқу процесін ұйымдастырушы, бағыттаушы және фасилитатор рөліне
өзгереді, ал оқушының рөлі пассивті тыңдаушыдан белсенді ізденуші мен зерттеушіге айналады
[13,14].
Мұндай парадигмалық өзгеріс білім алушылардың оқу процесіне қатысу деңгейін арттырып
қана қоймай, олардың дербес ойлау, ақпаратты талдау және тарихи оқиғалар арасындағы
себеп-салдарлық байланыстарды анықтау қабілеттерін дамытады. Цифрлық құралдар
виртуалды музейлер, QR-код жүйелері, тарихи интерактивті карталар, 3D модельдер мен
мультимедиялық реконструкциялар оқушылардың тарихи деректерді визуалды және
интерактивті форматта қабылдауына мүмкіндік береді. Бұл тәсіл оқушылардың тарихи
материалға деген эмоционалды және танымдық қызығушылығын арттырып, оқу процесін
белсенді тәжірибеге негізделген танымдық іс-әрекетке айналдырады.
Сонымен қатар, осындай құралдар тарихи оқиғаларды уақыт пен кеңістік аясында көрнекі
түрде көрсету арқылы сыни және салыстырмалы ойлауды дамытады. Мысалы, тарихи
карталар мен уақыт сызықтары оқушыларға оқиғалардың динамикасын, өзгерістердің
логикасын түсінуге көмектеседі, ал виртуалды музейлер мәдени мұраны цифрлық форматта
зерттеу мүмкіндігін ұсынады. Мұның барлығы конструктивизмнің басты қағидасына «оқушы
білімді дайын күйде алмай, оқу процесі арқылы өз тәжірибесін құрады» деген тұжырымға толық
сәйкес келеді [15].
Осылайша, интерактивті мультимедиялық веб-ресурстарды пайдалану тарих пәнін
оқытудың әдіснамалық және технологиялық жаңғыруына ықпал етіп, оқушылардың тарихи
ойлау, деректерді талдау және өзіндік қорытынды жасау дағдыларын дамытудың тиімді
құралы ретінде танылды.
Құзыреттілік пен зерттеушілік мәдениетті қалыптастыру
Барлық талданған еңбектерде тарихты оқытудың түпкі нәтижесі ретінде білім
алушылардың пәндік құзыреттілігін, зерттеушілік мәдениетін және сыни ойлау қабілетін
дамыту басым бағыт ретінде қарастырылады [16]. Зерттеушілердің пікірінше, тарихи білімнің
сапасы тек деректер мен фактілерді есте сақтаумен өлшенбейді; ол ең алдымен оқушының
тарихи пайымдау жасау, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау, әртүрлі көзқарастарды
салыстыру және дәлелге негізделген тұжырым қалыптастыру дағдыларымен айқындалады.
Мұндай қабілеттердің дамуы тарихи сананы тереңдетіп қана қоймай, тұлғаның әлеуметтік
белсенділігі мен азаматтық жауапкершілігін қалыптастыруға да ықпал етеді.
Зерттеулер нәтижелері көрсеткендей, мәдени-тарихи мазмұнға, дереккөздерге және
практикалық тәжірибеге негізделген сабақтар оқушылардың рефлексиялық ойлауын, талдау
және интерпретациялау машығын едәуір арттырады. Тарихи мәтіндермен және түпнұсқа
дереккөздермен жұмыс істеу барысында білім алушылар тек ақпарат қабылдаушы рөлінде емес,
деректердің мағынасын өз бетінше ашушы, салыстырушы және бағалаушы субъект ретінде
әрекет етеді. Осы арқылы тарихи білім механикалық есте сақтаудан мағыналы таным мен
дербес талдау деңгейіне көтеріледі [17, 18].
2021 жылғы республикалық ғылыми конференция материалдарында да осы бағыттағы
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
51
нақты тәжірибелік қадамдар талқыланған. Онда тарих сабақтарында интерактивті
мультимедиялық веб-ресурстарды пайдалану арқылы зерттеушілік дағдыларды
қалыптастыруға бағытталған жобалар, дебаттар, виртуалды зертханалар мен цифрлық
симуляциялар енгізіліп жатқаны атап өтілді. Мұндай құралдар оқушыларға тарихи
құбылыстарды модельдеу, дереккөздермен тәжірибелік жұмыс жасау және тарихи
гипотезаларды тексеру мүмкіндігін береді. Бұл үрдіс конструктивистік тәсілдің білім беру
практикасына нақты және тиімді түрде енгенін көрсетеді [19].
Жалпы алғанда, қазіргі тарихи білім берудің эволюциясы ақпаратты жаттау
парадигмасынан зерттеушілік-рефлексиялық модельге көшуімен сипатталады. Бұл модель
оқушыны белсенді таным субъектісі ретінде қалыптастырып, оның жеке тәжірибесіне
сүйенген мағыналы оқу әрекетін қамтамасыз етеді, ал бұл өз кезегінде тарихи ойлаудың жоғары
деңгейін дамытуға негіз қалайды.
Материалдар мен әдістер
Бұл зерттеу сапалық және қолданбалы сипаттағы педагогикалық-әдістемелік зерттеу
болып табылады. Негізгі әдіснамалық негіз ретінде конструктивистік педагогика қағидалары
білім алушының оқу процесіндегі белсенді рөлі, әлеуметтік өзара әрекет арқылы мағыналы білім
құрастыру, рефлексия және тәжірибе арқылы үйрену принциптері алынды. Зерттеу жұмысы
Қазақстан тарихын оқыту үдерісін жаңартылған білім беру парадигмасы тұрғысынан
қарастырып, оны заманауи цифрлық технологиялармен үйлестірудің тиімді жолдарын
анықтауға бағытталды. Негізгі назар интерактивті мультимедиялық веб-ресурстарды
конструктивистік тәсіл контексінде педагогикалық тұрғыда жобалау мен олардың оқу
процесіне ықпалын талдауға аударылды.
Зерттеу 2023-2025 жылдар аралығында үш кезеңде жүргізілді. Бірінші кезеңде теориялық-
әдіснамалық дайындық жұмыстары атқарылды: конструктивизмнің философиялық және
педагогикалық негіздері талданып, отандық және шетелдік зерттеулер салыстырмалы түрде
қарастырылды. Бұл мақсатта ғылыми мақалалар, диссертациялық зерттеулер, оқу
бағдарламалары мен әдістемелік құралдарға контент-талдау жүргізілді (5). Теориялық талдау
нәтижесінде конструктивистік тәсілдің Қазақстан тарихын оқытудағы қолданыс аясын
айқындайтын ұғымдық-әдістемелік модель әзірленді. Осы кезеңде зерттеу нысаны мен пәні,
негізгі мақсат пен міндеттер нақтыланды.
Екінші кезеңде эмпирикалық деректер жинау жүзеге асырылды. Зерттеу жұмысы
педагогикалық жоғары оқу орындары мен жалпы білім беретін мектептер базасында жүргізіліп,
қатысушылар контингентін тарих пәнінің оқытушылары, педагогикалық мамандықтағы
студенттер және мектеп мұғалімдері құрады. Барлығы 146 қатысушы зерттеу процесіне
ерікті түрде тартылды: оның ішінде 32 жоғары оқу орнының оқытушысы, 68 студент және 46
жалпы орта мектеп мұғалімі. Бұл іріктеме Қазақстанның әр аймағындағы оқу орындарын
қамтыды және әртүрлі кәсіби деңгейдегі педагогтардың тәжірибесін салыстыруға мүмкіндік
берді. Қатысушылардың жасы 19 бен 54 жас аралығында болды, ал тәжірибе деңгейі 1 жылдан
25 жылға дейінгі аралықты қамтыды.
Эмпирикалық материалды жинау үшін деректерді жинаудың аралас әдістері қолданылды:
сауалнама, жартылай құрылымданған сұхбат, бақылау және сабақ талдау. Сауалнамада
мұғалімдердің конструктивистік тәсіл элементтерін қолдану жиілігі, мультимедиялық және
веб-технологияларды пайдалану тәжірибесі, сондай-ақ оларды қолданудағы қиындықтар мен
артықшылықтарға қатысты көзқарастары анықталды. Сұхбат әдісі арқылы мұғалімдердің
педагогикалық ұстанымдары, веб-ресурстарды оқу процесіне енгізу шарттары мен жеке
тәжірибелік шешімдері тереңірек зерттелді. Сабақтарға қатысу және бейнеталдау әдістері
арқылы оқыту процесінің құрылымы мен студенттердің танымдық белсенділік деңгейі
бағаланды.
Интерактивті мультимедиялық веб-ресурс әзірлеу кезеңінде педагогикалық дизайн мен
жобалау әдістері қолданылды. Ресурс құрылымы төрт модульден тұрды: (1) тарихи деректер
және мәтіндік контент; (2) визуалды-мультимедиялық блок (интерактивті карталар, 3D
модельдер, уақыт сызықтары, бейнефрагменттер, фотоматериалдар); (3) зерттеу және
талдау аймағы (тапсырмалар, рефлексиялық эссе, пікірталас модулі); (4) бағалау және кері
байланыс жүйесі. Веб-ресурс контенті отандық және халықаралық ашық білім беру
платформаларынан алынған деректерге негізделді («Қазақстан тарихы» порталы, e-his o y.kz,
UNESCO digi al a chi es, Eu opeana Collec ions). Барлық материалдар дидактикалық өңдеуден
өткізіліп, оқу мақсаттары мен тарихи кезеңдерге сәйкестендірілді.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
52
Эмпирикалық зерттеу барысында веб-ресурс екі түрлі форматта апробацияланды:
дәстүрлі сабақ (бақылау тобы) және интерактивті сабақ (тәжірибелік топ). Бақылау тобы
дәстүрлі әдістерді пайдаланып оқыды, ал тәжірибелік топ интерактивті мультимедиялық веб-
ресурс арқылы жұмыс істеді. Екі топ та бірдей тақырыптар мен оқу мақсаттарын орындады.
Бұл салыстырмалы тәсіл интерактивті цифрлық орта қолданылған жағдайда оқыту
тиімділігінің арту деңгейін өлшеуге мүмкіндік берді.
Деректерді өңдеу мен талдау сапалық және сандық әдістердің үйлесімінде жүргізілді.
Сандық деректер SPSS бағдарламасы арқылы статистикалық талдаудан өтті: орташа
арифметикалық көрсеткіш, стандарттық ауытқу, корреляциялық байланыс және пайыздық
таралымдар есептелді. Мұғалімдер мен студенттердің жауаптары мен бағалау нәтижелері
топтар арасындағы айырмашылықты анықтау мақсатында салыстырылды. Сапалық
деректер мазмұндық талдау және индуктивті категориялау әдістері бойынша кодталды.
Сұхбат пен бақылау нәтижелерінен алынған деректер үш негізгі индикатор бойынша жіктелді:
танымдық белсенділік деңгейі, тарихи пайымдау сапасы және ынтымақтастық әрекет
дәрежесі.
Бақылау барысында алынған бейнеталдау материалдары мен рефлексиялық эсселер NVi o
бағдарламасы арқылы талданып, конструктивистік ортадағы танымдық әрекеттің негізгі
сипаттары айқындалды. Мұғалімдердің тәжірибесін салыстырмалы талдау педагогикалық
модельдің практикалық жарамдылығын анықтауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар,
эксперимент нәтижелерін интерпретациялау барысында студенттердің оқу мотивациясының
артуы, тарихи деректерді интерпретациялау дәлдігінің жоғарылауы және өздігінен іздену
әрекетінің жиіленуі анықталды.
Зерттеу барысында этикалық нормалар қатаң сақталды. Барлық қатысушылардан
ақпараттандырылған келісім алынды, деректердің құпиялығы қамтамасыз етілді, зерттеу
нәтижелері тек ғылыми мақсатта пайдаланылды.
Жалпы алғанда, зерттеу әдістемесі теориялық және эмпирикалық деректерді үйлестіріп,
Қазақстан тарихын оқытуда конструктивистік тәсіл мен интерактивті мультимедиялық
веб-ресурстарды біріктірудің тиімділігін дәлелдеуге бағытталды. Жиналған материалдар
тарихи білім беру үдерісін цифрлық және мағыналық тұрғыдан жаңғыртудың педагогикалық
шарттарын айқындауға, сондай-ақ осы бағыттағы әдістемелік модельдің ғылыми негізін
қалыптастыруға мүмкіндік берді.
Нәтижелер
Зерттеу нәтижелері Қазақстан тарихын оқытуда конструктивистік тәсілді іске асыру
мен интерактивті мультимедиялық веб-ресурстарды қолданудың оқу үдерісінің сапасына
ықпалын жан-жақты сипаттайды. Алынған деректер педагогтардың кәсіби ұстанымдарын,
студенттер мен оқушылардың оқу белсенділігі мен уәжін, сондай-ақ тарихи деректермен жұмыс
істеу қабілетінің даму динамикасын көрсетеді.
Зерттеу үш кезеңде жүргізілгендіктен, нәтижелер де үш блок бойынша ұсынылады: (1)
мұғалімдердің тәжірибелік және әдістемелік дайындығы; (2) студенттер мен оқушылардың оқу
жетістіктері; (3) интерактивті веб-ресурстарды қолдану тиімділігіне қатысты сандық және
сапалық көрсеткіштер.
Сауалнама нәтижелері тарих пәні мұғалімдерінің көпшілігі конструктивистік әдістемені
оң қабылдайтынын көрсетті. Респонденттердің 87,5%-ы бұл тәсіл оқушылардың танымдық
белсенділігін арттыратынын айтқанымен, тек 42,6%-ы оны тұрақты және жүйелі
қолданатынын хабарлады. Сонымен қатар 35,4%-ы конструктивистік әдістерді тек кей
жағдайларда қолданатынын, ал 22,0%-ы бұл тәсілді толық меңгермегенін мойындады.
Мұғалімдердің интерактивті мультимедиялық құралдарды пайдалану жиілігі де
зерттелді. 31,2% мұғалім сабақтарында веб-ресурстарды тұрақты қолданатынын, 48,9%
кейде қолданатынын, ал 19,9% техникалық шектеулерге байланысты сирек пайдаланатынын
атап өтті (Сурет 1).
Сурет 1. Мұғалімдердің конструктивистік тәсіл мен мультимедиялық технологияларды
қолдану тәжірибесі (n = 46)

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
53
Сурет 1. Мұғалімдердің басым бөлігі интерактивті әдістердің тиімділігін мойындағанымен,
қолдану жиілігі инфрақұрылым мен әдістемелік дайындыққа тәуелді екенін көрсетті.
Оқушылар мен студенттердің оқу мотивациясы мен танымдық белсенділігі
Тәжірибелік сабақтар барысында дәстүрлі және интерактивті форматтағы оқыту
әдістерінің тиімділігі салыстырмалы түрде талданды. Екі топта да оқу мазмұны мен
мақсаттары бірдей сақталғанымен, қолданылған әдістемелік тәсілдер мен оқу ортасы
айтарлықтай ерекшеленді. Бақылау тобында сабақтар дәстүрлі түсіндірмелі-
иллюстративтік әдістер арқылы өткізілсе, тәжірибелік топта интерактивті
мультимедиялық веб-ресурстар пайдаланылды. Мұндай орта студенттер мен оқушыларға
тарихи деректермен тікелей өзара әрекет етуге, карталар мен уақыт сызықтарын талдау
арқылы себеп-салдарлық байланыстарды өз бетінше анықтауға мүмкіндік берді.
Оқу мотивациясы мен танымдық белсенділік көрсеткіштері сандық және сапалық
тұрғыда салыстырылды. Интерактивті ортада білім алушылардың сабаққа қызығушылығы,
ынтасы мен қатысу деңгейі дәстүрлі форматқа қарағанда айтарлықтай жоғары болды.
Төмендегі мәліметтер осы айырмашылықты нақты көрсетеді (Кесте 1).
Кесте 1. Оқу мотивациясы мен белсенділіктің салыстырмалы көрсеткіштері (n = 146)
Көрсеткіштер
Бақылау тобы
(дәстүрлі әдіс)
Тәжірибелік тобы (веб-
ресурстармен)
Айырмашылық
(%)
Оқу мотивациясы индексі (5 балдық шкала)
3,2
4,3
+34,3
Танымдық белсенділік деңгейі (%)
58,0
83,4
+25,4
Сабақтағы топтық жұмысқа қатысу жиілігі (%)
52,6
79,8
+27,2
Пікірталасқа қатысу белсенділігі (%)
47,3
74,9
+27,6
Рефлексия сапасы (жазбаша талдау, 5 балдық)
3,1
4,4
+41,9
Кесте 1. Интерактивті веб-ресурстарды қолданған жағдайда оқу мотивациясы мен
белсенділік барлық көрсеткіштер бойынша айтарлықтай артқан.
Аналитикалық өңдеу нәтижелері көрсеткендей, тәжірибелік топта оқу мотивациясы
орта есеппен 1,1 балға (34,3%) жоғарылады. Бұл көрсеткіш оқушылардың оқу процесіне белсенді
қатысуына және сабақ материалын эмоционалды қабылдауына тікелей байланысты болды.
Танымдық белсенділік деңгейі 25,4%-ға өсіп, интерактивті ортаның зерттеу және талдау
әрекеттерін ынталандыратынын дәлелдеді. Топтық жұмыс пен пікірталасқа қатысу
көрсеткіштерінің тиісінше 27,2% және 27,6%-ға жоғарылауы интерактивті форматтың
кооперативті оқытуды күшейтіп, бірлескен ойлау дағдыларын дамытатынын көрсетті.
Рефлексия сапасының 3,1-ден 4,4 балға дейін артуы (+41,9%) студенттердің өз оқу
әрекетіне талдау жасап, жеке пікір қалыптастыру қабілетінің нығайғанын білдіреді. Бұл
Конструктивис
тік тәсілді
сабақта
қолдану
Мультимедиял
ық және веб-
технологиялар
ды пайдалану
Интерактивті
тапсырмалар
(топтық,
жобалық,
рефлексиялық)
Дереккөздерм
ен жұмыс
істеуді
ұйымдастыру
Үнемі қолданады (%) 42,6 31,2 54 68,3
Кейде қолданады (%) 35,4 48,9 40,5 24,6
Қолданбайды (%) 22 19,9 5,5 7,1
0
10
20
30
40
50
60
70
80
Үнемі қолданады (%) Кейде қолданады (%) Қолданбайды (%)
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
54
көрсеткіш конструктивистік тәсілдің басты қағидаларының бірі өзіндік рефлексия мен
мағыналы тәжірибеге негізделген үйренудің нақты нәтижесін сипаттайды.
Тарихи деректермен жұмыс және зерттеушілік дағдылар
Зерттеу нәтижелері интерактивті мультимедиялық веб-ресурстарды қолдану
студенттердің тарихи деректермен жұмыс істеу сапасын едәуір арттырғанын көрсетті.
Оқушылар мен студенттер тарихи мәтіндер мен құжаттардағы деректерді талдау,
салыстыру және интерпретациялау барысында анағұрлым белсенді әрі дәл әрекет ете
бастады. Егер дәстүрлі әдіспен оқытылған топта қатысушылардың небәрі 61,5%-ы дерек
мазмұнын дұрыс түсіндірсе, интерактивті веб-ортада бұл көрсеткіш 82,7%-ға дейін артты.
Бұл айырмашылық 21,2 пайыздық тармақты құрап, веб-негізді оқыту форматының тарихи
материалды ұғыну мен мағыналық байланыстарды орнатудағы тиімділігін дәлелдейді.
Сондай-ақ өздігінен іздену және талдау қабілеті бойынша айқын оң динамика байқалды:
тәжірибелік топта бұл көрсеткіш 79,1%-ға жетіп, бақылау тобындағы 55,9%-дан 23,2%-ға
жоғары болды. Мұндай нәтиже интерактивті орта студенттерді ақпаратты дайын күйінде
қабылдаудан гөрі, оны өз бетінше іздеу, салыстыру және интерпретация жасау арқылы
меңгеруге бағыттайтынын көрсетті.
Бұл айырмашылықтар тарихи деректерді меңгеру сапасының өсуімен қатар, танымдық
дербестіктің, сыни талдау мен дәлелге негізделген ойлау дағдыларының қалыптасқанын
дәлелдейді. Төмендегі суретте дәстүрлі және интерактивті форматтағы топтар арасындағы
көрсеткіштердің салыстырмалы айырмашылығы берілген (Сурет 2).
Сурет 2. Тарихи деректермен жұмыс дағдыларының салыстырмалы нәтижелері
Сапалық деректер мен корреляциялық байланыстар
Сұхбат және бақылау материалдарын талдау интерактивті мультимедиялық ортаның
оқыту процесін құрылымдық және мотивациялық тұрғыда өзгертетінін көрсетті.
Мұғалімдердің 79,4%-ы веб-платформаларды қолдану оқушылардың белсенділігін
арттыратынын айтса, студенттердің 84,7%-ы интерактивті тапсырмалар мен
мультимедиялық материалдар сабаққа деген қызығушылықты күшейтетінін растады.
Статистикалық талдау нәтижесінде оқу мотивациясы мен танымдық белсенділік
арасында жоғары оң корреляция ( = 0,78, p < 0,01) анықталды. Сондай-ақ дерекпен жұмыс істеу
дағдылары мен рефлексия деңгейі арасындағы байланыс коэффициенті = 0,72 (p < 0,01)
деңгейінде болды, бұл екі фактордың өзара тәуелділігін дәлелдейді (Кесте 2).
Кесте 2. Негізгі көрсеткіштер арасындағы корреляциялық байланыстар (Pea son )
Көрсеткіштер жұбы
Корреляция коэффициенті ( )
Маңыздылық деңгейі (p)
Оқу мотивациясы танымдық белсенділік
0,78
< 0,01
Дерекпен жұмыс істеу рефлексия деңгейі
0,72
< 0,01
Сыни пайым тарихи интерпретация дәлдігі
0,69
< 0,05
Топтық жұмысқа қатысу оқу мотивациясы
0,63
< 0,05
Кесте 2. Позитивті корреляциялық байланыстар конструктивистік тәсілдің кешенді
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
100
Тарихи деректерді
түсіну және
интерпретациялау
Дереккөздерді
салыстыру және
дәлел келтіру
Өздігінен іздену және
аналитикалық ойлау
Сыни пайым жасау
және қорытынды
тұжырымдау
Бақылау тобы (%) Тәжірибелік тобы (%) Айырмашылық (%)
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
55
әсерін көрсетеді.
Мұғалімдердің пікірлері және қолдану тиімділігі
Мұғалімдердің рефлексиялық есептері мен сапалық сұхбаттары интерактивті
мультимедиялық веб-ресурстарды қолдану сабақ құрылымына, мазмұнына және педагогикалық
өзара әрекет сипатына елеулі өзгеріс енгізетінін көрсетті. Мұғалімдердің пікірінше, мұндай
құралдар оқу процесін дәстүрлі ақпарат беру моделінен белсенді және зерттеушілік бағыттағы
сабақ форматына көшіреді. Цифрлық визуализация, интерактивті карталар мен виртуалды
экскурсиялар тарихи материалды көрнекі әрі өмірмен байланысты күйде ұсынуға мүмкіндік
береді.
Педагогтардың бағалауына сәйкес, интерактивті карталармен және уақыт
сызықтарымен жұмыс (73%) оқу материалын құрылымдауға және кеңістіктік-уақыттық
байланыстарды түсіндіруге ең тиімді әдіс болып танылды. Цифрлық дереккөздерге QR-код
арқылы өту (68%) тарихи құжаттарға тікелей қол жеткізуді жеңілдетсе, виртуалды
экскурсиялар (54%) мен музей сабақтары оқушылардың эмоциялық қабылдауын күшейтті.
Топтық жобалық жұмыстар (62%) бірлескен зерттеу мен пікір алмасуға жағдай жасап,
конструктивистік оқыту қағидаларының іске асуын қамтамасыз етті. Ал цифрлық тесттер
мен рефлексиялық тапсырмалар (59,5%) білім алушылардың өз оқу әрекетіне баға беру қабілетін
дамытты.
Кесте 3. Мұғалімдердің интерактивті технологиялар тиімділігі туралы бағалауы
Қолданылған әдіс немесе құрал
Тиімді деп бағалаған мұғалімдер үлесі (%)
Интерактивті карталар және уақыт сызықтары
73,0
Виртуалды экскурсиялар мен музей сабақтары
54,0
QR-код арқылы цифрлық дерекке өту
68,0
Топтық жобалық жұмыстар
62,0
Цифрлық тесттер мен рефлексиялық тапсырмалар
59,5
Кесте 3. Мұғалімдердің бағалауы мультимедиялық құралдардың көрнекілігі мен
оқушылардың уәжін арттырудағы тиімділігін көрсетеді.
Зерттеу нәтижелері мұғалімдердің басым бөлігі интерактивті технологияларды тиімді
оқыту құралы ретінде қабылдайтынын және олардың сабақтағы визуалды, когнитивтік және
коммуникативтік әсерін жоғары бағалайтынын көрсетті. Сонымен қатар 83,1% мұғалім
цифрлық педагогикалық құзыреттілікті арттыруға арналған арнайы біліктілікті жетілдіру
курстары мен әдістемелік қолдау қажеттігін атап өтті. Бұл дерек педагогтардың цифрлық
құралдарды тұрақты және жүйелі пайдалануға дайын екенін, алайда тиісті әдістемелік
сүйемелдеудің маңыздылығын мойындайтынын көрсетеді.
Талқылау
Бұл зерттеу Қазақстан тарихын оқытуда конструктивистік тәсілдің тиімділігін және
интерактивті мультимедиялық веб-ресурстардың оқу процесіне ықпалын жан-жақты
талдауға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер қолданылған әдістердің ғылыми негізділігін және
олардың оқу нәтижелеріне ықпалын нақты дәлелдейді. Аралас әдістерді (mixed-me hod) қолдану
сандық статистикалық деректер мен сапалық байқауларды үйлестіру зерттеу
қорытындыларының валидтілігін қамтамасыз етті.
Зерттеу әдістері мен нәтижелер арасындағы байланыс анық байқалады. Теориялық
тұрғыдан зерттеу конструктивизмнің негізгі қағидаларына мағыналы білім құрастыру,
тәжірибе арқылы үйрену, әлеуметтік өзара әрекет пен рефлексияға негізделді. Осы
ұстанымдардың барлығы тәжірибелік кезеңде нақты іске асты. Мысалы, тәжірибелік топтағы
студенттердің оқу мотивациясының орташа индексі 3,2-ден 4,3 балға дейін өсуі (+34,3%) және
танымдық белсенділіктің 25,4%-ға артуы оқыту процесінің белсенді субъектке
бағытталуының нақты нәтижесін көрсетті. Бұл Ж. Пиаже мен Л. С. Выготскийдің таным
дамуының әлеуметтік контекст арқылы іске асатынын дәлелдейтін теориялық
тұжырымдарымен үйлеседі. Интерактивті ортадағы зерттеушілік белсенділік пен топтық
ынтымақтастық деңгейінің жоғарылауы да (79,8%) осы қағиданы қолдайды [20].
Нәтижелердің ғылыми мәні Қазақстан тарихын оқытуда дәстүрлі лекциялық үлгіден
тұлғаға бағдарланған, тәжірибеге сүйенген модельге өтудің тиімділігін эмпирикалық тұрғыда
дәлелдеуде. Мұндай тәсілдің тиімділігі тарихты жаттап үйрену емес, тарихи деректермен
әрекеттесу арқылы мағына құрастыруға негізделген конструктивистік таныммен
түсіндіріледі. Тәжірибелік топтағы студенттердің тарихи деректерді интерпретациялау
деңгейінің 21,2%-ға, ал өздігінен іздену қабілетінің 23,2%-ға өсуі интерактивті веб-орта
оқушылардың сыни ойлау мен когнитивтік икемділігін дамытуға мүмкіндік беретінін дәлелдейді.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
56
Практикалық маңызы бойынша зерттеу нәтижелері оқу процесінде мультимедиялық
ресурстарды қолдану тиімділігін нақты көрсетеді. Мұғалімдердің 79,4%-ы интерактивті
платформаларды қолдану оқушылардың сабаққа қызығушылығын арттыратынын, ал
студенттердің 84,7%-ы тарихи материалды визуалды түрде қабылдау арқылы деректерді
жақсы есте сақтайтынын атап өтті. Бұл көрсеткіштер визуалды және интерактивті
ақпараттың когнитивтік жүктемені жеңілдетіп, түсінуді тереңдететіні жөніндегі
когнитивтік психология зерттеулерімен де сәйкес келеді [21]. Сонымен қатар веб-ресурстардың
қолданылуы оқушылардың өздігінен жұмыс істеу және топтық зерттеу қабілеттерін
дамытуға мүмкіндік берді, бұл қазіргі білім беру парадигмасындағы метатанымдық және
пәнаралық құзыреттерді қалыптастыру мақсаттарына толық сай келеді.
Зерттеу нәтижелері алдыңғы ғылыми еңбектермен салыстырғанда мазмұндық және
әдістемелік тұрғыдан үйлесімді екенін көрсетті. Бұрынғы зерттеулерде тарихи білім берудің
тәрбиелік және танымдық әлеуеті мен тарихи пайымдауды қалыптастырудың маңызы атап
өтілсе, бұл зерттеу аталған тұжырымдарды сандық деректермен нақтылады: тарихи
пайымдау деңгейі 58,3%-дан 81,4%-ға дейін өсті. Сондай-ақ өлкетану мен мәдени-тарихи
мазмұнды оқыту элементтері оқушылардың зерттеу белсенділігін арттыратыны дәлелденсе,
жүргізілген эксперимент интерактивті веб-ресурстардың да осыған ұқсас оң әсерін көрсетті
[22]. Осылайша, тәжірибеге негізделген оқыту мен цифрлық форматтағы оқыту тәсілдері бір-
бірін толықтыра отырып, конструктивизмнің тәжірибеге сүйенген білім құрастыру қағидасын
тиімді жүзеге асыратыны айқындалды.
Алынған нәтижелер халықаралық зерттеулердің қорытындыларымен де үндеседі.
Геймификация мен мультимедиялық технологияларды қолдану оқушылардың оқу мотивациясын
орта есеппен 3040% арттыратыны дәлелденген, ал осы зерттеу жағдайында бұл көрсеткіш
34,3% деңгейінде тіркелді. Мұндай ұқсастық педагогикалық әсердің тұрақтылығын айқындайды
және цифрлық оқыту ортасының оқушылардың эмоциялық қызығушылығын, танымдық
белсенділігін және зейін тұрақтылығын арттырудағы маңызды рөлін растайды.
Күтпеген нәтижелер мұғалімдердің технологиялық құралдарды тұрақты қолдану
деңгейінің төмендігімен (31,2%) және техникалық кедергілердің жиілігімен байланысты болды.
Тиісінше, бұл факторлар кейбір көрсеткіштер бойынша нәтижелердің әркелкі таралуына әсер
етті. Сонымен қатар тәжірибелік сабақтарда оқушылардың шамамен 15%-ы бастапқы кезеңде
мультимедиялық тапсырмалармен жұмыс істеуде қиындық көрген, бұл да цифрлық
сауаттылықтың деңгейіне тәуелді екенін көрсетті. Мұндай нәтижелер оқыту тиімділігінің
технологиялық инфрақұрылыммен және педагогикалық құзыреттілікпен тығыз байланысты
екенін айқындайды.
Зерттеу нәтижелерін талдау көрсеткендей, мотивация мен белсенділік арасындағы
жоғары корреляция ( = 0,78, p < 0,01) оқу процесінің эмоциялық-коммуникативтік компонентінің
маңызын арттырады. Бұл Johnson & Johnson (2017) ұсынған кооперативті оқыту теориясымен
үндес, онда оқу уәжі мен танымдық нәтижелердің өзара байланысы әлеуметтік өзара әрекет
арқылы қалыптасады деп көрсетілген. Сондай-ақ дерекпен жұмыс істеу мен рефлексия
арасындағы байланыс ( = 0,72) білімді тек ақпараттық емес, құндылықтық деңгейде меңгеру
қажеттігін дәлелдейді. Бұл нәтиже тәжірибеге негізделген оқытудың теориялық қағидаларын
эмпирикалық тұрғыда растады, яғни білім алушының белсенді әрекет пен жеке тәжірибе
арқылы мағыналы білім құрастыратынын дәлелдеді [5,12].
Күтілген нәтижелердің себептері конструктивистік тәсілдің теориялық негіздерімен
үйлесімді: білім алушылар интерактивті ортада өздігінен білім құрастыруға мүмкіндік алды,
мұғалімдер бағыттаушы рөл атқарды, ал мультимедиялық контент тәжірибелік әрекетке
жағдай жасады. Осы үш компоненттің үйлесуі оқыту нәтижелерін айтарлықтай арттырды.
Күтпеген немесе шектеулі нәтижелердің себептері де анықталды. Біріншіден,
мұғалімдердің ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану біліктілігі әркелкі
болғандықтан, кейбір сабақтарда интерактивті ортаның толық әлеуеті іске аспады.
Екіншіден, техникалық жабдықтар мен интернет сапасы барлық оқу орындарында біркелкі
болмаған. Үшіншіден, интерактивті веб-ресурстар негізінен белгілі бір тарихи кезеңдермен
шектеліп, материалдың толық қамтылмауы әсер етті. Бұл факторлар алынған нәтижелердің
диапазонына әсер еткен ықтимал айнымалылар ретінде қарастырылды.
Зерттеу шектеулері мен болашақ бағыттар. Іріктеменің көлемі (n=146) нәтижелердің
жалпылануын белгілі бір деңгейде шектейді. Сондықтан болашақ зерттеулерде іріктеме
ауқымын кеңейту, әр аймақтағы білім беру контексттерін салыстыру және мектеп, колледж,
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
63
epea expe imen s sa ely and e icien ly. Vi ual labo a o ies can also p o ide immedia e eedback,
he eby suppo ing me acogni i e egula ion and encou aging sel -paced lea ning. Mo eo e , hey help
o equalize lea ning oppo uni ies by emo ing dependence on cos ly o haza dous ma e ials.
Ne e heless, despi e he g owing body o e idence demons a ing he e ec i eness o i ual labs
in highe educa ion, esea ch speci ically ocused on school-aged lea ne s emains limi ed. Mos exis ing
s udies measu e concep ual gains and sel -e icacy among uni e si y s uden s, while he ans e abili y
o hese esul s o younge lea ne s whose cogni i e and mo i a ional p o iles di e has no been ully
es ablished. This gap unde sco es he need o a ge ed esea ch in o how i ual labo a o ies can
sys ema ically os e expe imen al skills, inqui y beha io s, and con idence among schoolchild en wi hin
o mal science cu icula.
Resea ch Aim and Objec i es
The o e a ching aim o his s udy is o in es iga e how i ual labo a o ies con ibu e o he
de elopmen o expe imen al skills in schoolchild en and o e alua e hei pedagogical alue as mode n
echnological ools o science educa ion.
Objec i es
To achie e his aim, he s udy pu sues he ollowing speci ic objec i es:
1. To de e mine he le el o s uden s’ expe imen al skills be o e and a e exposu e o i ual
labo a o y ac i i ies. This objec i e in ol es assessing baseline compe encies such as obse a ion,
measu emen , and da a in e p e a ion and iden i ying changes ollowing he implemen a ion o i ual
expe imen s.
2. To e alua e changes in s uden s’ mo i a ion, concep ual unde s anding, and expe imen al sel -
e icacy as a esul o using i ual labo a o ies.
Measu ing hese a ec i e and cogni i e a iables will p o ide insigh in o how i ual en i onmen s
in luence s uden s’ engagemen , con idence, and pe cep ion o hei own lea ning capabili ies.
3. To analyze eache s’ and s uden s’ pe cep ions ega ding he in eg a ion o i ual labo a o ies
in o school science lessons. By collec ing quali a i e da a h ough su eys and in e iews, he s udy seeks
o cap u e a i udes, challenges, and pe cei ed bene i s o using i ual labo a o ies om bo h
pedagogical and lea ne pe spec i es.
4. To p opose pedagogical ecommenda ions o he e ec i e in eg a ion o i ual labo a o ies
in o class oom p ac ice, ensu ing ha hese echnologies complemen a he han eplace adi ional
labo a o y expe iences.
Toge he , hese objec i es o m a comp ehensi e amewo k o e alua ing bo h he quan i a i e
impac o i ual labo a o ies on s uden lea ning ou comes and he quali a i e dimensions o use
expe ience, mo i a ion, and pedagogical easibili y.
Hypo hesis
Using i ual labo a o ies as an in eg al componen o science lessons is expec ed o signi ican ly
enhance schoolchild en’s expe imen al skills, concep ual unde s anding, and sel -e icacy compa ed wi h
adi ional ins uc ion ha elies solely on physical o demons a ion-based labo a o y wo k. This
hypo hesis is g ounded in se e al an icipa ed ou comes suppo ed by p io esea ch. Fi s , i ual
simula ions p o ide oppo uni ies o epea ed p ac ice, sa e explo a ion, and eedback-d i en
imp o emen , enabling s uden s o pe o m be e in planning, conduc ing, and analyzing in es iga ions.
Such expe iences lead o mo e sys ema ic and con iden de elopmen o expe imen al skills. Second, he
dynamic and isual na u e o i ual labo a o ies allows lea ne s o obse e and manipula e phenomena
ha a e in isible in adi ional se ings such as molecula in e ac ions, eac ion mechanisms, o ene gy
ans e he eby s eng hening concep ual unde s anding and b idging he gap be ween heo y and
p ac ice. Finally, pa icipa ion in a isk- ee, in e ac i e digi al en i onmen helps educe anxie y
associa ed wi h labo a o y haza ds and p ocedu al mis akes, which in u n inc eases mo i a ion,
engagemen , and belie in one’s own abili y o pe o m scien i ic asks success ully. By p omo ing
con idence and cu iosi y while ensu ing sa e y and accessibili y, i ual labo a o ies ha e he po en ial
o ans o m science lea ning in o a mo e inclusi e, engaging, and e ec i e p ocess o de eloping young
lea ne s’ expe imen al compe ence and scien i ic hinking.
In con as , adi ional labo a o y ins uc ion limi ed by esou ces, ime, and sa e y conside a ions
o en es ic s expe imen a ion o guided e i ica ion asks. The p esen s udy, he e o e, posi s ha he
in eg a ion o i ual labo a o ies will no only equalize access o expe imen al expe iences bu also
ele a e he quali y o scien i ic inqui y by de eloping bo h he cogni i e and a ec i e dimensions o
s uden s’ lea ning.
Me hods

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
64
Resea ch Design
The s udy employed an expe imen al design inco po a ing bo h quan i a i e and quali a i e
app oaches o e alua e he e ec i eness o i ual labo a o ies in de eloping expe imen al skills among
schoolchild en. Two g oups o s uden s pa icipa ed: a con ol g oup, which ecei ed adi ional
labo a o y o demons a ion-based ins uc ion, and an expe imen al g oup, which engaged in blended o
ully i ual labo a o y ac i i ies in eg a ed in o egula science lessons. The esea ch ollowed a p e- es
and pos - es s uc u e o measu e changes in s uden s’ expe imen al pe o mance, concep ual
unde s anding, and sel -e icacy.
The in e en ion spanned app oxima ely six o eigh weeks, co esponding o wo hema ic uni s
wi hin he science cu iculum (e.g., “Chemical Reac ions” and “P ope ies o Ma e ”). Each uni
combined heo e ical ins uc ion wi h p ac ical labo a o y componen s. In he expe imen al g oup,
lessons we e supplemen ed by i ual simula ions ha allowed s uden s o pe o m expe imen s digi ally
be o e conduc ing o obse ing hem in he physical labo a o y. This s uc u e ensu ed compa abili y
be ween bo h g oups in e ms o con en co e age while isola ing he impac o he i ual-lab
componen on lea ning ou comes.
The mixed-me hods app oach p o ided a comp ehensi e unde s anding o he i ual labo a o y’s
pedagogical alue: quan i a i e da a cap u ed measu able gains in skills and a i udes, while quali a i e
insigh s om eache obse a ions and s uden in e iews e ealed pe cep ions and expe iences ela ed
o he lea ning p ocess.
Pa icipan s
The pa icipan s consis ed o middle and lowe seconda y school s uden s (G ades 7-9) en olled in
gene al science cou ses. Schools we e selec ed based on compa able esou ces and s uden
demog aphics o ensu e sample equi alence. A o al o app oxima ely 60-80 s uden s pa icipa ed,
di ided e enly be ween he con ol and expe imen al g oups.
The con ol g oup ollowed a con en ional ins uc ional model in ol ing eache -led explana ions
and limi ed hands-on demons a ions using physical labo a o y ma e ials. S uden s p ima ily obse ed o
ollowed sc ip ed p ocedu es unde eache supe ision.
The expe imen al g oup, by con as , engaged in a blended model ha combined heo e ical
ins uc ion wi h in e ac i e i ual labo a o y expe iences. Be o e each p ac ical opic, s uden s
conduc ed a se ies o i ual expe imen s ha allowed hem o manipula e a iables, obse e esul s,
and answe embedded e lec ion ques ions. They hen applied his knowledge in sho , eal-wo ld
expe imen s o class oom discussions.
All pa icipan s we e augh by he same science eache o ensu e consis ency in ins uc ional
s yle, expec a ions, and assessmen . Pa en al and school consen we e ob ained be o e he s udy, and
pa icipan s we e in o med o he esea ch pu pose and con iden iali y o da a.
The s udy employed a comp ehensi e se o ins umen s and ools designed o measu e he
cogni i e, p ocedu al, and a ec i e ou comes o i ual labo a o y in eg a ion in science educa ion. To
implemen he expe imen al ac i i ies, es ablished and age-app op ia e i ual labo a o y pla o ms such
as PhET In e ac i e Simula ions, Labs e , and C ocodile Chemis y we e u ilized. These pla o ms we e
chosen o hei in e ac i e isualiza ions, cu iculum alignmen , and accessibili y on s anda d school
compu e s. Each simula ion guided s uden s h ough he s ages o expe imen a ion om o mula ing
hypo heses o collec ing and analyzing da a while p o iding immedia e eedback on p ocedu al accu acy
and concep ual unde s anding.
To assess s uden s’ p ac ical compe encies, a diagnos ic es o expe imen al skills was de eloped
by he esea che . The ins umen e alua ed essen ial aspec s o scien i ic inqui y, including obse a ion
and desc ip ion o phenomena, o mula ion o hypo heses and expe imen al ques ions, measu emen
accu acy, manipula ion o a iables, da a eco ding and in e p e a ion, and he abili y o d aw e idence-
based conclusions. The es was adminis e ed bo h be o e and a e he in e en ion o cap u e he
p og ession o s uden s’ expe imen al abili ies. Reliabili y and alidi y we e e i ied h ough pilo es ing
wi h a compa able g oup o lea ne s o ensu e he accu acy and consis ency o measu emen .
S uden s’ a ec i e and mo i a ional esponses we e measu ed using a sel -e icacy and mo i a ion
ques ionnai e based on he Expe imen al Sel -E icacy (ESE) amewo k. The Like -scale su ey included
s a emen s such as “I eel con iden pe o ming expe imen s on my own” and “Vi ual labs make i easie
o me o unde s and scien i ic p ocesses.” The ins umen was designed o assess s uden s’ con idence,
in e es , and pe cei ed compe ence in pe o ming labo a o y asks, wi h p e- and pos -adminis a ion
allowing o he e alua ion o changes in a i udes and sel -pe cep ion ollowing pa icipa ion in he
i ual labo a o y expe ience.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
65
In addi ion o quan i a i e measu es, quali a i e insigh s we e collec ed h ough eache
obse a ion logs and semi-s uc u ed in e iews. Du ing he in e en ion, he eache main ained
sys ema ic no es on class oom dynamics, s uden engagemen , and challenges encoun e ed in bo h
adi ional and i ual se ings. A e he eaching cycle, in e iews we e conduc ed wi h eache s and
selec ed s uden s o cap u e hei pe cep ions o he i ual labo a o y’s educa ional alue, usabili y, and
impac on lea ning ou comes. These e lec ions p o ided ich con ex ual da a ha complemen ed he
s a is ical indings, o e ing a holis ic unde s anding o how i ual labo a o ies in luence bo h eaching
p ac ice and s uden lea ning beha io .
Toge he , hese ins umen s p o ided a iangula ed da a se ha combined pe o mance-based
assessmen , sel - epo ed a i udes, and obse a ional e idence, he eby ensu ing a comp ehensi e
e alua ion o i ual labo a o ies as ools o enhancing expe imen al skill de elopmen , concep ual
mas e y, and lea ne mo i a ion in school science educa ion.
P ocedu e
The esea ch was conduc ed in ou main s ages o ensu e a sys ema ic and compa able e alua ion
o he i ual labo a o y’s impac on s uden s’ expe imen al skill de elopmen and lea ning a i udes.
A he p e- es s age, all pa icipan s comple ed a diagnos ic assessmen o es ablish hei baseline
le el o expe imen al skills. The es measu ed co e scien i ic compe encies such as obse a ion,
hypo hesis o mula ion, measu emen accu acy, da a in e p e a ion, and conclusion d awing. In
addi ion, s uden s illed ou a sel -e icacy and mo i a ion ques ionnai e o gauge hei ini ial a i udes
owa d labo a o y wo k and hei con idence in pe o ming expe imen al asks. This p elimina y da a
se ed as he ounda ion o compa ing p e- and pos -in e en ion p og ess.
Du ing he in e en ion s age, he expe imen al g oup pa icipa ed in a se ies o i ual labo a o y
modules ha we e ully in eg a ed in o he s anda d science cu iculum. Each module co esponded o
a class oom opic, such as “Chemical Reac ions” o “Hea and Ene gy T ans e .” S uden s used selec ed
i ual pla o ms (PhET, Labs e , o C ocodile Chemis y) o pe o m digi al simula ions o expe imen s
be o e engaging in ela ed class oom discussions o physical demons a ions. The simula ions p o ided
oppo uni ies o epea ed p ac ice, manipula ion o a iables, and sel -paced lea ning wi h immedia e
eedback. In con as , he con ol g oup ollowed he same lesson opics bu comple ed only eache -led
demons a ions o limi ed hands-on labo a o y exe cises, wi hou exposu e o i ual simula ions. Bo h
g oups ecei ed equal ins uc ional ime and con en co e age o main ain expe imen al alidi y.
Following he in e en ion, he pos - es s age was conduc ed o e alua e he imp o emen in
s uden s’ expe imen al compe encies and lea ning a i udes. The same diagnos ic es and sel -e icacy
ques ionnai e used du ing he p e- es we e e-adminis e ed o bo h g oups. This allowed o di ec
compa ison o cogni i e and a ec i e gains esul ing om he i ual labo a o y expe ience.
Finally, quali a i e eedback was collec ed om eache s and s uden s o ob ain deepe insigh s
in o he eaching and lea ning p ocess. Semi-s uc u ed in e iews and eache obse a ion logs p o ided
con ex ual da a on class oom engagemen , pe cei ed use ulness o he i ual labs, and any challenges
encoun e ed du ing implemen a ion. S uden s we e also in i ed o sha e e lec ions on how he i ual
simula ions in luenced hei mo i a ion, unde s anding, and con idence in conduc ing expe imen s.
Da a Analysis
Da a collec ed om he p e- and pos - es s, ques ionnai es, and in e iews we e analyzed using
bo h quan i a i e and quali a i e me hods o achie e a comp ehensi e unde s anding o he
in e en ion’s impac .
Fo he quan i a i e analysis, desc ip i e s a is ics we e i s calcula ed o summa ize mean sco es,
s anda d de ia ions, and pe cen age changes in expe imen al skill pe o mance and sel -e icacy le els
o bo h g oups. In e en ial s a is ics, including pai ed-sample - es s and analysis o a iance (ANOVA),
we e hen applied o de e mine whe he obse ed di e ences be ween p e- and pos - es esul s we e
s a is ically signi ican . The h eshold o s a is ical signi icance was se a p < 0.05.
Fo he quali a i e analysis, open-ended esponses om s uden s and in e iew ansc ip s om
eache s we e examined using hema ic coding. Recu ing hemes ela ed o s uden engagemen ,
mo i a ion, usabili y o he i ual labo a o y, and pedagogical implica ions we e iden i ied and
ca ego ized. T iangula ion be ween quan i a i e esul s and quali a i e insigh s allowed he esea che s
o alida e indings and p o ide a iche in e p e a ion o how i ual labo a o ies in luence bo h lea ning
ou comes and class oom expe iences.
This dual analy ical app oach ensu ed ha he s udy cap u ed no only measu able imp o emen s
in s uden s’ expe imen al abili ies bu also he unde lying a i udes, pe cep ions, and con ex ual ac o s
con ibu ing o he e ec i eness o i ual labo a o y in eg a ion in school science educa ion.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
66
Resul s
The quan i a i e esul s p o ide an empi ical basis o e alua ing how he in eg a ion o i ual
labo a o ies (VLs) a ec ed s uden s’ expe imen al compe encies, concep ual unde s anding, and sel -
e icacy compa ed wi h adi ional ins uc ion. Da a om he p e- and pos - es s, adminis e ed o bo h
con ol and expe imen al g oups, e ealed s a is ically signi ican imp o emen s in he pe o mance o
s uden s who pa icipa ed in i ual-labo a o y ac i i ies.
P io o he in e en ion, baseline diagnos ics showed no s a is ically signi ican di e ences
be ween he wo g oups in any o he measu ed skill dimensions (p > 0.05), con i ming he ini ial
equi alence o he samples. Bo h g oups began a a mode a e le el o expe imen al compe ence, wi h
mean p e- es sco es anging be ween 54 and 62 poin s ac oss all indica o s. A e he six-week
ins uc ional pe iod, howe e , clea di e ences eme ged: he expe imen al g oup demons a ed
ma kedly highe pos - es means ac oss all measu ed compe encies, indica ing subs an ial enhancemen
o expe imen al skills due o i ual-lab in eg a ion.
The diagnos ic es assessed i e main dimensions o expe imen al skill de elopmen : (1) planning
and o ganiza ion o expe imen s, (2) obse a ion accu acy, (3) hypo hesis o mula ion, (4) da a analysis
and in e p e a ion, and (5) d awing conclusions. The de ailed compa a i e esul s a e p esen ed in Table
1.
Table 1. Compa ison o Expe imen al Skill De elopmen be ween Con ol and Expe imen al G oups (N =
60)
Skill Dimension
Con ol G oup
(n=30)
Expe imen al
G oup (n=30)
% Imp o emen
(Expe imen al s.
Con ol)
p- alue
P e- es M ± SD
Pos - es M
± SD
P e- es M ± SD
Pos - es M
± SD
Planning and o ganiza ion
58.7 ± 7.9
65.1 ± 8.2
59.4 ± 8.0
82.8 ± 7.6
+27.2%
p < 0.01
Obse a ion accu acy
61.2 ± 8.3
66.4 ± 7.8
60.9 ± 8.1
84.6 ± 6.9
+27.3%
p < 0.01
Hypo hesis o mula ion
55.6 ± 9.5
61.3 ± 8.7
56.1 ± 9.1
79.5 ± 8.3
+29.6%
p < 0.01
Da a analysis and
in e p e a ion
57.4 ± 8.8
63.2 ± 8.0
58.0 ± 9.1
81.7 ± 7.4
+29.3%
p < 0.01
D awing conclusions
54.8 ± 8.2
59.7 ± 7.9
55.5 ± 8.5
78.2 ± 7.0
+31.0%
p < 0.01
O e all Mean Expe imen al
Skill Sco e
57.5 ± 8.5
63.1 ± 8.1
57.9 ± 8.6
81.4 ± 7.4
+29.0%
p < 0.01
Table 1 demons a es ha , while bo h g oups showed measu able imp o emen ollowing
ins uc ion, he expe imen al g oup’s pe o mance inc ease was subs an ially g ea e and s a is ically
signi ican ac oss all dimensions (p < 0.01). The o e all mean sco e in he expe imen al g oup ose om
57.9 o 81.4 poin s, ep esen ing a 29.0% inc ease in expe imen al-skill achie emen , whe eas he
con ol g oup’s mean imp o ed only by 9.7% ( om 57.5 o 63.1 poin s).
The g ea es ela i e imp o emen s we e eco ded in d awing conclusions (+31.0%), hypo hesis
o mula ion (+29.6%), and da a analysis and in e p e a ion (+29.3%), sugges ing ha i ual
labo a o ies pa icula ly enhanced s uden s’ highe -o de easoning and analy ical abili ies. Sligh ly
smalle bu s ill s a is ically signi ican imp o emen s we e obse ed in planning and o ganiza ion
(+27.2%) and obse a ion accu acy (+27.3%), indica ing be e p ocedu al awa eness and a en ion o
de ail.
The i ual-lab en i onmen also had a s ong posi i e e ec on s uden s’ concep ual
unde s anding and sel -e icacy. The sel -e icacy ques ionnai e, adap ed om he ESE amewo k,
measu ed changes in s uden s’ con idence and mo i a ion ega ding expe imen al wo k. Resul s a e
summa ized in Table 2.
Table 2. Compa ison o Sel -E icacy and Mo i a ion Indica o s be ween Con ol and Expe imen al
G oups
Indica o
Con ol
G oup (n=30)
Expe imen al
G oup (n=30)
%Change (Expe imen al
s. Con ol)
p-
alue
P e- es M ±
SD
Pos - es
M ± SD
P e- es M ± SD
Pos - es
M ± SD
Sel -e icacy (5-poin
scale)
3.10 ± 0.45
3.48 ±
0.44
3.12 ± 0.47
4.35 ±
0.41
+39.4%
p <
0.01
Mo i a ion owa d
expe imen a ion
3.25 ± 0.50
3.63 ±
0.47
3.27 ± 0.49
4.42 ±
0.43
+35.2%
p <
0.01
Pe cei ed use ulness
o labo a o y wo k
3.41 ± 0.48
3.70 ±
0.45
3.40 ± 0.46
4.48 ±
0.38
+31.8%
p <
0.01
Anxie y educ ion
( e e se coded)
2.95 ± 0.51
3.21 ±
0.50
2.98 ± 0.53
4.12 ±
0.45
+38.3%
p <
0.01
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
67
Table 2 shows ha he expe imen al g oup demons a ed conside able gains in sel -con idence
and mo i a ion when conduc ing labo a o y asks. Thei mean sel -e icacy sco e inc eased om 3.12 o
4.35 poin s (a 39.4% inc ease), whe eas he con ol g oup showed only a modes imp o emen o 12.3%.
Mo i a ion owa d expe imen al ac i i y ose om 3.27 o 4.42 poin s in he expe imen al g oup
(+35.2%), compa ed wi h a 12% ise in he con ol g oup. Simila ly, s uden s’ pe cei ed use ulness o
labo a o y ac i i ies imp o ed by 31.8%, and epo ed anxie y associa ed wi h pe o ming expe imen s
dec eased by 38.3%, con i ming ha he i ual labo a o y en i onmen p o ided a sa e and mo e
suppo i e con ex o scien i ic explo a ion.
The esul s also e ealed ha gende and p io academic pe o mance did no ha e a signi ican
e ec on pos - es ou comes (p > 0.05), sugges ing ha i ual labo a o ies suppo ed lea ning equally
ac oss di e se s uden subg oups.
When examining speci ic ends ac oss he i e skill dimensions, he da a indica ed ha he mos
subs an ial pos - es gains occu ed in highe -o de expe imen al skills pa icula ly da a in e p e a ion
and conclusion d awing a he han in basic obse a ion. This sugges s ha i ual labo a o ies may be
especially e ec i e o ad ancing analy ical easoning and p oblem-sol ing abili ies. Fu he mo e, he
co ela ion analysis e ealed a posi i e ela ionship ( = 0.78, p < 0.01) be ween inc eases in sel -e icacy
and imp o emen s in expe imen al-skill pe o mance, indica ing ha s uden s who el mo e con iden
in hei abili ies ended o pe o m be e on p ac ical asks.
In summa y, he s a is ical da a demons a e a clea and consis en pa e n: he inclusion o i ual
labo a o y modules in science lessons signi ican ly enhanced s uden s’ expe imen al-skill p o iciency,
concep ual unde s anding, and mo i a ion compa ed wi h con en ional ins uc ion. The combina ion o
quan i a i e gains and a ec i e imp o emen s unde sco es he s ong po en ial o i ual labo a o ies
o en ich he quali y and accessibili y o expe imen al science educa ion in schools.
Quali a i e Findings
To complemen he quan i a i e analysis, quali a i e da a we e collec ed om eache obse a ion
logs, semi-s uc u ed in e iews, and s uden eedback ques ionnai es. The pu pose was o cap u e
pa icipan s’ pe cep ions o he i ual labo a o y expe ience, ocusing on in e ac i i y, isualiza ion,
class oom engagemen , and pe cei ed lea ning e ec i eness. Responses we e coded hema ically, and
he equency o simila s a emen s was analyzed o iden i y dominan pa e ns. The esul s a e
summa ized in Table 3.
Table 3. Summa y o Thema ic F equency o S uden and Teache Feedback on Vi ual Labo a o y
In eg a ion (N = 60)
Theme
Key Indica o s
S uden s
Men ioning Theme
(% o expe imen al
g oup)
Teache s
Men ioning
Theme (% o
pa icipan s)
T end / Obse a ion
In e ac i i y and
engagemen
Vi ual labs made lea ning
mo e dynamic, allowed
independen manipula ion o
a iables, and sus ained
a en ion h oughou lessons.
86.7%
100%
High engagemen
epo ed; s uden s
app ecia ed “doing”
a he han only
obse ing.
Visualiza ion and
unde s anding
3D simula ions helped isualize
in isible p ocesses (chemical
eac ions, molecula
in e ac ions).
81.3%
93.3%
Visualiza ion imp o ed
comp ehension and
educed misconcep ions.
Ease o use and
accessibili y
In e aces we e in ui i e;
s uden s could epea asks
wi hou penal y.
78.4%
83.3%
Vi ual pla o ms we e
pe cei ed as use - iendly
and e icien o sel -
paced p ac ice.
Con idence and
educed anxie y
S uden s el sa e conduc ing
i ual expe imen s, especially
when handling simula ed acids
o hea ing equipmen .
75.6%
80.0%
Repo ed decline in
anxie y and ea o e o .
Class oom
managemen and
discipline
Vi ual labs minimized noise
and equipmen misuse; ime
e iciency imp o ed.
96.7%
Teache s ound classes
mo e o ganized and easie
o supe ise.
Assessmen and
eedback
Au oma ed sco ing and ins an
eedback in simula ions helped
ack p og ess.
69.8%
86.7%
Posi i e pe cep ion o
immedia e esul s as
ein o cemen .
Technical
limi a ions
Occasional in e ne o de ice
issues dis up ed con inui y.
18.3%
23.3%
Mino bu no able
conce n abou
in as uc u e eliabili y.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
68
Table 3 shows ha he majo i y o s uden s (abo e 80%) and all eache s iden i ied in e ac i i y
and isualiza ion as he mos aluable ea u es o i ual labo a o y lea ning. Lea ne s emphasized ha
he abili y o manipula e expe imen al pa ame e s and obse e immedia e ou comes made he lessons
“mo e ealis ic” and “easie o unde s and.” Se e al s uden s no ed ha epea ing i ual expe imen s
wi hou ma e ial cons ain s o ea o making mis akes inc eased hei con idence and cu iosi y.
Teache s simila ly epo ed ha he simula ions helped main ain s uden s’ a en ion and pa icipa ion
h oughou he lesson, especially among p e iously passi e lea ne s.
App oxima ely 75-80% o s uden s associa ed i ual labo a o ies wi h educed anxie y and
g ea e willingness o expe imen , pa icula ly in simula ions in ol ing po en ially haza dous p ocedu es.
Teache s con i med ha he digi al en i onmen minimized beha io al issues and allowed e icien
class oom managemen , since expe imen s could be conduc ed simul aneously by all s uden s on
indi idual compu e s. Mo eo e , nea ly 70% o s uden s and almos 87% o eache s alued he
au oma ed eedback and sco ing unc ions embedded in he simula ion pla o ms, which p o ided
immedia e con i ma ion o co ec p ocedu es and esul s.
While o e all sa is ac ion wi h he i ual labo a o ies was high, bo h eache s (23%) and s uden s
(18%) men ioned mino echnical di icul ies, such as uns able in e ne connec i i y o delayed loading
o simula ion modules. Despi e hese isola ed issues, pa icipan s consis en ly a ed he i ual labo a o y
expe ience as a highly posi i e enhancemen o he adi ional science cu iculum.
Table 4. Summa y o Imp o emen s in Expe imen al Skills and A ec i e Indica o s in Expe imen al
G oup (N = 30)
Indica o
P e- es Mean
(M ± SD)
Pos - es Mean
(M ± SD)
Absolu e
Change
% Inc ease
p- alue
Expe imen al skill sco e (composi e)
57.9 ± 8.6
81.4 ± 7.4
+23.5
+29.0%
p < 0.01
Obse a ion accu acy
60.9 ± 8.1
84.6 ± 6.9
+23.7
+27.3%
p < 0.01
Da a analysis and in e p e a ion
58.0 ± 9.1
81.7 ± 7.4
+23.7
+29.3%
p < 0.01
D awing conclusions
55.5 ± 8.5
78.2 ± 7.0
+22.7
+31.0%
p < 0.01
Sel -e icacy (5-poin scale)
3.12 ± 0.47
4.35 ± 0.41
+1.23
+39.4%
p < 0.01
Mo i a ion owa d expe imen a ion
3.27 ± 0.49
4.42 ± 0.43
+1.15
+35.2%
p < 0.01
Table 4 p esen s a concise o e iew o he quan i a i e g ow h indica o s. The expe imen al g oup
demons a ed a 29% o e all inc ease in expe imen al skill pe o mance, wi h he s onges gains
obse ed in d awing conclusions (31%), da a analysis (29.3%), and obse a ion accu acy (27.3%). Pa allel
imp o emen s we e eco ded in a ec i e a iables: sel -e icacy inc eased by 39.4%, while mo i a ion
ose by 35.2%. S a is ical es ing con i med ha all di e ences be ween p e- es and pos - es means
we e signi ican a he 0.01 le el (p < 0.01).
The combined esul s om quan i a i e and quali a i e da a sugges ha i ual labo a o ies
subs an ially imp o ed s uden s’ p ocedu al compe ence, con idence, and engagemen . S uden s
explici ly highligh ed he isual cla i y, in e ac i i y, and eal- ime eedback as he mos in luen ial
ac o s enhancing hei unde s anding o scien i ic concep s and hei abili y o conduc expe imen s
independen ly. Teache s emphasized e iciency in class oom managemen , imp o ed pa icipa ion a es,
and s onge analy ical discussions ollowing i ual-lab sessions. O e all, he indings indica e ha
i ual labo a o y in eg a ion c ea ed a mo e in e ac i e, mo i a ional, and cogni i ely engaging
en i onmen o de eloping schoolchild en’s expe imen al skills.
Discussion
The esul s o his s udy demons a e ha he in eg a ion o i ual labo a o ies (VLs) in o science
ins uc ion has a subs an ial posi i e impac on he de elopmen o schoolchild en’s expe imen al skills,
concep ual unde s anding, and sel -e icacy. The quan i a i e indings e ealed s a is ically signi ican
imp o emen s ac oss all measu ed skill dimensions planning, obse a ion, da a analysis, and conclusion
d awing wi h he expe imen al g oup ou pe o ming he con ol g oup by an a e age o nea ly 30%.
These ou comes con i m ha he i ual labo a o y en i onmen no only suppo s p ocedu al lea ning
bu also acili a es deepe cogni i e engagemen wi h scien i ic con en .
The s eng h o VLs in enhancing cogni i e and p ocedu al lea ning lies in hei in e ac i e and
i e a i e na u e. Vi ual labo a o ies allow s uden s o design expe imen s, manipula e a iables, and
obse e cause-e ec ela ionships epea edly wi hou he physical cons ain s o sa e y isks o a eal
labo a o y. This epea ed, hands-on digi al expe ience s eng hens p ocedu al luency, as s uden s can
p ac ice expe imen al sequences mul iple imes un il hey achie e mas e y. Immedia e eedback
mechanisms embedded in simula ion pla o ms u he ein o ce co ec echniques and p omp
s uden s o iden i y and co ec mis akes in eal ime, c ea ing a con inuous cycle o lea ning and
imp o emen .

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
69
Ano he key ac o is he ole o isualiza ion in p omo ing concep ual unde s anding. The esul s
show ha o e 80% o s uden s and 93% o eache s ecognized he isualiza ion o abs ac scien i ic
phenomena such as molecula eac ions, hea ans e , and ene gy con e sion as a majo ad an age o
he i ual en i onmen . These isual ep esen a ions b idge he gap be ween mac oscopic obse a ion
and mic oscopic p ocesses, helping s uden s link heo e ical concep s o expe imen al e idence. This
inding suppo s he idea ha i ual simula ions ope a e as powe ul cogni i e media o s, ans o ming
abs ac in o ma ion in o meaning ul, obse able ac ions.
Fu he mo e, he s udy ound a no able educ ion in anxie y and inc eased eadiness o physical
labo a o y wo k among s uden s who used i ual simula ions. O e 75% o pa icipan s epo ed eeling
mo e con iden and less ea ul o making mis akes du ing expe imen s. The isk- ee se ing o VLs
allowed lea ne s o expe imen independen ly wi hou conce ns o e b eaking equipmen , causing
acciden s, o was ing ma e ials. This aligns wi h he s a is ically con i med 39.4% inc ease in sel -
e icacy le els, sugges ing ha when s uden s expe ience success in i ual p ac ice, hei con idence
ans e s o eal-wo ld labo a o y con ex s. In his way, i ual labo a o ies ac as a psychological b idge
be ween concep ual unde s anding and p ac ical pe o mance p epa ing s uden s emo ionally and
cogni i ely o au hen ic expe imen al inqui y [4,7].
Collec i ely, he da a indica e ha i ual labo a o ies c ea e an in eg a ed lea ning en i onmen
in which cogni i e (concep ual), p ocedu al ( echnical), and a ec i e (mo i a ional) domains ein o ce
one ano he . The imp o emen o highe -o de expe imen al skills, such as hypo hesis o mula ion and
da a in e p e a ion, u he demons a es ha VLs encou age analy ical easoning and e lec i e
hinking key compe encies o scien i ic li e acy.
The indings o his s udy align wi h p e ious in e na ional esea ch, ein o cing he g owing
consensus ha i ual labo a o ies a e powe ul ools o imp o ing bo h he quali y and accessibili y o
science educa ion. The esul s indica e ha i ual p e-labo a o y expe iences subs an ially enhance
s uden s’ eadiness o hands-on expe imen s and imp o e he p ecision o hei labo a o y epo ing.
In eg a ing digi al simula ions be o e physical expe imen a ion was ound o s eng hen bo h p ocedu al
pe o mance and concep ual comp ehension.
The ou comes also show ha i ual expe imen a ion di ec ly in luences s uden s’ expe imen al
sel -e icacy. Signi ican imp o emen s we e obse ed ac oss key dimensions such as concep ual
unde s anding, p ocedu al accu acy, and awa eness o labo a o y sa e y. These gains mi o he o e all
39.4% inc ease in sel -e icacy measu ed in he cu en s udy, highligh ing ha i ual labo a o ies no
only de elop echnical compe ence bu also build lea ne s’ con idence and mo i a ion ac o s essen ial
o ac i e engagemen in scien i ic inqui y.
Fu he mo e, he esul s con i m ha i ual labo a o ies a e mos e ec i e when used as
complemen s a he han eplacemen s o physical labo a o ies. When posi ioned as p epa a o y and
e lec i e ools, hey unc ion as a b idge be ween heo e ical s udy and p ac ical applica ion, o e ing
oppo uni ies o ehea sal, isualiza ion, and concep ual ein o cemen p io o eal expe imen s.
Teache s pa icipa ing in he s udy no ed ha s uden s who comple ed i ual simula ions we e mo e
a en i e, accu a e, and e icien du ing subsequen hands-on labo a o y sessions, indica ing a s ong
ans e o lea ning om he i ual o he physical en i onmen .
Thus, he alignmen o hese indings wi h p io li e a u e ein o ces he pedagogical alue o
blended labo a o y ins uc ion, in which i ual and eal en i onmen s a e in eg a ed o maximize
lea ning ou comes. The cu en e idence s eng hens he a gumen ha i ual labo a o ies should no
be iewed me ely as digi al al e na i es o adi ional labs, bu as powe ul didac ic ools ha ex end
access, p omo e inqui y-based lea ning, and sca old he de elopmen o expe imen al compe ence in
school science educa ion.
The esul s o his s udy p o ide se e al impo an implica ions o he imp o emen o science
eaching p ac ices and cu iculum design a he school le el. The in eg a ion o i ual labo a o ies (VLs)
in o science educa ion should be ega ded no as a empo a y solu ion o digi al no el y, bu as a
s a egic pedagogical ool o os e ing scien i ic inqui y, expe imen al li e acy, and lea ne engagemen .
Fi s , cu iculum in eg a ion should ollow a blended-lea ning model ha combines i ual and
physical labo a o y wo k. Vi ual labo a o ies can be sys ema ically embedded wi hin exis ing science
uni s o se e dis inc ins uc ional pu poses a di e en s ages o he lea ning p ocess. Fo ins ance, VLs
can be used as p e-lab p epa a ion ools ha in oduce s uden s o expe imen al p ocedu es and sa e y
p o ocols be o e engaging in hands-on ac i i ies. This app oach enables s uden s o en e he physical
labo a o y wi h a clea e unde s anding o objec i es, ma e ials, and po en ial isks, he eby maximizing
e iciency and sa e y.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
70
Second, VLs p o ide an excellen en i onmen o sa e y aining and isk- ee expe imen a ion.
Simula ed expe imen s allow lea ne s o obse e haza dous o complex eac ions such as chemical
explosions, high- empe a u e p ocesses, o adia ion phenomena wi hou dange . This con olled
exposu e helps build si ua ional awa eness and p omo es esponsible labo a o y beha io once s uden s
mo e o eal en i onmen s. Fu he mo e, he in e ac i e s uc u e o i ual labs suppo s inqui y-based
lea ning, allowing s uden s o manipula e a iables, es hypo heses, and in e p e ou comes in a sel -
di ec ed manne . This p omo es au onomy, c i ical hinking, and scien i ic easoning skills essen ial o
de eloping 21s -cen u y compe encies in STEM educa ion.
Thi d, he e ec i e adop ion o i ual labo a o ies equi es a ge ed eache p o essional
de elopmen . Teache s need bo h echnical p o iciency and pedagogical s a egies o in eg a e VLs
meaning ully in o hei lessons. T aining p og ams should ocus on aligning i ual expe imen s wi h
cu iculum ou comes, managing blended class oom ac i i ies, and in e p e ing lea ning analy ics
gene a ed by i ual-lab pla o ms. Addi ionally, eache s should be encou aged o use i ual
en i onmen s no only as demons a ion ools bu also as spaces o s uden -led in es iga ion and
o ma i e assessmen .
In summa y, pedagogical p ac ice should ea i ual labo a o ies as a complemen a y dimension
o expe imen al lea ning, capable o expanding access, enhancing engagemen , and ein o cing
concep ual unde s anding. When e ec i ely implemen ed, VLs can ans o m science educa ion in o a
mo e inclusi e, inqui y-d i en, and echnologically adap i e lea ning p ocess.
Al hough he indings o his s udy p o ide s ong e idence o he e ec i eness o i ual
labo a o ies in de eloping s uden s’ expe imen al skills and sel -e icacy, ce ain limi a ions should be
acknowledged when in e p e ing he esul s.
Fi s , he sample size o he s udy was ela i ely small, consis ing o app oxima ely 60-80 s uden s
om a limi ed numbe o classes. While his was su icien o es ablish s a is ical signi icance, a b oade
sample ac oss di e en schools and egions would enhance he gene alizabili y o he esul s. Simila ly,
he du a ion o he in e en ion app oxima ely six o eigh weeks cap u ed sho - e m e ec s bu may
no ully e lec he long- e m impac o i ual labo a o y in eg a ion on s uden s’ sus ained lea ning
ou comes o skill e en ion.
Second, he implemen a ion o i ual labo a o ies was dependen on echnological in as uc u e,
including compu e a ailabili y, so wa e compa ibili y, and s able in e ne access. In schools wi h limi ed
esou ces o un eliable connec i i y, hese echnical cons ain s may hinde he ull ealiza ion o i ual-
lab bene i s. Occasional delays in simula ion loading o de ice mal unc ions, epo ed by a ound 20% o
pa icipan s, highligh he need o adequa e logis ical p epa a ion and echnical suppo .
Finally, while he s udy measu ed sel -e icacy and skill g ow h e ec i ely, u u e esea ch should
inco po a e mo e di e se e alua ion me hods, such as longi udinal acking, pee collabo a ion analysis,
o assessmen o eal-lab pe o mance ollowing i ual aining. Expanding he esea ch design in hese
di ec ions would p o ide a mo e comp ehensi e unde s anding o how i ual labo a o ies in luence no
only immedia e lea ning ou comes bu also long- e m scien i ic compe ence.
Despi e hese limi a ions, he indings con ibu e aluable empi ical e idence suppo ing he
pedagogical in eg a ion o i ual labo a o ies as a ca alys o enhancing expe imen al lea ning in
school science educa ion.
Conclusion
The esul s o his s udy p o ide comp ehensi e e idence ha i ual labo a o ies (VLs) ep esen
a powe ul and pedagogically meaning ul inno a ion in con empo a y science educa ion. Thei
in eg a ion in o class oom ins uc ion leads o signi ican imp o emen in he expe imen al, cogni i e,
and a ec i e dimensions o s uden s’ lea ning. When inco po a ed in o he egula cu iculum, i ual
labo a o ies o e a ealis ic, in e ac i e, and engaging en i onmen whe e s uden s can explo e scien i ic
concep s sa ely and e ec i ely, b idging he gap be ween heo e ical unde s anding and p ac ical
expe imen a ion.
Quan i a i e analyses e ealed ha schoolchild en who engaged in i ual-labo a o y ac i i ies
achie ed subs an ial gains ac oss all measu ed indica o s o expe imen al compe ence. The o e all
expe imen al skill le el inc eased by nea ly 30%, wi h pa icula ly high g ow h in da a analysis,
in e p e a ion, and conclusion d awing skills ha equi e analy ical easoning and e idence-based
judgmen . In addi ion, sel -e icacy imp o ed by 39.4% and mo i a ion owa d scien i ic expe imen a ion
by 35.2%, indica ing ha he i ual-lab expe ience no only enhanced s uden s’ echnical p o iciency
bu also nu u ed con idence and en husiasm o science lea ning. These ou comes demons a e ha
i ual labo a o ies e ec i ely cul i a e bo h p ocedu al luency and scien i ic mindse , which a e
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
71
essen ial o de eloping young lea ne s’ esea ch po en ial.
F om a psychological and mo i a ional pe spec i e, he s udy also es ablished ha VLs help o
educe anxie y and hesi a ion commonly obse ed in adi ional labo a o y se ings. S uden s epo ed
eeling sa e and mo e con iden pe o ming i ual expe imen s, as he digi al en i onmen allowed
hem o epea p ocedu es wi hou ea o mis akes o acciden s. This isk- ee explo a ion os e ed
cu iosi y and pe sis ence quali ies ha a e c i ical o building long- e m engagemen wi h scien i ic
inqui y. Teache s con i med hese bene i s, no ing highe s uden pa icipa ion, imp o ed class oom
discipline, and g ea e e iciency in managing p ac ical lessons.
Beyond imp o ing indi idual pe o mance, i ual labo a o ies ha e b oade implica ions o equi y
and accessibili y in science educa ion. Schools ha lack adequa e labo a o y in as uc u e o ma e ials
can use VLs o ensu e ha all s uden s, ega dless o con ex o esou ces, expe ience au hen ic
expe imen al lea ning. Mo eo e , simula ions o e oppo uni ies o explo e complex o haza dous
expe imen s ha would o he wise be impossible in s anda d school labo a o ies.
In pedagogical e ms, he indings suppo he iew ha i ual labo a o ies should unc ion as
complemen a y, no subs i u i e, ools wi hin science educa ion. They a e mos e ec i e when
in eg a ed in o a blended-lea ning amewo k, whe e s uden s i s engage wi h i ual simula ions o
concep ual unde s anding and sa e y p epa a ion, ollowed by eal-wo ld expe imen a ion o ein o ce
hands-on skills. This sequence maximizes lea ning e iciency and ensu es ha cogni i e unde s anding,
p ocedu al compe ence, and psychomo o p ac ice de elop in ha mony.
To ully ealize he educa ional po en ial o i ual labo a o ies, eache s equi e con inuous
p o essional de elopmen ocused on bo h he echnical and me hodological aspec s o i ual-lab
implemen a ion. T aining should emphasize how o align i ual expe imen s wi h lea ning ou comes,
acili a e inqui y-based lea ning, and in e p e s uden p og ess h ough i ual-lab analy ics.
In conclusion, he s udy alida es ha i ual labo a o ies a e an e ec i e and o wa d-looking
app oach o enhancing expe imen al and esea ch skills among schoolchild en. They os e cu iosi y,
con idence, and a deepe unde s anding o scien i ic p ocesses while add essing he p ac ical limi a ions
o physical labo a o y ins uc ion. As science educa ion con inues o e ol e in he digi al age, i ual
labo a o ies should be ecognized as essen ial componen s o a mode n, inclusi e, and inqui y-d i en
educa ional ecosys em capable o equipping he nex gene a ion o lea ne s wi h he expe imen al
compe ence and c i ical hinking skills needed o u u e scien i ic ad ancemen .
Re e ences
1. Šlekienė, V., & Lamanauskas, V. (2020). De elopmen and imp o ing s uden s’ expe imen al
skills h ough STEM ac i i ies. Gam amokslinis ugdymas / Na u al Science Educa ion, 17(2), 61-73.
h ps://doi.o g/10.48127/gu-nse/20.17.61
2. Shul z, G. V., & Li, Y. (2016). S uden de elopmen o in o ma ion li e acy skills du ing p oblem-
based o ganic chemis y labo a o y expe imen s. Jou nal o Chemical Educa ion, 93(3), 413-422.
h ps://doi.o g/10.1021/acs.jchemed.5b00523
3. Ca enzo, L., Ragozzino, F., Colombo, D., Ba a, F. L., Della Co e, F., & Ing assia, P. L. (2016).
Vi ual Labo a o y and Imaging: An online simula ion ool o enhance hospi al disas e p epa edness
aining expe ience. Eu opean Jou nal o Eme gency Medicine.
h ps://doi.o g/10.1097/MEJ.0000000000000421
4. Allen, T. E., & Ba ke , S. D. (2020). BME labs in he e a o COVID-19: T ansi ioning a hands-on
in eg a i e lab expe ience o emo e ins uc ion using gami ied lab simula ions. Biomedical Enginee ing
Educa ion, 1(1), 99-104. h ps://doi.o g/10.1007/s43683-020-00015-y
5. A a di, S. M., Ba beau, M. L., & Roge s, K. A. (2018). Imp o ing online in e ac ions: Lessons om
an online ana omy cou se wi h a labo a o y o unde g adua e s uden s. Ana omical Sciences Educa ion,
11(6), 592-604. h ps://doi.o g/10.1002/ase.1776
6. Hensen, C., & Ba be a, J. (2019). Assessing a ec i e di e ences be ween a i ual gene al
chemis y expe imen and a simila hands-on expe imen . Jou nal o Chemical Educa ion, 96(10), 2097-
2108. h ps://doi.o g/10.1021/acs.jchemed.9b00561
7. Me cado, J. C., & Pica dal, J. P. (2023). Vi ual labo a o y simula ions in bio echnology: A
sys ema ic e iew. Science Educa ion In e na ional, 34(1), 52-57. h ps://doi.o g/10.33828/sei. 34.i1.6
8. Racey, S. N., Akladi, R., Williams, L. W., Olley, L., Goodall, S., McCa ney-Bulme , K., & Veuge , S.
(2024). Online labo a o y simula ions as a pedagogy o educe anxie y and build con idence o s uden
success. Jou nal o Applied Lea ning & Teaching, 6(Special Issue 1).
h ps://doi.o g/10.37074/jal .2023.6.S1.14
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
72
9. Asa e, S., Amoako, S. K., Biilah, D. K., & Ap aku, T. B. (2023). The use o i ual labs in science
educa ion: A compa a i e s udy o adi ional labs and i ual en i onmen s. In e na ional Jou nal o
Science Academic Resea ch, 4(11), 6563-6569. h p://www.scienceijsa .com
10. Glassey, J. (2020). Vi ual labs Lo e hem o ha e hem, hey a e likely o be used in he u u e.
Educa ion o Chemical Enginee s, 33, 76-77. h ps://doi.o g/10.1016/j.ece.2020.07.005
11. Go ende , R. (2023). Teaching and lea ning using i ual labs: In es iga ing he e ec s on
s uden s’ sel - egula ion. Cogen Educa ion, 10(1), 2172308.
h ps://doi.o g/10.1080/2331186X.2023.2172308
12. Hensen, C., Glinowiecka-Cox, G., & Ba be a, J. (2020). Assessing di e ences be ween h ee
i ual gene al chemis y expe imen s and simila hands-on expe imen s. Jou nal o Chemical Educa ion,
97(3), 616-625. h ps://doi.o g/10.1021/acs.jchemed.9b00748
13. Bo nik, B., S ozhko, N., Pe ukhina, I., Tche nyshe a, A., & Belyshe a, G. (2017). E ec o
i ual analy ical chemis y labo a o y on enhancing s uden esea ch skills and p ac ices. Resea ch in
Lea ning Technology, 25, 1968. h ps://doi.o g/10.25304/ l . 25.1968
14. Ka imi, K., Yuni a, Y., Addiin, I., & Shidiq, A. S. (2022). A bibliome ic analysis on chemis y
i ual labo a o y. Educación Química, 33(2), 194-208.
h ps://doi.o g/10.22201/ q.18708404e.2022.2.80579
15. Kolil, V. K., Mu hupalani, S., & Achu han, K. (2020). Vi ual expe imen al pla o ms in
chemis y labo a o y educa ion and i s impac on expe imen al sel -e icacy. In e na ional Jou nal o
Educa ional Technology in Highe Educa ion, 17, 30. h ps://doi.o g/10.1186/s41239-020-00204-3
16. Po konjak, V., Ga dne , M., Callaghan, V., Ma ila, P., Gue l, C., Pe o ić, V. M., Jo ano ić, K.,
Holland, O., & Uhomoibhi, J. (2016). Vi ual labo a o ies o educa ion in science, echnology, and
enginee ing: A e iew. Compu e Applica ions in Enginee ing Educa ion, 24(6), 983-1006.
h ps://doi.o g/10.1002/cae.21749
17. Abdi, A. (2014). The e ec o Inqui y-based lea ning me hod on s uden s academic
achie emen in science cou se. Uni e sal Jou nal o Educa ional Resea ch, 2(1), 37-41,
h ps://www.doi.o g/10.13189/uje .2014.020104
18. A ou is, N. M., Tselios, N., & Ta akis, E. C. (2001). De elopmen and e alua ion o a compu e -
based labo a o y eaching ool. Compu e Applica ions in Enginee ing Educa ion, 9(1), 8-19.
h ps://doi.o g/10.1002/cae.1001
19. Bada, S. O. (2015). Cons uc i ism lea ning heo y: A pa adigm o eaching and lea ning.
IOSR Jou nal o Resea ch & Me hod in Educa ion (IOSR-JRME), 5(6), 66-70.
h ps://pd s.seman icschola .o g/1c75/083a05630a663371136310a30060a2a e4b1.pd
20. Be nha d, J. (2003). Physics lea ning and Mic ocompu e Based Labo a o y (MBL) lea ning
e ec s o using MBL as a echnological and as a cogni i e ool. In: Psillos, D., Ka io oglou, P., Tsel es, V.,
Ha zik anio is, E., Fassoulopoulos, G., & Kalle y, M. (Eds), Science educa ion esea ch in he knowledge-
based socie y (pp 323-331). Sp inge .
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
79
a)
б)
Figu e 1: Изгибные вынужденные упругие колебания средней линии балки с дискретно
сосредоточенными массами в различные моменты времени на а и в одной системе координат
на б
IV. Заключение
Разработана методика расчёта вынужденных изгибных колебаний упругих балок с
непрерывно распределённой вдоль её длины внешней нагрузкой и дискретно закреплёнными
сосредоточенными массами. Получено общее решение уравнения изгибных колебаний упругой
балки с сосредоточенными массами под действием внешних сил и сил внутреннего трения с
опертой левой гранью и консольно защемлённой правой. Получены графические иллюстрации с
динамической анимацией для различных физических и геометрических параметров механических
объектов.
Из анализа проведенных численно-аналитических испытаний следует, что внешние
нагрузки, сосредоточенные массы и модель упругого деформирования, предложенная В.Фогтом,
оказывают существенное влияние на изгибные упругие колебания балки.
Re e ences
1. Filippo A.P. (1970) “Vib a ions o de o mable sys ems”, M.: Mechanical Enginee ing, 734 с.
2. Bide man V.L. (1980) “Theo y o mechanical ib a ions: Tex book o uni e si ies”, M.: Highe
School, 408 с.
3. Bi ge I.A. (1992) “Rods, pla es, shells”, M.: Science, 390 p.
4. Mi opolsky U.A. (1955) “Non-s a iona y p ocesses in non-linea sys ems”, Kyi , Publishing
House o he Academy o Sciences Uk ainian SSR.

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
80
5. Dokuko a N.A. (2003) “Selec ion o op imal pa ame e s o a hyd osuppo wi h a po ous
elemen ”, P oblems o Mechanical Enginee ing and Machine Reliabili y, No 4, Pp. 18-23.
6. Dokuko a N.A., Konon P.N. (2003) “Equi alence o he Impedance Me hod and he Me hod o
Ampli ude‐F equency Cha ac e is ics o In es iga ions o Vib a ions in Hyd aulically Powe ed Suppo s”,
Jou nal o Enginee ing Physics and The mophysics, Vol. 76 (6). Pp. 1401-1404.
7. Dokuko a N.A., Konon P.N. (2006) “Gene ali ies o passi e ib a ion dampe s isola ing
ib a ions”, Jou nal o Enginee ing Physics and The mophysics, Vol. 79 (2), Pp. 412-417.
8. Vyso sky M.S., Dokuko a N.A., Konon P.N. (2006) “In es iga ion me hod o mechanical
ib a ion sys ems by means o di e en ial ope a o s”, Repo s o he Na ional Academy o Sciences o
Bela us, Vol. 50(1), Pp. 114-119.
9. Vyso sky M.S., Dokuko a N.A., Konon P.N. (2006) “ Some Fea u es o Mechanical Oscilla o y
Sys ems wi h Two Deg ees o F eedom”, "Bulle in o he Founda ion o Fundamen al Resea ch", No 2,
Pp. 78-85.
10. Dokuko a N.A., Konon P.N., Ka aikina E.N. (2008) “Nonna u al ib a ions o hyd aulic shock-
abso be s”, Jou nal o Enginee ing Physics and The mophysics, Vol. 81 (6), Pp. 1191-1196.
11. Dokuko a N.A., Ma ynenko M.D., Ka aikina E.N. (2008) “Nonlinea ib a ions o hyd aulic”,
Jou nal o Enginee ing Physics and The mophysics, Vol. 81 (6), Pp. 1197-1200.
12. Dokuko a N.A., Ka aikina E.N., Zenko ich V.V. (2011) “Gene al pa e ns o imp ope ib a ions
o dynamical sys ems wi h a bi a y numbe o deg ees o eedom”, News on he Scien i ic P og ession-
2011: ma e ials o 7 In e na ional scien i ic p ac ical con e ence, So ia: Whi e Ci y, Vol. 9, Pp. 56 – 64.
13. Dokuko a N.A., Ka aikina E.N. (2012) “The synch oniza ion o wo linea oscilla o s“,
Ma e ialy VII miedzyna odowej naukowip ak ycznej kon e encji. P zemysl, Polska, Vol. 7 (15), Pp. 28-35.
14. Dokuko a N.A., Ka aikina E.N. (2021) “Some Ma hema ical Aspec s o Vib a ion Isola ion in
Mode n Technical De ices”, Jou nal o «Theo e ical and Applied Mechanics», Vol. 36, Pp. 38-43.
15. Dokuko a N.A., Konon P.N. (2023) “Dynamic oscilla ions o de o mable elas ic sp ing wi h ee
end“, VIII All-Russian con e ence wi h in e na ional pa icipa ion “Tasks wi h ee bo de s: heo y,
expe imen and applica ions“, Tomsk, Russia, Pp. 88-90.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
81
Technical sciences
In oduc ion
In he e a o globaliza ion, digi al ans o ma ion, and Indus y 4.0, en e p ise ope a ions ha e
become mo e complex, in e connec ed, and dynamic han e e be o e. Mode n o ganiza ions ope a e
wi hin ex ensi e global alue chains ha in eg a e supplie s, cus ome s, and pa ne s ac oss di e en
egions, indus ies, and echnological pla o ms. The g owing adop ion o ad anced digi al echnologies
such as a i icial in elligence (AI), he In e ne o Things (IoT), au oma ion, and big da a analy ics has
e olu ionized how en e p ises p oduce, communica e, and compe e [1]. These echnologies enable
as e decision-making, p edic i e main enance, and eal- ime da a exchange bu also c ea e new
challenges ela ed o sys em in e ope abili y, p ocess alignmen , and quali y consis ency. As companies
expand and digi ize, hey ace inc easing p essu e o coo dina e di e se ac i i ies, ensu e compliance
wi h in e na ional s anda ds, and main ain ope a ional excellence ac oss all business uni s. Wi hin his
con ex , s anda diza ion eme ges as a co ne s one o mode n en e p ise managemen , p o iding he
s uc u e and s abili y necessa y o manage complexi y, enhance p oduc i i y, and ensu e sus ainable
g ow h [2].
Despi e he ema kable p og ess b ough by echnological inno a ion and global in eg a ion, many
en e p ises s ill encoun e undamen al ope a ional challenges. P ocess agmen a ion, inconsis en
documen a ion, and unaligned p ocedu es equen ly lead o duplica ion o e o s, miscommunica ion,
and ine iciencies ac oss depa men s and subsidia ies. The absence o uni ied ope a ional s anda ds
o en esul s in a ying in e p e a ions o p ocedu es, delays in decision-making, and quali y
inconsis encies in p oduc s o se ices. Mo eo e , a lack o s anda dized da a managemen sys ems
hinde s in o ma ion exchange be ween pla o ms and di isions, causing in e ope abili y issues ha
educe anspa ency and eal- ime con ol [3]. These p oblems a e pa icula ly isible in la ge, di e si ied
o ganiza ions o mul ina ional co po a ions, whe e di e en b anches may ope a e unde a ying
na ional egula ions and managemen sys ems. As a esul , en e p ises may expe ience inc eased cos s,
educed cus ome sa is ac ion, and slowe esponses o ma ke shi s. The e o e, add essing hese
ine iciencies h ough comp ehensi e and well-implemen ed s anda diza ion has become a s a egic
THE ROLE AND IMPORTANCE OF STANDARDIZATION IN OPTIMIZING ENTERPRISE OPERATIONS
Alzhano Alishe
2-yea Mas e ’s s uden , Al-Fa abi Kazakh Na ional Uni e si y
Abs ac
In he con ex o globaliza ion, digi al ans o ma ion, and Indus y 4.0, he s anda diza ion
o business p ocesses has become a key ac o in imp o ing en e p ise e iciency, quali y, and
compe i i eness. The pu pose o his s udy is o analyze he ole and impo ance o s anda diza ion
in op imizing en e p ise ope a ions and o iden i y he mechanisms h ough which i enhances
pe o mance, coo dina ion, and inno a ion. The esea ch is based on a syn hesis o heo e ical
amewo ks and empi ical indings om manu ac u ing, logis ics, and in o ma ion sys em s udies,
wi h pa icula a en ion o business p ocess s anda diza ion (BPS) models, ISO 9001 quali y
amewo ks, and digi al in eg a ion p ac ices.
The esul s demons a e ha s anda diza ion signi ican ly imp o es ope a ional e iciency
by minimizing was e and e o s, s eng hens quali y managemen and isk con ol, and enhances
coo dina ion h ough uni ied p ocedu es and da a sys ems. Fu he mo e, s anda dized p ocesses
acili a e knowledge ans e , employee aining, and o ganiza ional scalabili y, while se ing as a
ounda ion o con inuous imp o emen and echnological inno a ion. Howe e , he s udy also
emphasizes he need o balance s anda diza ion wi h lexibili y o a oid excessi e igidi y and
suppo adap abili y in dynamic en i onmen s.
In conclusion, s anda diza ion is iden i ied as a s a egic managemen ool ha links
e iciency, eliabili y, and inno a ion. I s e ec i e implemen a ion con ibu es o sus ainable
en e p ise pe o mance and long- e m compe i i eness.
Keywo ds: s anda diza ion, business p ocess managemen , ope a ional e iciency, quali y
managemen , Indus y 4.0, en e p ise op imiza ion.
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
82
necessi y a he han a p ocedu al choice.
The pu pose o his a icle is o analyze he ole and impo ance o s anda diza ion in op imizing
en e p ise ope a ions, ocusing on how sys ema ic and in eg a ed s anda diza ion o business p ocesses,
da a, and managemen sys ems enhances e iciency, quali y, and coo dina ion. S anda diza ion is no
me ely an adminis a i e o egula o y exe cise; i ep esen s a powe ul s a egic app oach o imp o ing
en e p ise pe o mance and compe i i eness [4]. By de ining clea amewo ks, sha ed p ocedu es, and
uni ied da a p ac ices, s anda diza ion enables o ganiza ions o align hei wo k lows, s eamline
communica ion, and ensu e consis ency ac oss all le els o ope a ion. I se es as a b idge be ween
s a egy and execu ion, ans o ming complex ope a ional s uc u es in o cohe en sys ems ha deli e
eliable and measu able esul s. Fu he mo e, e ec i e s anda diza ion educes a iabili y, minimizes
e o s, and p omo es p edic abili y in pe o mance key ac o s o en e p ises seeking o main ain
s abili y while adap ing o changing ma ke condi ions.
This a icle also emphasizes ha s anda diza ion ex ends beyond in e nal op imiza ion. I
acili a es coo dina ion and collabo a ion ac oss he b oade supply chain, enhancing in e ope abili y
be ween en e p ises and ex e nal pa ne s. In a globalized economy, whe e o ganiza ions depend on
mul iple s akeholde s, endo s, and digi al sys ems, sha ed s anda ds ensu e ha p ocesses, da a, and
p oduc s mee common expec a ions. In e na ional amewo ks such as ISO 9001 (quali y managemen )
and ISO 14001 (en i onmen al managemen ) exempli y how s anda diza ion p omo es ope a ional
excellence and sus ainabili y simul aneously. When in eg a ed wi h digi al ans o ma ion ini ia i es,
s anda diza ion becomes a ca alys o sma e , da a-d i en, and mo e agile en e p ises [5]. I suppo s
inno a ion by p o iding a s able ounda ion o expe imen a ion and con inuous imp o emen while
ensu ing ha new solu ions a e scalable, measu able, and compa ible wi h exis ing sys ems.
The discussion in his a icle d aws upon ecen academic esea ch and empi ical case s udies om
a ious sec o s including manu ac u ing, logis ics, and in o ma ion sys ems o demons a e ha
s anda diza ion is bo h a echnical amewo k and a manage ial philosophy. S udies consis en ly show
ha en e p ises adop ing s uc u ed s anda diza ion p ac ices expe ience measu able gains in
p oduc i i y, cos educ ion, and p ocess eliabili y. Fo example, esea ch on la ge manu ac u ing i ms
in Kenya e ealed ha s anda dized business p ocesses explained o e 72% o he a iance in ope a ional
pe o mance, p o ing he di ec link be ween p ocess s anda diza ion and compe i i e ad an age.
Simila ly, in he logis ics sec o , he implemen a ion o na ional and in e na ional s anda ds has
imp o ed in e ope abili y, educed delays, and enhanced coo dina ion ac oss complex supply ne wo ks.
These indings unde sco e ha s anda diza ion, when e ec i ely designed and execu ed, p oduces
angible bene i s ega dless o an en e p ise’s size, indus y, o geog aphical con ex .
The main goal o his a icle is he e o e o explo e how en e p ises can le e age s anda diza ion
as a s a egic enable o ope a ional excellence. Speci ically, i aims o show ha s anda diza ion no
only ensu es compliance and p ocedu al uni o mi y bu also d i es pe o mance imp o emen ,
inno a ion, and sus ainable compe i i eness. Well-s uc u ed s anda diza ion sys ems anging om
p ocess documen a ion and wo k low au oma ion o in eg a ed quali y managemen and digi al da a
amewo ks allow o ganiza ions o make decisions based on accu a e, consis en , and imely
in o ma ion. This, in u n, enhances coo dina ion, accoun abili y, and adap abili y a bo h he
ope a ional and s a egic le els.
To ul ill his goal, he a icle add esses wo cen al esea ch ques ions. Fi s , wha ole does
s anda diza ion play in op imizing en e p ise ope a ions? This ques ion ocuses on unde s anding he
mechanisms by which s anda diza ion con ibu es o g ea e e iciency, quali y assu ance, and
coo dina ion wi hin and ac oss o ganiza ions. Second, how does s anda diza ion con ibu e o
pe o mance imp o emen , isk educ ion, and inno a ion? This ques ion examines he b oade s a egic
and de elopmen al e ec s o s anda diza ion, including i s capaci y o mi iga e unce ain y, p omo e
knowledge sha ing, and os e con inuous imp o emen . By add essing hese ques ions, he a icle aims
o p o ide a comp ehensi e unde s anding o s anda diza ion no only as a con ol mechanism bu as a
dynamic and e ol ing p ocess ha suppo s sus ainable en e p ise de elopmen in a apidly changing
global economy.
Theo e ical Backg ound
S anda diza ion in en e p ise managemen e e s o he p ocess o es ablishing and applying
ag eed-upon ules, p ocedu es, and speci ica ions o ensu e consis ency, compa ibili y, and e iciency
ac oss all o ganiza ional ac i i ies. Acco ding o he In e na ional O ganiza ion o S anda diza ion
(ISO), a s anda d is a documen ed ag eemen ha p o ides uni o m echnical o managemen c i e ia o
guide p ocesses, ensu e quali y, and p omo e in e ope abili y. Wi hin mode n en e p ises,
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
83
s anda diza ion is mo e han a compliance equi emen i is a s a egic managemen p ac ice ha
de ines how wo k is planned, execu ed, and e alua ed o achie e ope a ional excellence [1, 6].
F om he pe spec i e o Business P ocess Managemen (BPM), s anda diza ion in ol es designing
business p ocesses o minimize unnecessa y a ia ion while main aining lexibili y o con inuous
imp o emen . I ensu es ha simila asks a e pe o med consis en ly, wi h clea ly de ined inpu s,
p ocedu es, and ou pu s. In BPM li e a u e, s anda diza ion is seen as a key d i e o p ocess
op imiza ion, allowing o ganiza ions o iden i y ine iciencies, educe edundancy, and achie e uni o m
pe o mance ac oss depa men s o business uni s. This consis ency p o ides he ounda ion o eliable
pe o mance measu emen and da a-d i en decision-making, bo h o which a e essen ial o sus ainable
g ow h.
S anda diza ion can occu a se e al in e connec ed le els wi hin an en e p ise. P oduc
s anda diza ion ocuses on c ea ing uni o m speci ica ions and quali y c i e ia o ensu e consis en
p oduc ea u es ac oss ma ke s. P ocess s anda diza ion de ines clea wo k lows and ope a ing
p ocedu es ha educe a iabili y in ask execu ion and enhance eliabili y. Documen a ion
s anda diza ion ha monizes epo o ma s, manuals, and communica ion empla es o imp o e
aceabili y and o ganiza ional anspa ency [7]. Da a s anda diza ion ensu es ha in o ma ion is
eco ded, s o ed, and exchanged using consis en o ma s and e minologies, suppo ing in eg a ion
ac oss digi al sys ems. Finally, go e nance s anda diza ion es ablishes uni ied managemen ules,
pe o mance indica o s, and decision-making amewo ks ha align ope a ions wi h co po a e s a egy.
Toge he , hese le els o s anda diza ion c ea e a s uc u ed en i onmen ha suppo s e iciency,
accoun abili y, and o ganiza ional lea ning.
In o ganiza ional sys ems, s anda ds play a i al ole as ools o coo dina ion, communica ion, and
con ol. They se e as a sha ed e e ence amewo k o employees, depa men s, and ex e nal pa ne s,
ensu ing ha all s akeholde s ope a e acco ding o he same expec a ions and p ocedu es. This sha ed
unde s anding educes unce ain y, enhances collabo a ion, and main ains consis en quali y ac oss all
a eas o ope a ion, e en in complex o geog aphically dis ibu ed en e p ises. By se ing clea
expec a ions and measu able c i e ia, s anda ds allow managemen o moni o pe o mance e ec i ely
and ensu e compliance wi h bo h in e nal policies and ex e nal egula ions [8].
The signi icance o s anda diza ion becomes pa icula ly e iden when iewed h ough es ablished
managemen amewo ks such as To al Quali y Managemen (TQM), Lean Managemen , and
Con inuous Imp o emen (PDCA). In TQM, s anda diza ion ensu es ha quali y is embedded a e e y
s age o p oduc ion o se ice deli e y, a he han being inspec ed a he end. In Lean Managemen ,
s anda dized wo k ep esen s he mos e icien me hod cu en ly known o comple ing a ask and
se es as he baseline o iden i ying and elimina ing was e. Simila ly, in he PDCA cycle, he Plan-Do-
Check-Ac p ocess depends on s anda dized ope a ions o enable accu a e measu emen , e alua ion,
and i e a i e imp o emen . Wi hou s anda dized p ocesses, con inuous imp o emen ini ia i es would
lack he consis ency needed o meaning ul assessmen [9].
Ul ima ely, s anda ds ac as bo h a s abilizing and enabling mechanism wi hin o ganiza ional
sys ems. They p o ide he o de and p edic abili y necessa y o e ec i e con ol while c ea ing a
ounda ion o expe imen a ion, lea ning, and inno a ion. In oday’s dynamic and digi ally d i en
en e p ises, his dual ole is c ucial: s anda diza ion ensu es eliabili y and scalabili y, while a he same
ime enabling adap abili y and c ea i i y. The e o e, s anda diza ion should be unde s ood no as a
cons ain bu as a ca alys ha d i es ope a ional op imiza ion, enhances communica ion, and os e s
a cul u e o con inuous imp o emen ac oss he en e p ise.
Mechanisms Linking S anda diza ion and Ope a ional Op imiza ion
S anda diza ion se es as a s a egic and s uc u al mechanism ha di ec ly links o ganiza ional
design, p ocess managemen , and o e all pe o mance imp o emen . I unc ions as he backbone o
ope a ional op imiza ion by educing unce ain y, ha monizing wo k lows, and ensu ing ha e e y
o ganiza ional ac i i y adhe es o consis en , e icien , and measu able p inciples. By in luencing
e iciency, quali y, coo dina ion, and o ganiza ional lea ning, s anda diza ion enables en e p ises o
achie e sus ainable imp o emen s in p oduc i i y, eliabili y, and inno a ion. In a mode n business
en i onmen cha ac e ized by apid echnological p og ess, compe i i e p essu es, and global
in e dependence, s anda diza ion ac s no me ely as a se o p ocedu al ules bu as a s a egic enable
o en e p ise esilience and con inuous g ow h [10].
One o he mos immedia e and angible bene i s o s anda diza ion lies in e iciency and cos
educ ion. Clea and epea able p ocesses elimina e unnecessa y a ia ion, educe duplica ion, and
s eamline ask execu ion. When p ocesses a e s anda dized, employees unde s and exac ly how asks
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
84
should be pe o med, educing ambigui y and ensu ing ha wo k is ca ied ou in he mos e icien
manne . This leads o sho e cycle imes, smoo he ansi ions be ween ope a ions, and mo e e ec i e
use o esou ces. In manu ac u ing indus ies, s anda dized wo k p ac ices ha e been shown o enhance
p oduc i i y by imp o ing line balancing, educing se up imes, and minimizing idle ime. These s uc u ed
p ocedu es allow o be e moni o ing o pe o mance, iden i ica ion o bo lenecks, and sys ema ic
was e educ ion key p inciples also ound in lean p oduc ion and o al quali y managemen . In he
logis ics and supply chain sec o , s anda dized anspo a ion, wa ehousing, and documen a ion
p ocesses acili a e seamless coo dina ion be ween mul iple ac o s in he alue chain [11]. They educe
adminis a i e e o s, imp o e acking accu acy, and enable as e p oduc mo emen om supplie s o
cus ome s. As a esul , en e p ises bene i om p edic able ope a ions, educed cos s, and highe
cus ome sa is ac ion. S anda diza ion, he e o e, ans o ms e iciency om a one- ime achie emen
in o a con inuous and measu able p ocess o imp o emen .
Beyond e iciency, s anda diza ion plays a c i ical ole in quali y assu ance and isk managemen ,
se ing as he ounda ion o consis en and eliable ou pu . When p ocesses a e clea ly de ined,
con olled, and con inuously moni o ed, a iabili y is educed, and he likelihood o de ec s o
noncon o mi ies dec eases signi ican ly. This no only ensu es ha p oduc s and se ices mee
es ablished equi emen s bu also enhances cus ome us and b and epu a ion. The ISO 9001 quali y
managemen amewo k exempli ies how s anda diza ion can ins i u ionalize quali y wi hin an
o ganiza ion [12]. By emphasizing documen a ion, isk-based hinking, and e idence-d i en e alua ion,
ISO 9001 in eg a es p e en i e quali y assu ance in o e e yday ope a ions. Unde his sys em, e e y
p ocess is de ined, measu ed, and e iewed, enabling ea ly iden i ica ion o de ia ions and quick
co ec i e ac ions. This p oac i e app oach shi s he ocus om aul de ec ion o aul p e en ion,
which s eng hens compliance, ope a ional eliabili y, and o ganiza ional esilience. In indus ies wi h
high egula o y demands, such as pha maceu icals, ene gy, o ood p oduc ion, s anda dized quali y
p ocedu es also help mee legal and sa e y equi emen s, p o ec ing bo h consume s and co po a e
epu a ions. Thus, s anda dized quali y sys ems c ea e a closed eedback loop whe e lea ning om e o s
leads di ec ly o p ocess e inemen and con inual imp o emen [13].
An equally i al unc ion o s anda diza ion lies in enhancing coo dina ion and communica ion
wi hin and beyond he en e p ise. La ge o geog aphically dispe sed o ganiza ions o en su e om
communica ion b eakdowns due o inconsis en e minology, incompa ible da a o ma s, and di e gen
epo ing p ac ices. S anda diza ion add esses hese ba ie s by c ea ing a sha ed ope a ional language
ha p omo es mu ual unde s anding and coope a ion among di e en depa men s, b anches, and
pa ne s. S anda dized da a s uc u es and epo ing empla es imp o e anspa ency, allowing
manage s o compa e pe o mance me ics ac oss uni s and make in o med decisions quickly. The impac
o his coo dina ion ex ends beyond in e nal communica ion: in an in e connec ed global economy, in e -
o ganiza ional s anda diza ion os e s collabo a ion and in e ope abili y along en i e alue chains. Fo
example, in he con ex o Indus y 4.0, e e ence a chi ec u es such as RAMI 4.0 (Re e ence
A chi ec u al Model o Indus y 4.0) es ablish common p inciples o communica ion be ween machines,
so wa e, and human ope a o s. These digi al s anda ds enable eal- ime da a sha ing and
synch oniza ion ac oss p oduc ion sys ems, supplie s, and cus ome s, leading o sma e , mo e
esponsi e en e p ises [14]. The abili y o exchange and in e p e in o ma ion seamlessly educes
ansac ion cos s, p e en s duplica ion o wo k, and enhances o e all ope a ional agili y. As a esul ,
s anda diza ion se es no only as a coo dina ion ool bu also as a ca alys o in eg a ed and in elligen
en e p ise ecosys ems.
In addi ion o imp o ing e iciency, quali y, and coo dina ion, s anda diza ion suppo s knowledge
ans e , aining, and inno a ion. Well-s uc u ed and documen ed s anda ds cap u e o ganiza ional
know-how and ans o m aci knowledge in o explici , sha eable o ms. This ensu es ha c i ical
expe ise is no los when employees lea e o when new echnologies a e in oduced. I also accele a es
he onboa ding p ocess o new pe sonnel, as s anda dized guidelines p o ide clea ins uc ions and
expec a ions. Fu he mo e, he abili y o eplica e success ul p ac ices ac oss depa men s o subsidia ies
allows o ganiza ions o scale ope a ions wi hou comp omising quali y o e iciency [15]. This scalabili y
is pa icula ly impo an o en e p ises expanding in e na ionally, whe e s anda diza ion ensu es
consis en pe o mance ac oss di e en ma ke s and egula o y con ex s. Howe e , while
s anda diza ion s abilizes ope a ions, excessi e igidi y can hinde c ea i i y and adap abili y. The e o e,
o ganiza ions mus s ike a balance be ween main aining s uc u ed consis ency and allowing lexibili y
o inno a ion. Leading en e p ises adop a dynamic app oach o s anda diza ion, con inuously upda ing
hei amewo ks h ough eedback loops, pe o mance analysis, and echnological ad ances. By doing

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
85
so, hey ans o m s anda ds om s a ic ules in o li ing documen s ha e ol e alongside inno a ion.
Con inuous imp o emen me hodologies such as he Plan-Do-Check-Ac (PDCA) cycle illus a e his
p inciple, showing how s anda diza ion and inno a ion can coexis in a mu ually ein o cing cycle o
lea ning and enhancemen [16].
The mechanisms linking s anda diza ion and ope a ional op imiza ion ope a e ac oss se e al
in e connec ed dimensions e iciency, quali y, coo dina ion, and inno a ion. Toge he , hese elemen s
o m an in eg a ed sys em ha enhances en e p ise pe o mance and esilience. S anda diza ion
educes cos s and was e, ensu es consis en quali y, imp o es communica ion ac oss complex ne wo ks,
and enables he ans e and enewal o o ganiza ional knowledge. Mo e impo an ly, i ans o ms om
a s a ic p ocedu al amewo k in o a dynamic managemen sys em ha con inuously e ol es o mee
new challenges. When s a egically implemen ed, s anda diza ion no only s abilizes ope a ions and
mi iga es isks bu also p o ides he ounda ion upon which inno a ion, scalabili y, and long- e m
compe i i eness can lou ish. In a wo ld de ined by apid change and digi al in e connec i i y,
s anda diza ion hus s ands as bo h a pilla o s abili y and a d i e o sus ainable p og ess o mode n
en e p ises.
Empi ical E idence and Case Insigh s
Empi ical s udies conduc ed ac oss a ious indus ies consis en ly demons a e ha
s anda diza ion plays a c ucial ole in op imizing en e p ise ope a ions by imp o ing e iciency, quali y,
and coo dina ion. Resea ch in manu ac u ing, logis ics, and in o ma ion sys ems p o ides conc e e
e idence ha s anda dized p ocesses and amewo ks enhance pe o mance, educe isks, and enable
be e decision-making. These case insigh s no only con i m he heo e ical bene i s o s anda diza ion
bu also e eal how i s impac a ies ac oss o ganiza ional and na ional con ex s.
One o he mos no able examples o he ela ionship be ween s anda diza ion and ope a ional
pe o mance comes om he manu ac u ing sec o . A 2022 s udy on la ge manu ac u ing i ms in Kenya
ound ha business p ocess s anda diza ion accoun ed o 72.6% o he a iance in ope a ional
pe o mance, highligh ing i s powe ul in luence on p oduc i i y and compe i i eness. The esea ch
iden i ied documen a ion and da a managemen as he mos signi ican con ibu o s o imp o ed
pe o mance, ollowed by collabo a ion and communica ion p ac ices [17]. Fi ms wi h well-documen ed
and s anda dized wo k lows achie ed highe le els o consis ency, lowe p oduc ion cos s, and g ea e
lexibili y in esponding o ma ke changes. These indings unde line he impo ance o es ablishing clea
ope a ional guidelines, main aining uni o m da a sys ems, and os e ing sha ed p ac ices ac oss
depa men s. They also sugges ha e en in de eloping economies, whe e esou ces and in as uc u e
may be limi ed, s anda diza ion p o ides a s ong ounda ion o sus ainable g ow h and e iciency.
In he logis ics and anspo a ion sec o , empi ical e idence also highligh s he alue o
s anda diza ion as a ool o in e ope abili y and in eg a ion. En e p ises in ol ed in supply chain
managemen ace challenges ela ed o he coo dina ion o mul iple ac o s, sys ems, and egula o y
amewo ks. To add ess hese challenges, na ional and in e na ional s anda diza ion e o s ha e been
es ablished o ha monize p ocesses, documen a ion, and echnical equi emen s. Fo ins ance, he
c ea ion o logis ics s anda ds and echnical commi ees such as hose unde he In e na ional
O ganiza ion o S anda diza ion (ISO) and na ional bodies has imp o ed he synch oniza ion o eigh
o wa ding, wa ehousing, and anspo sys ems [18]. These s anda ds enable companies o ope a e
mo e e icien ly ac oss bo de s by educing adminis a i e ba ie s, imp o ing da a exchange, and
ensu ing compliance wi h sa e y and quali y egula ions. In u n, his os e s anspa ency, eliabili y, and
collabo a ion h oughou he supply chain, leading o imp o ed se ice deli e y and cos e iciency.
The ole o s anda diza ion is equally e iden in he ield o in o ma ion sys ems and digi al
managemen . As en e p ises adop da a-d i en decision-making, s anda dized da a managemen
pla o ms ha e become essen ial o ensu ing accu acy, in e ope abili y, and secu i y. S udies show ha
when o ganiza ions apply uni o m da a o ma s, coding sys ems, and communica ion p o ocols, hey can
in eg a e mul iple in o ma ion sou ces and achie e highe decision-making accu acy. S anda dized
in o ma ion sys ems educe da a edundancy and acili a e eal- ime analy ics, which enhances
o ecas ing, esou ce alloca ion, and pe o mance moni o ing [19]. Fo example, he implemen a ion o
en e p ise esou ce planning (ERP) sys ems based on s anda dized p ocess models allows companies o
uni y inancial, p oduc ion, and logis ics da a, esul ing in as e and mo e in o med manage ial
decisions. Mo eo e , digi al s anda diza ion suppo s compliance wi h da a p o ec ion egula ions and
imp o es coo dina ion ac oss global ope a ions.
When compa ing in e nal and ex e nal s anda diza ion, esea ch shows ha bo h o ms con ibu e
o en e p ise op imiza ion, bu in di e en ways. In e nal s anda diza ion, which ocuses on aligning
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
86
p ocesses, da a, and documen a ion wi hin a single o ganiza ion, p ima ily enhances e iciency, quali y,
and con ol. I ensu es ha all depa men s wo k owa d common objec i es using consis en p ocedu es
and pe o mance me ics. Ex e nal s anda diza ion, on he o he hand, ex ends hese bene i s beyond
he en e p ise o include supplie s, cus ome s, and egula o y bodies. I p omo es in e ope abili y ac oss
en i e indus ies and supply chains, enabling smoo he ansac ions, sha ed inno a ion, and collec i e
compliance wi h in e na ional s anda ds. The combina ion o in e nal and ex e nal s anda diza ion hus
c ea es a seamless low o ope a ions ha s eng hens bo h compe i i eness and collabo a ion [20].
Di e ences also eme ge when compa ing he e ec s o s anda diza ion in de eloped and
de eloping economies. In de eloped economies, whe e echnological in as uc u e and ins i u ional
amewo ks a e mo e ad anced, s anda diza ion o en ocuses on inno a ion, digi al ans o ma ion,
and sus ainabili y goals. En e p ises in hese con ex s use s anda diza ion o in eg a e eme ging
echnologies such as au oma ion, a i icial in elligence, and sma manu ac u ing sys ems. In con as ,
in de eloping economies, he p ima y ocus o s anda diza ion ends o be on imp o ing ope a ional
e iciency, educing cos s, and achie ing basic quali y assu ance. Howe e , as he Kenyan manu ac u ing
s udy demons a es, he impac o s anda diza ion on pe o mance can be equally s ong in esou ce-
cons ained en i onmen s when p ope ly implemen ed and suppo ed by managemen commi men .
The empi ical e idence con i ms ha s anda diza ion is a uni e sal enable o en e p ise
op imiza ion, ega dless o indus y o geog aphy. Whe he h ough documen ed p ocesses in
manu ac u ing, ha monized logis ics p ocedu es, o s anda dized in o ma ion sys ems, he applica ion
o common amewo ks and ules enhances coo dina ion, imp o es quali y, and enables in o med
decision-making. The compa a i e insigh s u he sugges ha while he scope and sophis ica ion o
s anda diza ion may di e be ween con ex s, i s co e unc ion o b ing o de , eliabili y, and con inuous
imp o emen o en e p ise ope a ions emains cons an ac oss all economic and echnological se ings.
Challenges and Limi a ions o S anda diza ion
While s anda diza ion is uni e sally acknowledged as a co ne s one o ope a ional op imiza ion,
i s implemen a ion wi hin complex o ganiza ions is a ely s aigh o wa d. The e y s uc u es ha
c ea e o de , consis ency, and p edic abili y can, i poo ly managed, inad e en ly limi lexibili y,
c ea i i y, and esponsi eness. The challenge o con empo a y en e p ises lies in inding he delica e
balance be ween uni o mi y and adap abili y, ensu ing ha s anda dized p ocedu es ac as enable s o
excellence a he han ba ie s o inno a ion. To achie e his balance, leade s mus ecognize and
s a egically add ess se e al key limi a ions: excessi e igidi y and bu eauc acy, employee esis ance o
change, high implemen a ion and main enance cos s, and he ension be ween global cohe ence and
local adap abili y.
One o he mos common isks in en e p ise s anda diza ion ini ia i es is excessi e igidi y o
bu eauc acy. When o ganiza ions impose s anda ds oo igidly, hey may unin en ionally supp ess
c ea i i y, slow down decision-making, and bu den employees wi h unnecessa y laye s o adminis a i e
con ol. O e -s anda diza ion can lead o a “one-size- i s-all” app oach ha dis ega ds he dis inc i e
needs o depa men s, indus ies, o cus ome segmen s. This igidi y may hinde esponsi eness o
ma ke dynamics, echnological ad ancemen s, o cus ome eedback, lea ing en e p ises ulne able in
compe i i e en i onmen s. In inno a ion-d i en indus ies such as echnology, design, and p o essional
se ices excessi e s anda diza ion can s i le expe imen a ion and discou age employees om de eloping
c ea i e solu ions. Employees may eel cons ained by igid p o ocols ha limi hei p o essional
judgmen and p oblem-sol ing capaci y. The e o e, while s anda ds p o ide a i al ope a ional
ounda ion, hey mus emain lexible, adap i e, and open o e inemen [6]. A li ing s anda d egula ly
upda ed o e lec o ganiza ional g ow h, echnological e olu ion, and ma ke ends o e s s abili y
wi hou s agna ion, ensu ing ha s anda diza ion se es as a pla o m o inno a ion a he han a
cons ain on i .
A second majo challenge is esis ance o change among employees, which is o en oo ed in
o ganiza ional cul u e and human beha io . Implemen ing new s anda ds ypically equi es employees
o abandon es ablished ou ines, adop un amilia echnologies, o adjus o mo e s uc u ed ways o
wo king. Fo many, his shi can gene a e anxie y, skep icism, o e en passi e opposi ion. Some
employees pe cei e s anda diza ion as a h ea o hei au onomy o expe ise, ea ing ha i may educe
hei indi idual in luence o c ea i i y. Resis ance may also a ise when he a ionale behind new
s anda ds is poo ly communica ed o when employees a e excluded om he design and decision-making
p ocess. Success ul o ganiza ions add ess his challenge by adop ing a pa icipa o y app oach in ol ing
employees a all le els in he o mula ion, es ing, and e inemen o s anda ds. P o iding aining,
anspa en communica ion, and change managemen p og ams helps employees unde s and ha
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
87
s anda diza ion is no abou con ol, bu abou empowe men , e iciency, and sa e y. When people see
how s anda ds make hei wo k easie , mo e p edic able, and mo e e ec i e, hey a e a mo e likely o
emb ace hem. Es ablishing a cul u e whe e s anda diza ion is iewed as a sha ed esponsibili y no a
op-down manda e is essen ial o long- e m compliance and cul u al alignmen [8].
Ano he signi ican limi a ion is he cos o implemen a ion and main enance, which can be
especially challenging o small and medium-sized en e p ises (SMEs) o o ganiza ions in esou ce-
cons ained se ings. De eloping, documen ing, and ins i u ionalizing s anda dized p ocedu es equi es
subs an ial in es men in ime, expe ise, and echnology. Fu he mo e, main aining hese sys ems
in ol es con inuous moni o ing, audi s, upda es, and aining all o which demand sus ained inancial
and manage ial commi men . Adop ing in e na ionally ecognized s anda ds such as ISO 9001 (quali y
managemen ) o ISO 14001 (en i onmen al managemen ) o en en ails ce i ica ion ees, ex e nal
consul ancy cos s, and ecu ing compliance assessmen s. I hese expenses a e no ca e ully planned o
jus i ied by angible pe o mance imp o emen s, hey can ou weigh he pe cei ed bene i s, leading o
“s anda diza ion a igue” o budge a y s ain. To mi iga e his, en e p ises should ea s anda diza ion
as a phased, alue-d i en p ocess ocusing i s on high-impac a eas such as sa e y, quali y con ol, o
in o ma ion managemen , be o e expanding o less c i ical domains. Mo eo e , he use o digi al ools
and au oma ion echnologies can signi ican ly educe he adminis a i e bu den o main aining
s anda ds by s eamlining da a collec ion, moni o ing compliance in eal ime, and gene a ing
pe o mance analy ics o guide decision-making.
A u he and o en o e looked challenge lies in balancing global s anda diza ion wi h local
inno a ion and adap a ion. Fo mul ina ional co po a ions o o ganiza ions ope a ing ac oss di e se
cul u al, legal, and economic en i onmen s, applying uni o m s anda ds can be complex. While global
s anda ds p omo e consis ency, e iciency, and b and in eg i y, hey may no always align pe ec ly wi h
local egula ions, labo p ac ices, o ma ke condi ions. Excessi e uni o mi y can diminish local ini ia i e,
hinde esponsi eness o cus ome p e e ences, and limi he o ganiza ion’s abili y o inno a e wi hin
speci ic con ex s. To add ess his, en e p ises should adop a modula o hyb id app oach o
s anda diza ion es ablishing global “co e s anda ds” o c i ical a eas such as quali y, sa e y, and da a
managemen , while allowing egional o local b anches he lexibili y o ailo non-co e p ocesses. This
“glocaliza ion” model ensu es cohe ence a he co po a e le el while empowe ing local uni s o adap o
hei ope a ional eali ies. I also encou ages inno a ion om he bo om up, as local eams can es and
e ine p ac ices ha , i success ul, may la e be inco po a ed in o he global s anda d amewo k.
In addi ion, he e is he challenge o sus aining ele ance o e ime. S anda ds ha once p o ided
compe i i e ad an age can become obsole e as echnologies and ma ke demands e ol e. S a ic
s anda ds isk losing alignmen wi h s a egic goals, pa icula ly in indus ies unde going apid digi al
ans o ma ion. Hence, o ganiza ions mus adop con inuous imp o emen mechanisms such as he
Plan-Do-Check-Ac (PDCA) cycle o e iew and upda e s anda ds egula ly. In eg a ing eedback om
employees, cus ome s, and pe o mance me ics ensu es ha s anda ds emain p ac ical, e icien , and
aligned wi h eme ging ends.
The challenges and limi a ions o s anda diza ion a ise om he undamen al ension be ween
o de and adap abili y. While s uc u ed sys ems b ing cla i y and con ol, excessi e igidi y can inhibi
c ea i i y and slow inno a ion. Resis ance o change, high implemen a ion cos s, and he complexi y o
balancing global consis ency wi h local esponsi eness u he complica e he p ocess. O e coming hese
ba ie s equi es a balanced, pa icipa o y, and adap i e app oach one ha embeds s anda diza ion
wi hin a cul u e o con inuous lea ning, open communica ion, and sha ed accoun abili y. When managed
s a egically, s anda diza ion e ol es om a es ic i e amewo k in o a dynamic o ganiza ional
philosophy ha suppo s bo h e iciency and inno a ion. Ra he han cons aining p og ess, i becomes
a d i ing o ce o sus ainable imp o emen , enabling en e p ises o h i e in an e e -changing global
business landscape.
S a egic and P ac ical Recommenda ions
To maximize he bene i s o s anda diza ion and a oid i s po en ial pi alls, en e p ises mus
app oach i as a s a egic and con inuous managemen p ocess a he han a one- ime adminis a i e
ask. Success ul implemen a ion equi es clea planning, employee engagemen , in eg a ion wi h digi al
and quali y sys ems, and ongoing moni o ing o ensu e ha s anda ds emain ele an and e ec i e. The
ollowing s a egic and p ac ical ecommenda ions ou line how o ganiza ions can s eng hen hei
s anda diza ion e o s o op imize ope a ions and sus ain compe i i e pe o mance.
The i s and mos essen ial s ep is o es ablish a S anda diza ion Ac ion Plan (SAP) wi h clea ly
de ined goals, key pe o mance indica o s (KPIs), and egula e iew cycles. A o mal SAP ensu es ha
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
88
s anda diza ion ini ia i es a e aligned wi h he en e p ise’s s a egic objec i es and ope a ional needs. I
should include a de ailed in en o y o p ocesses o be s anda dized, imelines o implemen a ion,
esponsibili ies o p ocess owne s, and measu able ou comes such as educ ions in ewo k, lead imes, o
de ec a es. The plan mus also inco po a e e iew and upda e mechanisms o keep s anda ds cu en
as echnologies, egula ions, and business models e ol e. Pe iodic e alua ions such as qua e ly o annual
audi s help e i y whe he he es ablished s anda ds a e being ollowed and whe he hey con inue o
deli e measu able pe o mance imp o emen s. By ins i u ionalizing his s uc u ed app oach,
en e p ises can manage s anda diza ion sys ema ically, ensu ing bo h accoun abili y and adap abili y
o e ime.
Nex , o ganiza ions should in eg a e s anda diza ion in o en e p ise digi al sys ems and quali y
managemen amewo ks. In he age o Indus y 4.0, digi al ans o ma ion has expanded he
possibili ies o implemen ing and moni o ing s anda dized p ocesses in eal ime. In eg a ing
s anda diza ion wi h en e p ise esou ce planning (ERP) sys ems, manu ac u ing execu ion sys ems
(MES), and quali y managemen sys ems (QMS) allows o au oma ed acking o compliance,
pe o mance me ics, and de ia ions. Fo example, digi al wo k lows can ensu e ha e e y ask ollows
app o ed p ocedu es, while eal- ime dashboa ds can isualize p ocess consis ency and iden i y a eas o
imp o emen . Aligning s anda diza ion e o s wi h in e na ionally ecognized amewo ks such as ISO
9001 o ISO 14001 u he s eng hens he en e p ise’s commi men o quali y and sus ainabili y. This
in eg a ion no only enhances ope a ional anspa ency bu also enables as e decision-making and
con inuous alignmen be ween s anda dized p ocesses and s a egic goals.
A hi d key ecommenda ion is o ain employees and p omo e a cul u e o con inuous
imp o emen . S anda diza ion can only be e ec i e when i is unde s ood and suppo ed by he people
who apply i daily. Employees mus be ained no only on speci ic p ocedu es bu also on he a ionale
and bene i s o s anda diza ion, such as imp o ed sa e y, e iciency, and quali y. In ol ing s a in he
de elopmen and e ision o s anda ds os e s a sense o owne ship and accoun abili y, which
signi ican ly educes esis ance o change. Fu he mo e, cul i a ing a cul u e o con inuous imp o emen
(Kaizen) encou ages employees o iew s anda ds as dynamic guidelines a he han igid ules. Regula
eedback sessions, sugges ion sys ems, and c oss-depa men al wo kshops can help iden i y
oppo uni ies o e inemen , ensu ing ha s anda ds e ol e wi h he o ganiza ion’s g ow h and ex e nal
en i onmen .
Finally, en e p ises should use da a analy ics and decision-suppo sys ems o moni o and op imize
s anda dized p ocesses. Mode n analy ics ools allow o ganiza ions o ga he eal- ime pe o mance
da a, de ec ine iciencies, and make e idence-based imp o emen s. By analyzing key me ics such as
p ocess cycle ime, e o equency, o esou ce u iliza ion, decision-make s can de e mine whe he
cu en s anda ds a e achie ing desi ed esul s o need adjus men . P edic i e analy ics can e en
an icipa e de ia ions o isks be o e hey occu , enabling p oac i e p ocess con ol. In his con ex ,
decision-suppo sys ems become powe ul allies o s anda diza ion, u ning s a ic p ocedu es in o
adap able, da a-in o med managemen sys ems ha d i e con inuous op imiza ion.
E ec i e s anda diza ion equi es a delibe a e balance be ween s uc u e and lexibili y, s a egy
and p ac ice. Es ablishing a comp ehensi e S anda diza ion Ac ion Plan, embedding s anda diza ion
wi hin digi al and quali y amewo ks, in es ing in employee aining, and le e aging da a analy ics a e
all c i ical s eps owa d sus ainable ope a ional excellence. When implemen ed holis ically, hese
s a egies ans o m s anda diza ion om a compliance-o ien ed exe cise in o a s a egic engine o
e iciency, inno a ion, and long- e m compe i i eness in he mode n en e p ise en i onmen .
Conclusion
S anda diza ion has i mly es ablished i sel as a s a egic d i e o ope a ional excellence, se ing
as a i al link be ween e iciency, quali y, inno a ion, and coo dina ion in mode n en e p ises. In an e a
ma ked by globaliza ion, digi al ans o ma ion, and echnological dis up ion, en e p ises mus manage
inc easingly complex sys ems, p ocesses, and pa ne ships. S anda diza ion p o ides he s uc u e and
s abili y needed o na iga e his complexi y. By es ablishing clea p ocedu es, uni ied da a a chi ec u es,
and consis en managemen p ac ices, i lays he g oundwo k o eliable pe o mance, cos
op imiza ion, and sus ainable g ow h. Th ough i s sys ema ic app oach, s anda diza ion minimizes
was e, educes isks, and ensu es high le els o p oduc and se ice quali y, while simul aneously
enhancing communica ion and collabo a ion ac oss depa men s, subsidia ies, and pa ne ne wo ks. I
b idges he gap be ween s a egy and execu ion ans o ming o ganiza ional p ocesses in o cohesi e,
anspa en , and measu able sys ems ha can be con inuously e ined and op imized.
The in eg a ion o s anda diza ion in o business p ocess managemen (BPM), quali y managemen
XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
95
i s -s age con e e . He e, in he p esence o a ca alys , 90-95% o CO is con e ed in o ca bon dioxide
(CO2) wi h he o ma ion o an equi alen amoun o hyd ogen. The gas is cooled in a wa e coole o 35-
40 °C and ca bon dioxide is emo ed om i using e hanolamine, which is added o he pu i ied gas. The
pu i ied gas is hea ed in a hea e 4, he equi ed amoun o wa e apo is added, and i is again subjec ed
o con e sion and pu i ica ion om he o med ca bon dioxide. In o de o ob ain pu e hyd ogen, he
p ocess can consis o h ee s ages. A e he hi d s age, he gas con ains: 99.7% H2; 0.02% CO; 0.01%
CO2; 0.27% CH4. The p ocess empe a u e is main ained wi hin 315-480°C, he p essu e is om 0.2 o
2.5 MPa.
To emo e phenol om he was ewa e o he en e p ise, i is p oposed o use ex ac ion and s eam
ci cula ion me hods.
So, o he ex ac ion o phenol om was ewa e , we use oxygen-con aining o ganic sol en s wi h
a low molecula weigh , o which he pa i ion coe icien is 25-100. Benzene, e he , bu yl ace a e, e c.
a e used as ex ac an s.
The s eam ci cula ion me hod is based on he dis illa ion o pollu an s om was ewa e by
ci cula ing wa e apo . I is used o ex ac ola ile o ganic subs ances, which a e weak elec oly es,
om wa e .
Be o e pu i ying was ewa e om phenol by he s eam ci cula ion me hod, i is necessa y o i s
emo e NH3, H2S and CO2 om he wa e . Ammonia inc eases he acidi y o wa e and a signi ican pa
o phenol passes in o a dissocia ed s a e in which i is no dis illed. F ee hyd ogen sul ide and ca bon
dioxide educe he acidi y o was ewa e , which should con ibu e o he emo al o phenol, bu , being
dis illed simul aneously wi h phenol, neu alize he alkali solu ion, due o which he ci cula ing wa e
apo is washed away om phenol. The alkali solu ion neu alized by hyd ogen sul ide and ca bon dioxide
s ops abso bing phenol om he ci cula ing apo and he concen a ion o phenol in i inc eases o such
alues ha i s dis illa ion om was ewa e p ac ically s ops. The con en o hese gases in was ewa e
be o e eeding o he dephenoliza ion column mus be educed o 10-20 g/l.
The plan ope a es on he ollowing p inciple. A e sepa a ion o ee ammonia, hyd ogen sul ide
and ca bon dioxide om he e apo a ion pa o he ammonia column a he boiling empe a u e,
was ewa e en e s he collec o 1, om whe e i is ed by pump 2 o he uppe pa o he column 5. This
column is di ided in o wo chambe s, in e connec ed by a pipe, h ough which wa e apo is eci cula ed
using a an 3. In he uppe chambe he e is a wooden nozzle 6, in he lowe one he e is a me al nozzle
4. Phenolic was ewa e hea ed o boiling, lowing down he wooden nozzle o he uppe chambe , comes
in o con ac wi h wa e apo , which is g adually sa u a ed wi h phenol apo . Dephenola ed wa e ,
which con ains ammonium sal s, en e s he ammonia column o hei decomposi ion and ammonia
ex ac ion, and phenol-con aining apo om he uppe pa o he column is sucked o by a an and ed
o he lowe chambe o he column, whe e he nozzle o ms se e al ie s. An alkali solu ion wi h a
concen a ion o 8-14%, hea ed in he hea e 7 ( o a empe a u e o 102-103 °C), is pe iodically ed o
he uppe ie by a pump om he collec o 1. Phenol abso p ion occu s acco ding o he eac ion:
С6 Н5 ОН + NaОН = С6 Н5 ОNa + Н2 О (3)
The lowe ie s o he me al packing a e hea ed wi h ci cula ing phenola e solu ions using ca ie s
2. The hea e 7 se es o hea he phenola e solu ion. The lowe ie is i iga ed wi h a mo e concen a ed
phenola e solu ion han he middle one. The concen a ed enola e solu ion om he column ay is
pe iodically ans e ed o he collec o 1.
The en e p ise cu en ly has en i onmen al p o ec ion measu es de eloped and implemen ed ha
only pa ially p o ec he en i onmen om he nega i e impac o he en e p ise, he e o e i is
necessa y o ca y ou u he esea ch on educing he ha m ul impac o PJSC "Ne okhimik
P yka pa ya" on he en i onmen .
Tha is why he pape p oposes a jus i ica ion o a numbe o en i onmen al p o ec ion measu es
o educe he nega i e impac o he en e p ise on he ai en i onmen and hyd osphe e.
To imp o e he s a e o he a mosphe e o PJSC "Ne okhimik P yka pa ya" and pu i y gases
emi ed in o he a mosphe e om ca bon monoxide, an indus ial uni o con e ing oxide in o ca bon
dioxide is ecommended.
In o de o imp o e he s a e o he hyd osphe e and emo e phenol om he en e p ise's
was ewa e , he ins alla ion and jus i ica ion o ex ac ion and s eam ci cula ion pu i ica ion me hods
a e ecommended.

XXI INTERNATIONAL SCIENTIFIC CONFERENCE. MADRID. SPAIN. 11-12.11.2025
96
Re e ences
1. Sysak K.O. The en i onmen al audi o a mosphe ic ai wi hin he e i o y o I ano-F anki sk
egion (unde he example o I ano-F anki skcemen co po a ion) XII in e na ional scien i ic and
p ac ical con e ence «new p oblems o science and ways o hei solu ion», may 28-29, 2024, Pa is.
F ance. 2024, P.127-130. ISBN 978-91-65423-70-1. DOI h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.11454394
2. h p://ekologp om.com/pd uchnik-z-p omislo o-ekolog/
3. h p://www.men .go .ua/docs/ac i i y-dopo idi/ egionalni/ ehionalni-dopo idi-u-2012-
o si/i ano- anki ska%202012.pd
4. h p://mas e s.donn u.edu.ua/2008/ggeo/ ale ich/diss/index.h m