VOLUME-3, ISSUE-10
176
QISHLOQ XO‘JALIK EKINLARINI SUG‘ORISHDA INNOVATSION
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
Iskanda o a Ziyoda Abdumajido na
Jizzax Poli exnika ins i u i “Komyu e a das u iy injini ing” ka ed asi ka a o’qi u chisi
Yo iye a Zulxumo Rabbim qizi
Gallao ol 4-sonli exnikum o‘qi u chisi
Ano a siya:Ushbu maqolada qishloq xo‘jaligi ekinla ini sug‘o ish ja ayonida inno a sion
exnologiyala ni jo iy e ishning dolza bligi, sama ado ligi a ekologik a zallikla i ahlil qilinadi.
Bugungi kunda su esu sla ining cheklanganligi, iqlim o‘zga ishi a ye la ning sho‘ lanishi
qishloq xo‘jaligi sohasida su ni ejo chi ilg‘o exnologiyala ni qo‘llashni za u qilib qo‘ymoqda.
Kali so‘zla : qishloq xo‘jaligi, sug‘o ish izimi, inno a sion exnologiya, omchila ib sug‘o ish,
su esu sla i, aqlli sug‘o ish, ekologiya, sama ado lik.
USING INNOVATIVE TECHNOLOGIES IN THE IRRIGATION OF
AGRICULTURAL CROPS
Anno a ion:This a icle analyzes he ele ance, e iciency, and ecological bene i s o
implemen ing inno a i e echnologies in he i iga ion o ag icul u al c ops. Nowadays, he
limi ed a ailabili y o wa e esou ces, clima e change, and soil saliniza ion make i necessa y o
apply ad anced wa e -sa ing echnologies in ag icul u e. The s udy highligh s mode n i iga ion
sys ems, hei p ac ical applica ion, and hei con ibu ion o sus ainable and p oduc i e a ming.
Keywo ds: ag icul u e, i iga ion sys em, inno a i e echnology, d ip i iga ion, wa e esou ces,
sma i iga ion, ecology, e iciency
Ki ish
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi insoniya hayo ida eng muhim a moqla dan bi i bo‘lib, oziq-
o qa xa sizligini a’minlashda, iq isodiy ba qa o lik a ij imoiy a o onlikni oshi ishda hal
qilu chi o‘ in u adi. Aholining o ib bo ishi, iqlim o‘zga ishla i, su esu sla ining kamayishi a
ye la ning sho‘ lanishi qishloq xo‘jaligi izimida su dan oqilona oydalanish masalasini eng
dolza b muammola dan bi iga aylan i di. S a is ik ma’lumo la ga ko‘ a, dunyoda ma jud oza su
esu sla ining qa iyb 70 oizi aynan qishloq xo‘jaligi sug‘o ish ishla iga sa lanadi. Shu bois,
su ni ejaydigan a sama ali aqsimlo chi inno a sion exnologiyala ni jo iy e ish za u a i obo a
o ib bo moqda.
O‘zbekis on Respublikasi sha oi ida su esu sla ining chega alanganligi, da yo oqimla ining
ma sumiy eb anishi a iqlimning issiqlashu i na ijasida su anqisligi kuchaymoqda.
Mamlaka imizda qishloq xo‘jaligi yalpi mahsulo ining qa iyb 90 oizi sug‘o iladigan ye la da
ye ish i iladi. Shunday ekan, su dan oqilona oydalanish masalasi da la siyosa ining us u o
yo‘nalishla idan bi i si a ida qa almoqda. Shu maqsadda P eziden ning 2023-yil 7-iyuldagi
“Qishloq xo‘jaligida su ejo chi exnologiyala ni jo iy e ishni jadallash i ish o‘g‘ isida”gi PQ–
256-son qa o i hamda “Yashil makon” umummilliy das u i doi asida sug‘o ish izimla ini
mode niza siya qilish, omchila ib sug‘o ish usulla ini kengay i ish ishla i olib bo ilmoqda.
Inno a sion exnologiyala — bu an’ana iy sug‘o ish usulla ini exnik a ilmiy yondashu la
bilan akomillash i ishga qa a ilgan zamona iy yechimla di . Jumladan, omchila ib sug‘o ish
izimi, pu kagichli sug‘o ish, ye yuzasini laze yo damida ekislash, sma senso la o qali
namlik moni o ingi, a oma ik su aqsimo izimla i, shuningdek aqamli ag opla o mala
VOLUME-3, ISSUE-10
177
sug‘o ish sama ado ligini oshi ishda ka a na ijala be moqda. Masalan, omchila ib sug‘o ish
o qali su sa ini 40–60 oizgacha, ene giya sa ini esa 30 oizgacha kamay i ish mumkinligi
amaliy aj ibala bilan asdiqlangan.
Shuningdek, sun’iy in ellek asosida ishlaydigan “aqlli sug‘o ish izimla i” o‘simlikning o‘sish
bosqichiga, ob-ha o sha oi iga a up oq namligiga qa ab su be ish ja ayonini a oma ik
a ishda boshqa adi. Bu exnologiyala na aqa hosildo likni oshi adi, balki su is o ini keskin
kamay i adi, ye ning sho‘ lanishini oldini oladi a ekologik ba qa o likni a’minlaydi.
Shunday qilib, qishloq xo‘jaligida inno a sion sug‘o ish exnologiyala ini qo‘llash — bu na aqa
exnik yangilik, balki ekologik, iq isodiy a ij imoiy jiha dan muhim s a egik za u a di . Ushbu
maqolada inno a sion sug‘o ish usulla ining mohiya i, ula ni jo iy e ish aj ibala i, sama ado lik
ko‘ sa kichla i hamda O‘zbekis on sha oi ida ula ning amaliy ahamiya i ahlil qilinadi.
Bugungi kunda su esu sla idan sama ali oydalanish qishloq xo‘jaligining eng muhim a
dolza b masalala idan bi idi . Bi lashgan Milla la Tashkilo ining (BMT) ma’lumo la iga ko‘ a,
dunyo bo‘yicha ma jud oza su zahi ala ining 70 oizdan o ig‘i aynan qishloq xo‘jaligi sohasiga
sa lanadi. Shu bilan bi ga, bu su ning 40 oizgacha qismi an’ana iy sug‘o ish usulla ida
sama asiz yo‘qo ilmoqda. Jahon bankining 2023-yilgi hisobo ida qayd e ilishicha, su anqisligi
sababli 2050-yilga bo ib qishloq xo‘jaligida ishlab chiqa ish hajmi o‘ acha 10–15 oizga
kamayish xa i ma jud. Shu sababli su ejo chi a inno a sion exnologiyala ni keng jo iy e ish
global za u a ga aylanmoqda.
O‘zbekis on Respublikasida ham bu yo‘nalishda izchil isloho la olib bo ilmoqda. Da la
s a is ika qo‘mi asi ma’lumo la iga ko‘ a, mamlaka dagi sug‘o iladigan ye la 4,3 million
gek a ni ashkil e adi, ula ning 85 oizida an’ana iy ochiq a iqla o qali sug‘o ish amalga
oshi iladi. Na ijada ha yili 8–9 millia d kub me su yo‘qo iladi. Shu bois 2023-yil 7-iyuldagi
PQ–256-sonli P eziden qa o i bilan su ejo chi exnologiyala ni jo iy e ish us u o yo‘nalish
si a ida belgilandi. Ushbu qa o ga mu o iq, 2030-yilgacha kamida 1 million gek a maydonda
omchila ib yoki pu kagichli sug‘o ish izimla i o‘ na ilishi ejalash i ilgan.
Tomchila ib sug‘o ish izimi hozi gi kunda eng sama ali inno a sion sug‘o ish exnologiyala idan
bi idi . Bu usulda su pas bosim os ida qu u la o qali o‘g‘ idan- o‘g‘ i o‘simlik ildiz zonasiga
omchi shaklida ye kaziladi. Bu exnologiya na ijasida su sa i 40–60 oizgacha, ene giya sa i
esa 30 oizgacha kamayadi. Shuningdek, su be osi a ildizga be ilgani uchun begona o‘ la
o‘sishi kamayadi a o‘simlikning oziqa moddala dan oydalanish sama ado ligi o adi.
Is oil, AQSh, Tu kiya a Ispaniya da la la ining aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, omchila ib
sug‘o ish izimini jo iy e ish na ijasida o‘ acha hosildo lik 25–35 oizga oshgan. Masalan,
Is oilda 95 oiz sug‘o iladigan ye la omchila ib sug‘o ish asosida ishlaydi, bu o qali mamlaka
yiliga 1 millia d kub me su ni ejamoqda. O‘zbekis onning Qashqada yo, Na oiy a Fa g‘ona
iloya la ida olib bo ilgan aj iba loyihala ida omchila ib sug‘o ish izimi qo‘llanganda,
pax aning hosildo ligi gek a iga 38 sen ne dan 49 sen ne gacha oshgani, su sa i esa 2,5
ba a a gacha kamaygani aniqlangan.
Pu kagichli sug‘o ish exnologiyasi su ni o‘simlik us iga pu kash o qali aqsimlaydi. Bu usul
ayniqsa donli ekinla , yem-xashak o‘simlikla i a bog‘do chilikda sama ali hisoblanadi.
Pu kagichli sug‘o ish na ijasida su ning ha o a a’si i kamayadi, su eng aqsimlanadi,
up oqning yu ilishi a e oziya ja ayoni oldi olinadi.
Ag a adqiqo la na ijala iga ko‘ a, pu kagichli sug‘o ish o qali su sa ini 35 oizgacha, mehna
xa aja la ini 25 oizgacha kamay i ish mumkin. AQShning Neb aska sh a ida bunday izimla dan
oydalanish na ijasida makkajo‘xo i hosildo ligi o‘ acha 20 oizga o gan. O‘zbekis onning
VOLUME-3, ISSUE-10
178
Si da yo iloya idagi ay im e me xo‘jalikla ida pu kagichli sug‘o ish izimla i yo damida ha
yili 600–800 ming kub me su ejalayo gani qayd e ilgan.
Inno a sion exnologiyala dan yana bi i — ye ning laze yo damida ekislanishi. Bu usul su ning
dalada eng aqsimlanishini a’minlab, su oqimining no ekisligi a o iqcha yo‘qo ishla ni
kamay i adi. Tadqiqo la ga ko‘ a, laze li ekislash na ijasida su dan oydalanish sama ado ligi
25–30 oizgacha oshadi, hosildo lik esa o‘ acha 15–20 oizga ko‘ a iladi. O‘zbekis on
Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi ma’lumo iga ko‘ a, 2024-yilda laze li ekislash
exnologiyasi 120 ming gek a maydonda qo‘llanilgan bo‘lib, bu o qali 200 million kub me su
ejashga e ishilgan.
So‘nggi yilla da aqamli exnologiyala a sun’iy in ellek asosidagi “aqlli” sug‘o ish izimla i
ham keng jo iy e ilmoqda. Bu izimla o‘simlikning o‘sish bosqichiga, up oq namligiga, ob-ha o
sha oi iga a ha o a ko‘ sa kichla iga qa ab su be ishni a oma ik a zda boshqa adi.
Sun’iy in ellek algo i mla i yo damida up oqning eal aq ejimidagi namlik da ajasi a
o‘simlik eh iyoji aniqlanadi, na ijada sug‘o ish ja ayoni inson a alashu isiz, aniq ilmiy
ko‘ sa kichla ga asoslangan holda amalga oshi iladi. Bunday izimla su sa ini 50 oizgacha
kamay i ish, hosildo likni esa 20 oizga oshi ish imkonini be adi. Masalan, Xi oyning Shandong
p o insiyasida “sma i iga ion” izimi jo iy e ilgandan so‘ng bug‘doy hosildo ligi 18 oizga, su
ejamko ligi esa 42 oizga oshgan.
O‘zbekis onning Sama qand iloya idagi “Ag o Sma Solu ions” ko xonasi omonidan
ya a ilgan “Ag oTech AI” izimi o qali e me la sug‘o ish ja ayonini mobil ilo a o qali kuza ish,
su sa ini nazo a qilish a a oma ik a ibga solish imkoniya iga ega bo‘lmoqda.
Inno a sion sug‘o ish exnologiyala i na aqa su ni ejaydi, balki ekologik mu ozana ni
saqlashda ham muhim ol o‘ynaydi. Su ning o iqcha be ilishi na ijasida up oq sho‘ lanishi
kamayadi, e oziya a o‘g‘i la ning yu ilishi oldi olinadi. Shu bilan bi ga, ene giya sa i kamayib,
dehqonchilik ja ayonla ida iq isodiy sama ado lik oshadi.
O‘zbekis on Fanla akademiyasi “Su muammola i ins i u i” omonidan o‘ kazilgan adqiqo la ga
ko‘ a, su ejo chi exnologiyala ni keng jo iy e ish na ijasida mamlaka da ha yili 2,5–3 millia d
kub me su ni ejash imkoniya i ma jud. Bu esa yillik hosildo likni o‘ acha 15–20 oizga
oshi ish a 500 ming gek a dan o iq yangi ye maydonla ini sug‘o ish imkonini ya a adi.
Xulosa
Yuqo ida kel i ilgan ahlilla shuni ko‘ sa adiki, qishloq xo‘jaligida su ejo chi a inno a sion
sug‘o ish exnologiyala ini jo iy e ish bugungi kunda na aqa iq isodiy, balki ekologik a
s a egik za u a di . Jahon miqyosida su anqisligi, iqlim o‘zga ishla i a qu g‘oqchilik
ja ayonla i chuqu lashib bo ayo gan bi pay da, su dan oqilona oydalanish masalasi insoniya
a aqqiyo ining eng muhim yo‘nalishla idan bi iga aylangan.
O‘zbekis on sha oi ida sug‘o iladigan ye la ning 85 oizi an’ana iy usulda sug‘o ilayo gani, bu
esa ha yili millia dlab kub me su yo‘qo ilishiga sabab bo‘layo gani inoba ga olinsa,
inno a sion exnologiyala ni keng jo iy e ishning dolza bligi yaqqol namoyon bo‘ladi.
Tomchila ib a pu kagichli sug‘o ish izimla i, ye ning laze li ekislanishi, sun’iy in ellek
asosida ishlo chi aqlli moni o ing izimla i su sa ini 40–60 oizgacha kamay i ish, hosildo likni
esa 20–30 oizgacha oshi ish imkonini be moqda.
Mazku exnologiyala ni keng miqyosda a biq e ish o qali:
• su esu sla idan oydalanish sama ado ligi o adi;
• su a ene giya is o i kamayadi;
• up oq sho‘ lanishi a e oziya xa i kamayadi;
VOLUME-3, ISSUE-10
179
• dehqonchilikning iq isodiy sama ado ligi oshadi;
• ekologik ba qa o lik a oziq-o qa xa sizligi a’minlanadi.
Bundan ashqa i, O‘zbekis onda qabul qilingan da la das u la i — “Raqamli O‘zbekis on –
2030” s a egiyasi, “Yashil makon” ashabbusi a “Su ejo chi exnologiyala ni jo iy e ish”
loyihala i inno a sion yondashu la ni i ojlan i ish uchun muhim huquqiy a ashkiliy asos
bo‘lib xizma qilmoqda.
Kelgusida su ejo chi exnologiyala ni ommalash i ish, ula ni mahalliy sha oi ga moslash i ish,
aqamli boshqa u a sun’iy in ellek izimla i bilan in eg a siyalash, shuningdek e me
xo‘jalikla ini exnik a moliya iy jiha dan qo‘llab-qu a lash za u . Shu yo‘l bilan O‘zbekis on
ag a sohasi na aqa su anqisligi muammosini yengib o‘ adi, balki ekologik jiha dan ba qa o ,
ekspo bop, aqoba ba dosh qishloq xo‘jaligiga e ishadi.
Shunday qilib, inno a sion sug‘o ish exnologiyala idan sama ali oydalanish — bu zamona iy
ag a siyosa ning asosi, su esu sla ini muho aza qilishning eng o‘g‘ i yo‘li a kelajak a lodla
uchun ekologik ba qa o hayo poyde o idi .
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i. “Qishloq xo‘jaligida su ejo chi exnologiyala ni
jo iy e ishni jadallash i ish o‘g‘ isida”gi PQ–256-son qa o i. – 2023-yil 7-iyul.
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden i. “Raqamli O‘zbekis on – 2030” s a egiyasini
asdiqlash o‘g‘ isida”gi PF–6079-son a moni. – 2020-yil 5-ok ab .
3. Hasano , M. B. Qishloq xo‘jaligida su ejo chi exnologiyala . – Toshken : Fan a
exnologiya nash iyo i, 2021. – 188 b.
4. Abdu ahmono , B. N. Sug‘o ish izimla ini mode niza siya qilish a inno a sion
yondashu la . // “O‘zbekis on ag a ani yangilikla i” ju nali. – 2022. – №4. – B. 56–64.
5. To‘x aye , A. R. Tomchila ib sug‘o ish izimining sama ado ligi a ekologik a zallikla i.
// “Qishloq xo‘jaligi mexaniza siyasi” ju nali. – 2023. – №2. – B. 33–40.
6. O‘zbekis on Respublikasi Fanla akademiyasi “Su muammola i ins i u i”. Su ejo chi
exnologiyala ni jo iy e ish bo‘yicha ilmiy hisobo . – Toshken , 2024.
7. FAO (Food and Ag icul u e O ganiza ion o he Uni ed Na ions). “The S a e o Food and
Ag icul u e 2023: Wa e Resou ces and Ag icul u e.” – Rome: FAO Publishing, 2023.
8. Wo ld Bank. “Wa e in Ag icul u e: Reducing Risks and Inc easing Resilience.” –
Washing on D.C.: Wo ld Bank Repo , 2023.
9. UNESCO. “Wa e and Sus ainable De elopmen Goals (SDG 6).” – Pa is: UNESCO
Publishing, 2022.
10. Li, X., & Pa k, J. Sma i iga ion sys ems and AI-based wa e managemen in ag icul u e.
// Compu e s and Elec onics in Ag icul u e. – 2022. – Vol. 197. – A icle 106970.
11. Russell, S., & No ig, P. A i icial In elligence: A Mode n App oach. – 4 h Edi ion. –
Pea son Educa ion, 2021.
12. G‘anie , S. M. Ye esu sla idan sama ali oydalanishda laze li ekislash
exnologiyasining a zallikla i. // “Inno a sion exnologiyala a an yu uqla i” ju nali. – 2023. –
№5. – B. 71–78.
