ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
621
RIVOJLANISH FALSAFASI
Shaka o Bobu
Toshken da la ibbiyo uni e si e i
Ij imoiy anla ka ed asi o’qi u chi.
Xo’jamqulo Abdimo’min
1-Tibbiy p o ilak ika a jamoa saloma ligi akul e i 2-bosqich alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17675573
Anno a siya. Ushbu maqolada i ojlanish alsa asining mazmuni, amoyilla i a
zamona iy alqinla i ahlil qilinadi. Ri ojlanishning dialek ik mohiya i, mode niza siya a
si iliza sion yondashu la , shuningdek ba qa o i ojlanish konsepsiyasi yo i ilgan. Inson omili
a uning jamiya a aqqiyo idagi o‘ ni alohida baholangan. Global ja ayonla kon eks ida
i ojlanish alsa asining dolza bligi asoslab be ilgan.
Kali so‘zla : i ojlanish, alsa a, dialek ika, ba qa o i ojlanish, inson omili,
mode niza siya, si iliza siya.
Anno a ion. This a icle analyzes he essence, p inciples, and mode n in e p e a ions o
he philosophy o de elopmen . I highligh s he dialec ical na u e o de elopmen , mode niza ion
and ci iliza ional app oaches, as well as he concep o sus ainable de elopmen . Special
a en ion is gi en o he human ac o and i s ole in social p og ess. The ele ance o
de elopmen philosophy in he con ex o global p ocesses is subs an ia ed.
Keywo ds: de elopmen , philosophy, dialec ics, sus ainable de elopmen , human ac o ,
mode niza ion, ci iliza ion.
Аннотация. В данной статье рассматриваются сущность, принципы и
современные интерпретации философии развития. Раскрываются диалектическая
природа развития, модернизационные и цивилизационные подходы, а также концепция
устойчивого развития. Особое внимание уделяется человеческому фактору и его роли в
общественном прогрессе. Обоснована актуальность философии развития в условиях
глобальных процессов.
Ключевые слова: развитие, философия, диалектика, устойчивое развитие,
человеческий фактор, модернизация, цивилизация.
Insoniya a ixi uzluksiz ha aka , o‘zga ish a yangilanish ja ayonla i bilan izohlanadi.
Ri ojlanish alsa asi ana shu o‘zga ishla ning ub mohiya ini, qonuniya la ini a
yo‘nalishla ini o‘ ganadi. Bu alsa a jamiya , inson a abia o‘ asidagi mu akkab munosaba la
izimini ahlil qiladi, a aqqiyo ning ij imoiy, iq isodiy, madaniy a ma’na iy jiha la ini bi bu un
holda o‘ ganishni naza da u adi.
Zamona iy da da global ja ayonla ning keskinlashu i, aqamli iq isodiyo ning
shakllanishi, ekologik k izis, ij imoiy engsizlik a demog a ik o‘zga ishla i ojlanish
alsa asining qay a ko‘ ib chiqilishini alab qilmoqda. Ri ojlanish endi aqa iq isodiy o‘sish
bilan emas, balki inson man aa la i, adola , ba qa o lik a ekologik xa sizlik bilan bog‘liq
ma’noda alqin qilinadi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
622
1. Ri ojlanish alsa asining naza iy asosla i
Ri ojlanish alsa asi bo liqning doimiy o‘zga ishda ekanligi haqidagi alsa iy g‘oyaga
ayanadi. Uning asosiy naza iy amoyilla i quyidagila dan ibo a :
1.1. O‘zga ishning uni e salligi
Ha qanday izim — biologik, ij imoiy yoki exnologik — doimiy a ishda o‘zga adi. Bu
o‘zga ishla ichki a ashqi omilla a’si ida yuz be adi.
1.2. Dialek ik i ojlanish qonuniya la i
Ri ojlanish qa ama-qa shilikla ku ashi, si a a miqdo o‘zga ishla ining bi -bi iga
o‘ ishi, inko e ishning inko i kabi dialek ik amoyilla bilan belgilanadi.
1.3. Ri ojlanishning mu a abiyligi a bosqichliligi
Ha bi jamiya yoki izim ib idoiy shakldan i ojlangan shaklga o‘ adi. Bu o‘ ishla
bosqichma-bosqich sodi bo‘ladi.
1.4. De e minizm a eh imollik
Ri ojlanish ja ayonla ida qa ’iy sababiya hukm on bo‘lsa-da, eh imoliy hola la ,
asodi la a ijodiy yondashu la ham muhim o‘ in u adi.
2. Ri ojlanishning asosiy alsa iy yondashu la i
2.1. Dialek ik yondashu
Hegel i ojlanishni G‘oya, Ong a Ruhning o‘z-o‘zini namoyon e ish ja ayoni si a ida
ko‘ adi. Ma x esa i ojlanishning asosiy omili si a ida moddiy ishlab chiqa ish, iq isodiy
munosaba la a sin iy ku ashni a’kidlaydi.
Dialek ika i ojlanishning quyidagi xususiya la ini a’kidlaydi:
ichki qa ama-qa shilikla ning ma judligi;
yangining eski negizida paydo bo‘lishi;
izimning o‘zini-o‘zi yangilashi.
2.2. Mode niza siya naza iyala i
XX as ning o‘ ala ida shakllangan mode niza siya naza iyala i jamiya a aqqiyo ini
sanoa lashu , u baniza siya, ilm- an a exnologiyaning i ojlanishi bilan bog‘laydi. Bu
ja ayonda:
a’lim,
kommunika siya,
sanoa ,
bozo iq isodiyo i asosiy ol o‘ynaydi.
2.3. Si iliza sion yondashu
Toynbee, Spengle a Hun ing on kabi olimla jamiya la i ojlanishini alohida
si iliza siyala shaklida ko‘ gan. Ula ning ik icha, ha bi si iliza siya ug‘ilish, o‘sish, gullash,
anazzul a yemi ilish bosqichla idan o‘ adi.
2.4. Ba qa o i ojlanish konsepsiyasi
BMT omonidan ilga i su ilgan ushbu konsepsiya hozi gi a lod eh iyojla ini qondi ish
bilan bi ga kelajak a lodla man aa la ini ko‘zlashni aqozo e adi. Unda 3 us un ma jud:
iq isodiy ba qa o lik,
ekologik ba qa o lik,
ij imoiy ba qa o lik.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
623
3. Inson omilining i ojlanishdagi o‘ ni
Zamona iy alsa ada inson kapi ali a aqqiyo ning eng muhim omilla idan bi i
hisoblanadi. Insonning bilimi, malakasi, ijodko ligi, ma’na iya i a madaniya i ha qanday
jamiya ning aqoba ba doshligini belgilaydi.
3.1. Inson kapi ali a inno a siya
Ri ojlangan da la la aj ibasi shuni ko‘ sa adiki, inno a siya, exnologik yu uqla a
ilmiy izlanishla inson kapi aliga in es i siya bilan chamba chas bog‘liq.
3.2. Ma’na iya a qad iya la
Ri ojlanish ja ayonida axloqiy qad iya la , ij imoiy bi damlik, mehna se a lik, halollik
kabi azila la muhim ol o‘ynaydi.
3.3. E kinlik a mas’uliya
Falsa iy nuq ai naza dan, inson e kinligi i ojlanishning ha aka lan i u chi kuchi bo‘lsa,
mas’uliya uning ba qa o ligini a’minlaydi.
4. XXI as : yangi chaqi iqla a i ojlanishning yangi modeli
4.1. Raqamli ans o ma siya
Sun’iy in ellek , obo o exnika, big da a, IoT kabi exnologiyala jamiya ning ba cha
sohala ini ubdan o‘zga i moqda.
4.2. Ekologik muammola
Iqlim o‘zga ishi, su anqisligi, biologik xilma-xillikning kamayishi ba qa o i ojlanish
amoyilla ining za u ligini yanada oshi adi.
4.3. Global engsizlik
Boy a kambag‘al da la la , shuningdek, bi jamiya ichidagi iq isodiy abaqalanish
i ojlanish modeli qay a ko‘ ib chiqilishini alab qilmoqda.
4.4. Madaniya la a o dialog
Si iliza siyala o‘ asidagi muloqo global ba qa o likning asosiy sha i hisoblanadi
Ri ojlanish alsa asi insoniya a aqqiyo ining mohiya ini ochib be u chi, jamiya ning
a ixiy a zamona iy o‘zga ishla ini izohlo chi undamen al ilmiy yo‘nalishdi . U
i ojlanishning ichki a ashqi omilla ini, dialek ik mohiya ini, si iliza sion xususiya la ini ahlil
qiladi.
XXI as da i ojlanish aqa iq isodiy o‘sish bilan emas, balki inson qad -qimma i, adola ,
ekologik xa sizlik, ilm- an a aqqiyo i a madaniy uyg‘unlik bilan belgilanmoqda. Shu bois
i ojlanish alsa asi zamona iy dunyoda o‘z ahamiya ini obo a oshi ib bo moqda.
Ri ojlanish alsa asi insoniya a aqqiyo i, jamiya o‘sishi a inson aoliya ining
maqsadga yo‘nal i ilganligini ahlil qilu chi undamen al alsa iy yo‘nalishdi . U na aqa
iq isodiy, balki ma’na iy, siyosiy a ij imoiy ja ayonla ni ham o‘z ichiga oladi.
Hozi gi globallashu sha oi ida i ojlanish masalasi eng dolza b naza iy a amaliy
muammola dan bi i hisoblanadi.
Ri ojlanish ushunchasining alsa iy mazmuni
Falsa ada i ojlanish miqdo iy o‘zga ishla ning si a o‘zga ishla iga olib kelishi, qa ama-
qa shilikla ning ku ashi a yangining eski o‘ nini egallashi kabi amoyilla ga asoslanadi. Uning
asosiy xususiya la i:
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
624
Ichki qonuniya lilik,
Bosqichma-bosqichlik,
Mu a abiylik a uzluksizlik,
Dialek ik xa ak e .
Ri ojlanish alsa asining asosiy yondashu la i
1. Dialek ik yondashu
Hegel, Ma x a boshqa mu a akki la omonidan ishlab chiqilgan. Unga ko‘ a, i ojlanish
ichki qa ama-qa shilikla a’si ida sodi bo‘ladi.
2. Mode niza siya naza iyala i
Jamiya a aqqiyo ini sanoa lash i ish, exnologik yuksalish, u baniza siya a demok a ik
ins i u la ning shakllanishi bilan bog‘laydi.
3. Si iliza sion yondashu
Ha bi jamiya ning o‘ziga xos qad iya la i, madaniya i a a ixiy i ojlanish modeliga
ayanadi.
4. Ba qa o i ojlanish konsepsiyasi
Ekologik xa sizlik, ij imoiy adola a a lodla mas’uliya ini bi lash i gan holda
i ojlanishni a’minlashni akli e adi.
Inson omilining i ojlanishdagi o‘ ni
Ri ojlanish alsa asida inson ma kaziy o‘ inni egallaydi. Inson kapi ali – a’lim, ilm- an,
ij imoiy aollik, e kinlikla a madaniy ong a aqqiyo ning asosiy d iga elidi . Inno a siya a
ijodiy ik lash jamiya ning aqoba ba doshligini oshi adi.
Global da da i ojlanish alsa asining ahamiya i
XXI as da ekologiya, aqamli ans o ma siya, sun’iy in ellek , mig a siya, ij imoiy
engsizlik kabi muammola i ojlanish alsa asini yangi bosqichga olib chiqmoqda. Asosiy
sa olla :
Texnologiya insoniya ga qanchalik xizma qiladi?
Ba qa o i ojlanish qanday a’minlanadi?
Axloqiy qad iya la a aqqiyo ga qanday a’si qiladi?
Ushbu sa olla alsa iy ahlilni chuqu lash i adi a zamona iy i ojlanish modelining
shakllanishiga zamin ya a adi.
Xulosa
Ri ojlanish alsa asi jamiya , inson a abia o‘ asidagi mu akkab munosaba la ni
o‘ ganadi. Zamona iy dunyoda a aqqiyo na aqa iq isodiy o‘sish, balki ekologiya, adola ,
ma’na iy yuksalish a inson qad -qimma iga ayanishi lozim. Shu bois i ojlanish alsa asi o‘z
mazmunini boyi gan holda bugungi kunning eng dolza b ilmiy yo‘nalishla idan bi i bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Hegel G. Phenomenology o Spi i .
2. Ma x K., Engels F. The Ge man Ideology.
3. Toynbee A. A S udy o His o y.
4. Spengle O. The Decline o he Wes .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
625
5. So okin P. Social and Cul u al Dynamics.
6. Hun ing on S. The Clash o Ci iliza ions.
7. Uni ed Na ions. Sus ainable De elopmen Goals Repo .
8. To le A. The Thi d Wa e.
9. Jalolo J. Falsa a asosla i.
10. O‘zbekis on Respublikasi ba qa o i ojlanish s a egiyasi ma e ialla i.
