624
UDK: 633.1:631.526.32
ZAMONAVIY USULLARNING YUMSHOQ BUG‘DOYNING YANGI
SERHOSIL NAVLARINI YARATISHDA AHAMIYATI
Djan’abae a Gulayxan Reyimbay qizi
Qu banbae Da iyabay Baza bae ich
QQXAI, Selekciya a u ug‘chilik mu axassisligi 2-bosqish magis an i,
da [email protected]
Id iso a Al inay Beybi o na
PhD, QAZMATU, Alma a sh, Qozog‘is on Respublikasi,
e-mail: al u-09@mail. u,
h ps://o cid.o g/ 0000-0003-1587-4408
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17675958
Anno a siya: MAS exnologiyasidan oydalanish qu g‘oqchilik, so uqqa a sho‘ lanish
kabi abio ik s essla ga chidamli yangi, yuqo i hosildo a oqsilga boy bug‘doy na la ini
ya a ish bilan i odalanishi, ya a iladigan yangi na la u ug‘la ining ekilishi e me xo‘jalikla i
hosildo ligini oshi ish hamda iq isodiy sama ado ligini yanada yaxshilash imkonini be adi.
Kali so‘zla : qu g‘oqchilik, so uq, sho‘ lanish, na , hosildo lik, abio ik, oqsil.
Anno a ion: The use o MAC echnology is o c ea e new, high-yielding and p o ein- ich
whea a ie ies ha a e esis an o abio ic s esses such as d ough , cold and salini y, sowing
seeds o he c ea ed new a ie ies can inc ease he p oduc i i y o a ms and u he inc ease
hei economic e iciency.
Keywo ds: d ough , cold, salini y, a ie y, p oduc i i y, abio ic, p o ein.
Ki ish. Dunyoning bi qa o da la la ida kuzgi yumshoq bug‘doyning yangi
na la ini ya a ish a ye ish i ishda seleksiyaning zamano iy usulla idan
oydalanilib, don hosildo ligi a si a ini oshi ishga hamda yuqo i sama ado likka
e ishilmoqda. Shuningdek, jahonda kuzgi yumshoq bug‘doy ye ish i u chi
ko‘pchilik da la la da esu s ejamko exnologiyala ni qo‘llash e aziga up oq
unumdo ligini oshi ish, sho‘ lanish ja ayonining oldini olish, mine al o‘g‘i la ni
ejash hisobiga don hosildo ligi a si a ini oshi ib kelmoqda. oziq-o qa
xa sizligini a’minlashda kuzgi bug‘doy hoildo ligi a ekologik muhi ning
so ligini saqlashga qa a ilgan, sizo su la sa hini pasay i ish a sho‘ lanish
ja ayonla ining oldini olish mine al o‘g‘i la me’yo la ini ishlab chiqish dolza b
masala bo‘lib qolmoqda.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi iqlim sha oi i uchun ma ke la ga asoslangan
seleksiya exnologiyasidan oydalangan holda so uqqa, qu g‘oqchilikka a sho‘ ga
chidamli, hosildo kuzgi bug‘doy na la ini ya a ish hozi gi kunning muhim
azi ala idan hisoblanadi.
625
Ma e ialla a usulla . O‘simlikla dan aniq bi abiiy iqlim sha oi ida
yuqo i hosil olishni aniqlay bilish muhim hisoblanadi, lekin ula boshqa
sha oi la ning abiiy s essla ga o‘ a be ilu chan bo‘lishi mumkin. Shula ni
hisobga olib ay ish joizki, u li abiiy iqlim sha oi la ining s essla ga ezda
moslashadigan na ni gene ik jiha dan ayyo lash seleksiyaning asosiy azi asidi
[1]. Zamona iy qishloq xo‘jaligida yangi na la ni aqa yuqo i hosilli na la gina
emas, balki ula ning up oq-iqlim sha oi iga moslashu i, kasallik a
za a kunandala ga chidamliligini ham hisobga olish za u [2].
Tadqiqo na ijala i. Bug‘doyning qu g‘oqchilik, so uqqa a sho‘ ga
chidamlilik belgila i bilan gene ik bog‘langan DNK ma ke la chidamlik
seleksiyasining aniqlik da ajasini oshi ish a ezlash i ish uchun anlanadi a
a si lanadi. Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi iga mos kuzgi bug‘doy
na la ini ya a ish uchun yuqo i a lod du agay kombina siyala i ichidan asosiy
abio ik a bio ik s ess omilla iga chidamlilikni boshqa u chi DNK ma ke la idan
oydalangan holda geno ipla anlab olinadi. Loyihani amalga oshi ish na ijasida
qu g‘oqchilik, so uqqa a sho‘ ga chidamli bo‘lgan yangi kuzgi bug‘doy na la i
ma ke la ga asoslangan seleksiya (MAS) exnologiyasi hamda in aqizil
e mog a iya o qali eno iplash yo‘li bilan ishlab chiqa ishga a siya e iladi. Bu esa
o‘z na ba ida, s essga chidamli na la ni jo iy e ish o qali hosildo likni oshi ish a
aholining don a non mahsulo la iga bo‘lgan alabini yaxshilash, impo ni sezila li
da ajada kamay i ish imkonini be adi.
Shuningdek, adqiqo ja ayonla ida genomikaning bi qancha usulla i a
yondashu la idan oydalanish, xususan, bug‘doy namunala idan genomik DNK
aj a ish, egishli DNK ma ke la i bilan polime aza zanji i eaksiyasi (PZR) ahlili,
PZR amplikonla ining molekulya og‘i ligini aniqlash uchun gel-elek o o ez,
amplikonla o‘lchami asosida geno iplanadi. O‘simlikla gene ikasi a
seleksiyasining eno ipik kuza u a yakka anlo usulla idan ham oydalaniladi.
Taj ibala imizda bug‘doy na la ining umumiy hola i 9 balli shkala
yo damida baholandi. So uqqa chidamlilik bo‘yicha G om a Vassa na la i mos
a ishda 9 a 8 ballni ashkil e ib, o‘ a yuqo i ba doshli ekanligi, Ilg‘o , E’zoz,
Qay oq osh a Oqma a id na la i mos a ishda 3; 3; 4 a 3 ballga eng bo‘lib,
so uqqa pas ba doshli ekanligi aniqlandi.
Yo ib qolishga chidamlilik bo‘yicha Ilg‘o a E’zoz na la i 6 ball-o‘ acha
ba doshli, Qay oq osh-7 ball, Vassa a Oqma a id na la i 8 ball-ba doshli hamda
G om na i 9 ball-o‘ a yuqo i ba doshli ekanligi namoyon bo‘ldi.
Xulosa. Yakunida MAS exnologiyasidan oydalangan holda mu a aqiya li
yakunlanishi qu g‘oqchilik, so uqqa a sho‘ lanish kabi abio ik s essla ga
626
chidamli yangi, yuqo i hosildo a oqsilga boy bug‘doy na la ini ya a ish bilan
i odalanadi. Ya a ilgan yangi na la u ug‘la ining ekilishi e me xo‘jalikla i
hosildo ligini oshi ish hamda iq isodiy sama ado ligini yanada yaxshilash
imkonini be adi.
Bibliog a ik o‘yxa
1. Гaлушко Н.A., Комaров Н.М., Солоненко Н.И. Кaчество зернa новых сортов озимой
пшеницы в условиях Северо-Кaвкaзского регионa//Известия Оренбургского
госудaрственного aгрaрного университетa. 2018. № 4 (72). –С. 78-81
2. Умaевa Л.З., Лисуновa Л.И. Влияние погодных условий нa кaчество зернa мягкой
пшеницы//Кормопроизводство. 2017. №10. –С. 22-25.
