649
UDC 541.128.2:547.57
6-AMINOPURINNING QAHROBO KISLOTASI BILAN TA’SIR
REAKSIYASINI O‘RGANISH, SINTEZ QILISH TEXNOLOGIYASI
Eshboboye Tu aqul Usmano ich,
Toshken da la ag a uni e si e i
Is oil Islomo ich Oxuno
Qo‘qon da la uni e si e i
[email p o ec ed]
Kamoladdino a Zuh axon Sha ka qizi
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabasi
Email manzili: [email p o ec ed]
Tu imbe o Mu a bay Shamshe o ich
Qishloq xo’jalik anla alsa a dok o i(Phd),
Dehqonchilik, qishloq xo’jaligi ekinla seleksiyasi a u ug’chiligi ka ed asi do sen i . .
[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17676031
Anno a siya: Ushbu maqolada 6-aminopu inni qah obo kislo asi bilan a’si eaksiyasi
a sin ez qilish exnologiyasi o’ ganildi.. 6-aminopu in — biologik aol pu in hosilasi bo‘lib,
ko‘plab a ma se ik p epa a la a bio exnologik osi ala ishlab chiqishda asosiy komponen
si a ida ishla iladi. Qah obo kislo asi esa ikki unksional — ka boksil gu uhga ega bo‘lgan
dika bon kislo a bo‘lib, u modi ika siyalangan bi ikmala olishda muhim ol o‘ynaydi. Ula ning
o‘za o eaksiyasi na ijasida hosil bo‘ladigan kon’yuga la biologik aollikka ega bo‘lib, yangi
do i o molekulala ya a ishda qo‘llanilishi mumkin. Maqolada sin ez ja ayonining bosqichla i,
eaksiya sha oi la i, e i u chila , ka aliza o la a ozalash usulla i ba a sil yo i iladi.
Shuningdek, sin ez na ijasida olingan mahsulo la ning izik-kimyo iy xossala i a ula ning
po en sial a makologik qo‘llanilish sohala i ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : 6-aminopu in, qah obo kislo asi, pu in hosilala i, sin ez exnologiyasi,
a ma se ik modi ika siya, kon’yuga , dika boksilik kislo ala , biologik aollik, a makologik
qo‘llanish. Ki ish
Ksan hin hosilala i a ma se ik aol moddala oi asiga ki u chi, ibbiyo da
keng qo‘llaniladigan muhim kimyo iy bi ikmala di . Ula pu in asosli ksan hin
moddasidan olinadi a u li biologik izimla da uch aydi. Ushbu moddala ning
o ganizmdagi a’si mexanizmla i ula ni ko‘plab kasallikla ni da olashda oydali
osi a si a ida qo‘llash imkonini be adi. Ayniqsa, ula ma kaziy asab izimi, yu ak-
qon omi izimi, na as olish yo‘lla i a siydik chiqa ish izimiga a’si ko‘ sa ish
xususiya iga ega. Ksan hin hosilala i o asida eng mashhu i — ko ein bo‘lib, undan
ashqa i eo illin a eob omin kabi muhim e ape ik bi ikmala ma jud[1-5].
650
Ko ein insonla omonidan eng ko‘p is e’mol qilinadigan psixoak i
moddala dan bi idi . U ko e, choy, kakao a ba’zi gazli ichimlikla da ma jud
bo‘lib, asosan ma kaziy asab izimini s imulya siya qilish o qali aoliya ko‘ sa adi.
Ko ein cha choqni kamay i ish, hushyo likni oshi ish, aqliy aoliya ni kuchay i ish
kabi xususiya la ga ega. Bundan ashqa i, u yu ak u ish ezligini oshi adi a na as
olish ma kazla ini aollash i adi. Ko‘p miqdo da is e’mol qilinganida esa yu ak
u ishining ezlashu i, uyqusizlik, asabiylik kabi nojo‘ya a’si la yuzaga kelishi
mumkin.
Teob omin asosan kakao a undan ayyo langan mahsulo la — shokolad a
kakao ichimlikla ida uch aydi. Bu modda ko einga nisba an yumshoq oq a’si ga
ega. Teob ominning asosiy xususiya la idan bi i diu e ik (siydik haydo chi) a’si i,
ya’ni o ganizmdan o iqcha suyuqlikni chiqa ishga yo dam be adi. Shuningdek, u
qon omi la ni kengay i adi, yu akni inchlan i adi a qon bosimini nazo a
qilishda muhim o‘ in u adi. Teob omin yengil yu ak s imulya o i si a ida ham
a siya e iladi.
Ksan hin hosilala i o‘z a’si ini, asosan, os odies e aza e men la ini
inhibi siyalash o qali amalga oshi adi. Bu e men la hujay adagi siklik
adenozinmono os a da ajasini a ibga soladi. Ksan hinla os odies e azani o‘sib,
cAMP da ajasining oshishiga olib keladi. Bu esa hujay a ichidagi signal uza ishni
kuchay i adi, mushakla ni bo‘shash i adi, yu ak u ishini ezlash i adi a qon
omi la kengayishiga olib keladi. Aynan shu mexanizm b onxla ni kengay i ish a
yu ak aoliya ini yaxshilash kabi iziologik ja obla ni yuzaga kel i adi.
Ksan hinla asosan ibbiyo ning u li sohala ida keng qo‘llaniladi. As ma a
SO‘OKda b onxla ni kengay i u chi osi a si a ida eo illin ishla iladi. Ko ein esa
hushyo likni oshi u chi a uyquga qa shi osi a si a ida keng a qalgan.
Teob omin esa qon omi la ni kengay i ish, yu akni inchlan i ish a siydik
haydo chi xususiya la i bilan anilgan. Shuningdek, ko ein ba’zi analge ikla
(og‘ iq qoldi u chila ) bilan bi ga ishla iladi, chunki u ula ning sama ado ligini
oshi adi.
6-aminopu inning qah obo kislo asi bilan eaksiyasi o qali amid hosilasini
olishga qa a ilgan sin ez aj ibala i labo a o iya sha oi ida bi nech a pa ame la
651
asosida o‘ kazildi. Reaksiyada oddiy sha oi da, ka aliza o la yoki aollash i u chi
eagen la siz, qu uq e i u chida a alash i ish yo‘li bilan ishlo be ildi.
Reaksiyala da o‘zga u chi si a ida qah obo kislo asi miqdo i, eaksiya aq i a
ha o a i nazo a os ida olib bo ildi. Maqsad — op imal sha oi da yuqo i eaksiya
unumiga e ishish bo‘ldi.
Qah obo kislo asi 6-aminopu inning bi lamchi amin gu uhi bilan amid bog‘i
hosil qilishi uchun 1:1 mol nisba i ye a li bo‘lsa-da, ay im aj ibala da o iqcha
miqdo (1.2–1.5 mol) qo‘llanildi. Bu eaksiyaning o‘la amalga oshishini a
hosildo likning oshishini a’minladi. Reaksiyala xona ha o a ida (25–30 °C) olib
bo ildi, bu esa ene giya sa ini kamay i ish hamda mahsulo ni yumshoq sha oi da
olish imkonini be di.
Reaksiyaning bo ishini nazo a qilish uchun o aliq ahlilla o‘ kazildi.
Reaksiyaning ugaganligi ko‘pchilik holla da e i maning angi, cho‘kmaning hosil
bo‘lishi a qa iq azaning paydo bo‘lishi o qali baholandi. Reaksiya
yakunlangach, mahsulo su li muhi da cho‘k i ilib, il lash a qu i ish o qali
aj a ib olindi.
Hosil bo‘lgan mahsulo ning s uk u asi IR (in a o ush) spek oskopiyasi
o qali asdiqlandi. IR spek da amid gu uhi uchun xos bo‘lgan 1650–1680 sm⁻¹ da
C=O s e ching o‘lqin soni a 3300 sm⁻¹ da N–H s e ching signalining paydo
bo‘lishi eaksiyaning mu a aqiya li kechganini ko‘ sa di. Qo‘shimcha a ishda
TLC (nozik qa lamli x oma og a iya) yo damida mahsulo ning ozaligi baholandi.
Nisba an yuqo i R qiyma i asosiy mahsulo ga mos kelgan bo‘lib, eaksiya
chiqishining ye a li ekanligini ko‘ sa di.
1-jad aldan ko‘ inib u ibdiki, bi inchi aj ibada qah obo kislo asi 6-
aminopu in bilan 1:1 nisba da (1,0 mmol) olingan, eaksiya 18 soa da om e gan
a 25°C da olib bo ilgan. Ushbu sha oi da eaksiyaning hosildo ligi 72% ni ashkil
e di. Bu nisba an pas na ija hisoblanadi, chunki boshqa aj ibala bilan
solish i ilganda, aq a ha o a pa ame la i op imal bo‘lmagan.
Ikkinchi aj ibada qah obo kislo asi miqdo i 1,2 mmol ga oshi ildi a eaksiya
aq i 24 soa ga cho‘zildi. Ha o a esa 55°C gacha ko‘ a ildi. Ushbu o‘zga ishla
na ijasida hosildo lik 81% gacha oshdi. Bu na ija, eaksiya sha oi la i o‘g‘ i
anlanganda mahsulo ning ko‘p oq miqdo da olinishi mumkinligini ko‘ sa adi.
Ayniqsa, ha o a ning oshi ilishi a qah obo kislo asining oz miqdo da o iqcha
qo‘shilishi eaksiyaga ijobiy a’si ko‘ sa gan.
Uchinchi aj ibada qah obo kislo asi yana 1:1 nisba da 6-aminopu in bilan
ishla ilgan, lekin ha o a 30°C bo‘lgan a eaksiya aq i 20 soa e ib belgilangan.
Ushbu sha oi da hosildo lik 78% ni ashkil qildi. Bu aj iba bi inchi aj ibaga
652
qa aganda nisba an yaxshi na ija be di, bu esa ha o a ning 30°C ga ko‘ a ilishi
eaksiyani jadallash i ishga yo dam be ganini ko‘ sa adi. Shunga qa amay, bu
na ija ikkinchi aj ibadagi 81% dan pas oq bo‘lib, ha o a a qah obo kislo asi
miqdo ining kombina siyasi op imal da ajada bo‘lmaganini bildi adi.
Ekspe imen la na ijasida eng op imal sha oi 4- aj iba bo‘lib, bu ye da 1,0
mmol 6-aminopu inga 1,5 mmol qah obo kislo asi qo‘shilgan, eaksiya 105°C da 4
soa da om e gan a hosildo lik 92% bo‘lgan. Ushbu pa ame la sin ez ja ayonini
ishlab chiqa ish bosqichiga o‘ kazishda oydali bo‘lishi mumkin.
1-jad al
№
6-aminopu in
miqdo i
(mmol)
E i u chi
Qah obo
kislo asi
miqdo i
(mmol)
Reaksiya
aq i
(soa )
Ha o a
(°C)
Hosildo lik
(%)
1
1.0
DMFA
1.0
18
25
72
2
1.0
DMFA
1.2
24
55
81
3
1.0
DMFA
1.0
20
30
78
4
1.0
DMFA
1.5
4
105
92
Bu na ijala dan ko‘ inadiki, amid hosilasining hosil bo‘lishi uchun eng
maqbul sha oi la dan bi i — qah obo kislo asining o iqcha miqdo da qo‘llanilishi
a eaksiyaga ye a licha aq be ilishi hisoblanadi. Reaksiya sha oi la i oddiy a
iq isodiy jiha dan qulay bo‘lib, ha o a ga nisba an kuchli qa amlik sezilmadi. Bu
esa mazku sin ezni sanoa miqyosida yoki boshqa labo a o iya sha oi ida ham
ak o lash imkoniya ini oshi adi.
O‘ kazilgan adqiqo la na ijasida 6-aminopu in a qah obo kislo asi
o‘ asidagi eaksiyaning u li sha oi la da qanday hosildo likka ega ekani
aniqlandi. Reaksiyada 6-aminopu in doimiy miqdo da (1.0 mmol) ishla ilgan
bo‘lib, qah obo kislo asi miqdo i, ha o a a eaksiya da omiyligi o‘zga i ildi.
Olingan ma’lumo la ga ko‘ a, op imal sha oi da – ya’ni 1.5 mmol qah obo
kislo asi ish i okida, 4 soa da omida a 105°C ha o a da eaksiyani olib bo ishda
eng yuqo i unum – 92% ga e ishildi.
Bu na ijala shuni ko‘ sa adiki, qah obo kislo asining o iqcha miqdo da
qo‘llanilishi a yuqo i ha o a eaksiyani yuqo i sama ado lik bilan yakunlashda
muhim omil hisoblanadi. Shuningdek, ha o a a aq pa ame la i eaksiyaning
bo ishiga be osi a a’si ko‘ sa adi. Pas ha o a a qisqa aq sha oi ida
eaksiyaning hosildo ligi sezila li da ajada kamayadi.
Umuman olganda, o‘ ganilgan usul o qali 6-aminopu inni qah obo kislo asi
bilan mu a aqiya li bog‘lab, yuqo i unumga e ishish mumkinligi isbo landi.
653
Ushbu yondashu a ma se ika a bioo ganik kimyo sohala ida sama ali sin ez
ja ayonla i uchun is iqbolli yo‘nalish bo‘lib xizma qilishi mumkin. Kelgusida
eaksiyaning ka aliza o la siz yoki yashil kimyo p insipla i asosida amalga
oshi ilish imkoniya la ini ham o‘ ganish maqsadga mu o iq bo‘ladi.
Adabiyo la :
1. Elmu ado , B., Sai kulo , F., Mi alie , Z., Ib agimo , A., Ka imo , S., & Ka imo , B.
(2025, Feb ua y). Syn hesis o u ea de i a i es based on oluyl isocyana e. In AIP
Con e ence P oceedings (Vol. 3268, No. 1). AIP Publishing.
2. Sai kulo , F., Zakhido , Q., Khayda o , G., Sabi o a, D., E gashe a, H., Mi alie , Z., &
Usna dino a, S. (2025, Feb ua y). Me hods o he syn hesis o 2-phenylquinazolin-4-one
and s udying me hyla ion eac ions in di e en sol en s. In AIP Con e ence P oceedings
(Vol. 3268, No. 1). AIP Publishing.
3. Ashu o a Z. B., Khayda o G. Sh., Sai kulo F. E., Giyaso K. (2024). De e mina ion o
Ce ain Hea y Me als in Food Composi ion by Vol amme ic Me hod. Aus ian Jou nal o
Technical and Na u al Sciences 2024, No 3 – 4. h ps://doi.o g/10.29013/AJT-24-11.12-47-
51
4. Sai kulo F.E., Qayumo a F. Syn hesis o coo dina ion compounds based on cobal (ii) sal s
and quinazolin-4-ONE and he s udy o hei biological ac i i y // Uni e sum: химия и
биология : электрон. научн. журн. 2025. 2(128). URL:
h ps://7uni e sum.com/ u/na u e/a chi e/i em/19240
5. Akhmedo a, N., Elmu ado , B., & Sai kulo , F. (2024). Op imal syn hesis me hods and
biological ac i i y s udy o 2-(4-ni ophenil) quinazolin-4-one. Mul idisciplina y Jou nal o
Science and Technology, 4(12), 1192-1200.
