666
UDK.655.9.622.3
QARAQALPAQSTAN SHARAITÍNDA MÁSH EGININ JETISTIRIW
TEXNOLOGIYASÍ
Qoblano a Uǵılay Aza qızı
Osh mámleke lik uni e si e i magis i,
Е-mail [email p o ec ed]
Abdimuxammedalie a Indi a Jumamu a o na
QQXAI assis en i,
indi aabdimuxammedalie [email p o ec ed]
O aqbae a Shiy in Sag’inbae na
QQXAI, Selekciya a u ug‘chilik mu axassisligi 2-bosqish alabasi,
[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17676086
Anno a siya: Másh ósimliginiń ónimda lıǵın belgiley uģın iyka ģı elemen le - sobıqla
sanı, sobıq aģı uxımla muģda ı, uxım massası hám 1000 dana uxımnıń salmaǵı. Op imal
sha aya a ósimlik e 20-35 sobıq payda boliwi, há bi sobıq a 8-12 uxım je ilisiwi múmkin.
1000 dana uxımnıń o asha massası 45-60 g ammnan iba a boladı. Zú áá lik 2024-2025-jılla
dawamında o asha kó se kish bi inshi qadaǵalaw a ian ında 14 c/ga bolǵan bolsa, basqa
a ian la da 18-22 cen ne ónim alındı.
Gil sózle : dán, hasılda lık, ezpishe lik, qu ǵaqchılık.
Anno a ion. The elemen s ha de e mine he p oduc i i y o he mash plan a e he
numbe o pods, he numbe o eggs in he pod, he mass o eggs and he laying o 1000 eggs.
Unde op imal condi ions, 20-35 pods can appea in a plan , and 8-12 eggs can be e ilized in
each pod. The a e age weigh o 1000 eggs is 45-60 g ams. In he cou se o 2024-2025, he
a e age yield eached 14 cen ne s in he i s ban op ion, and 18-22 cen ne s in o he op ions
Key wo ds: g ain, p oduc i i y, ea ly ipeness, d ough .
Ki isiw. Búgingi kúnde je júzi boyınsha je den ná iyjeli paydalanıw, onıń
melio a i lik jaǵdayın jaqsılaw, sho ǵa shıdamlı so la hám egin ú le in ja a ıw
ay ıqsha áhmiye ke iye. Bul bolsa óz gezeginde opı aq ónimda lıǵın saqlaw hám
a ı ıw, awıl xojalıǵı eginle inen joqa ı hám sapalı ónimle je is i iw boyınsha
ilimiy-ize lewle alıp ba ıw hám alınǵan ná iyjele di óndi iske engiziw áhmiye li
másele esaplanadı.
Másh egini ” Phaseolus au eus Pipe ” yaǵnıy sońǵı klassı ıkacıya boyınsha
Vigna adıa a L.Wilczek dep a alıp dúnyaǵa keń a qalǵan egin bolıp, ol azıq-
awqa ushın bahalı esaplanadı. Másh dánınde 24,8%belok, 1%may, 3,5-4,5%
klecha ka 4,5-5,5% kúl hám 62-65% ugle odla , 50,4% ka bon suwla ı, 1,5%
maylı kislo ala , A,B1,B2, B3,B6,B9, C,E,K i aminle ı, na ıy, os o , kalıy,
magnıy, emı , mıs,x. .b mine al za la ham an ioksidan la ba . Ol opı aq
667
ónımda lıǵın jaqsılaydı, ege acıya dáwı ınde onın amı la ında azo jıynawshı
bak e ıyala oplanadı. Vege acıya dáwı ınde xawa- ayı qolaylı shá aya la ında ol
gek a ına 200kg shekem azo oplawı múmkın [1,2].
Ma e ialla a usılla . Másh ushın aldıńǵı egin há qanday awıl xojalıq
egini bolıwı múmkin. Jańadan egilgen jas baǵla dıń a asına egiwge boladı. Másh
gúzlik biyday hám basqada o osh-palız eginle inen soń qay a egislik e inde de
egip paydalanıw máqse ke muwapıq boladı. Ege sen yab ayında onı jıynap
alǵannan soń biyday egilse, másh gúzlik biyday ushın jaqsı egis aldı egini
esaplanadı.
Másh há qanday ekologiyalıq ham opı aq ıqlım jagdayında da jaqsı ónim
be e aladı. Másh iń ónimda lıǵı pás bolǵan opı aqla da je is i se de boladı, bi aq
kebi (duzlı) je le de másh je is i iw ushın uw a kelmeydi. Bul so suwǵa ıla uǵın
jaǵdayda egip ósi iw ushın mólshe lengen. Bi aq je as ı suwla ı jaqın bolǵan
opı aqla da másh je is i ilse kem suwǵa ıladı. Tiyka ǵı egin esabında (báhá
máwsiminde) másh egisligine a ızla dı aya law ushın gúzde je aydalıp aya lanıp
qoyıladı. Báhá de chizellew, ı malaw, malalaw hám egislew jumısla ı alıp
ba ıladı.
Táji iybe ná iyjele i. Tuxımla 25-30 °C empe a u ada 3-4 kún ishinde ónip
shiǵadı. Tómengi empe a u ada (10-12 °C dan ómen) óniw ómen ó edi yamasa
oq aydı. Nálle shiqqannan soń, dáslepki 15-20 kún dawamında ósimlik ás e ósedi,
bul dáwi de ol ıssılıq hám jaq ılıqqa júdá alapshań boladı.
Másh iń ege aciya dáwi i 75-110 kún dawam e edi hám klima qa jáne egiw
múdde ine baylanıslı ózge edi. Másh iń qansha e e egilgen sayın onıń ege aciya
dáwi i uzaq dawam e edi. Báhá de uqımla 10-30 ap el a alıǵında ham jaz
máwsiminde bolsa 15-iyunnan 1-iyulǵa shekemgi a alıq a egiwge boladı, al 5-
iyuldan soń egilgen másh iń zú áá liligi pás boladı. 10-ap elden 25-ıyulǵa shekem
105 kunde, 20-ap elden 27-iyulǵa shekem 97 kúnde, 30-ap elden 27-ıyulǵa
shekem 87 kúnde ónım olıq pisip je ilisip jıynap alındı.
E e egilgen ósimlikle de ósiw dáwi i uzını aq bolıp, ola kóbi ek jasıl massa
oplaydı; kesh egilgenle de bolsa ósiw dáwi i qısqa adı, bi aq ónimniń pisiw ezligi
a adı. Ósimlik iń amı sis eması o aylıq (uzınsha) amı lı bolıp, 80-100 sm
e eńlikke shekem ki ip ba adı. Tamı úyinle inde jasawshı izobak e iyala
a mos e a azo in baylanıs ı ıp, opı aq ı ábiyiy ú de azo penen bayı adı. Sol
sebepli másh ek azıqlıq egin emes, al side a (jasıl ógin) sıpa ında da paydalı.
Másh iń paqalı ik, bi az a maqlanıwshı, biyikligi 40-70 sm ge shekem
je edi. Japı aqla ı qu amalı úsh japı aqlı o mada, japı aq plas inkası keń, jasıl
yamasa oygın jasıl eńde boladı. Gúlle i mayda, sa ı-jasıl eńli, ósimlik iń joqa ǵı
668
buwınla ında jaylasadı. Gúllew dáwi inde ósimlik joqa ı empe a u a hám je e li
ıǵallıq ı alap e edi. Tempe a u a 35 °C dan joqa ı bolsa yamasa ıǵallıq je ispese,
gúlle ógilip ke iwi múmkin. Sobıqla 8-12 sm uzınlıq a bolip, há bi inde 8-12
uxım jaylasadı. Tuxımla ı mayda, egis, kóbinese jasıl yamasa oygın jasıl eńde
boladı.
Juwmaq. Másh je is i iwde oniń onimda liǵi, qollanilǵan ba liq
ag o exnikaliq ilájla diń ná iyjеligin аnıqlаwdа оnı jе is i iw ushın jumsаlǵаn
ulıwmа qá еjе lе , оnı sа ıwdаn úsе uǵın рul mugdа ı, shá li аzа раydа hám
еn аbеllik dá еjеlе i еsарqа аlındı. Másh ónimin sа ıw bаhаsı 1 kg másh 17000
swm dер аlındı. 1 оnnа аmmiаk sеli аsın sа ıр аlıw bаhаsı 2700 m/swm,
аmmо оs ı sа ıр аlıw bаhаsı, 6700 mıń swm, хlо lı kаliydi sа ıр аlıw bахаsı 2500
m/swm. Másh i jе is i iwgе jumsаlǵаn qá еjе lе 17550,0 m/swmnаn 27950,0
m/swmǵа shеkеm bоldı. Solay e ip, ize lew ná iyjele i Qa aqalpaqs an
shá aya ında másh eginin je is i iw exnologiyasın je ilis i iwde, uxım egiw
múdde le in ilimiy iyka da belgilewde hám diyqanshılıq sis emasında esu sla dan
ná iyjeli paydalanıwda ámeliy áhmiye ke iye.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. A abae a.X.N., Sa a o .M.A., Id iso .X.A, “Suǵo ıladıgan maydonla da mosh
ye ish i ishning in ensi exnologiyası boyicha a siyanoma”. Toshken .2019y.
2. Sa o o .R. Mosh ekinining o‘sish ja ayonla iga ekish mudda la ining a’si i. O‘zbekis on
qishloq xo‘jaligi ju nali.2021. №4, 56–59 b.
