scieee Science in your language
[en] (orig)

विकसित भारताच्या निर्मितीत लिंग सक्षमीकरण व महिला आर्थिक सक्षमीकरणाची भूमिका

Author: मनाळ, भगवान सुरेश
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17678279
Source: https://zenodo.org/records/17678279/files/x171021.pdf
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
103
 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 
.   
󰲌 󰭈,
󰭑 󰱇 󰱳,  . 󰭃 
Email: bhagwansman[email p o ec ed]
Manusc ip ID:
JRD -2025-171021
ISSN: 2230-9578
Volume 17
Issue 10(I)
Pp. 103-108
Oc obe 2025
Submi ed: 18 Sep . 2025
Re ised: 29 Sep . 2025
Accep ed: 12 Oc . 2025
Published: 31 Oc . 2025
 : -
 󰱿   󰲇 󰫼󰫳 󰲑    . ‘
 @  󰬉  󰲗󰫦  󰲐  , 󰬎 
󰲒 󰫤 󰰍 . 󰫽  󰲗󰫦   󰬎    󰫽
󰰍  .   󰰏 󰫯    󰫽󰫳 
  󰬉 󰫦 .  󰬀 󰫳 󰲗󰫦 󰫤 󰰗󰭅󰬎
, 󰲓 󰫤 󰬅  .  , 󰱳, 󰫤, 󰲗󰫦
 󰱆, 󰫦󰭈󰲑󰬴    󰬎    . 󰬶  
 󰲌󰬀  󰲗󰫦 ,  󰫤󰭃 ,  󰲗󰫦 󰫤,
     󰲑 .   󰫳 󰲗󰫦 󰬎 󰰩
󰲄, 󰫽 󰬬 , -󰬎 󰫦󰬶,     󰬎
󰬎󰫳 󰬴 󰬅  .  󰬎󰲆  󰲒,  󰲗󰫦󰬍󰱘 󰫤
󰬉 󰫽󰫳 󰱇   ,    󰫳 󰭈 󰫽 
.  󰲗󰫦, 󰬉, 󰬐 󰰌󰬎,  󰱿, 󰱳 
   󰫽󰲂   󰲓 󰫤  . 
󰬍󰫦  󰲒, ‘ @  󰬉 󰭈󰫽󰫤 󰫼  󰲗󰫦
󰫤  󰰗󰭅󰲓 .  󰫳   󰫽    
󰫦  󰲑  .
󰲑󰫺󰫦: - 󰲓 󰫤,  󰲗󰫦 󰫤,   @  󰬁,
󰱳.
󰭈󰬎 : -
󰫳  󰭈  󰬎 󰫽 󰰍 .  
 󰲆  󰫦 󰲗󰫦,   󰲒 󰫤󰭃   . 
󰲒, 󰱳󰲒  󰫤 󰭈   󰱿  󰬄  .
󰱮 󰲌-󰰈  󰬀 󰫼     󰬌 . ‘ 
@  󰬀󰬀  󰲗󰫦 󰫤     󰲐󰫦 . 
 󰬋 󰲗󰫦󰬍󰱘 󰬎󰭃  󰬋 󰫽 󰫽󰲂 ,  -󰲗󰫦
󰬎   󰫳 󰰩 󰭈  . 󰭈󰬎  󰫳 󰲗󰫦
󰫤󰫳 󰭈󰲑󰬴 󰲌 󰲆  󰬅 󰫼 󰭈󰱡  .
Quick Response Code:
Websi e:
h ps://j d b.o g/
DOI:10.5281/zenodo.17112901
C ea i e Commons (CC BY-NC-SA 4.0)
This is an open access jou nal, and a icles a e dis ibu ed unde he e ms o he C ea i e Commons
A ibu ion-NonComme cial-Sha eAlike 4.0 In e na ional Public License, which allows o he s o emix,
weak, and build upon he wo k noncomme cially, as long as app op ia e c edi is gi en and he new
c ea ions ae licensed unde he iden ial e ms.
Add ess o co espondence:
.   ,󰲌 󰭈, 󰭑 󰱇 󰱳,  . 󰭃  -
431109
How o ci e his a icle:
  ,2025).
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤
",
Jou nal o Resea ch & De elopmen , 17(10(I)), 103-108.
O iginal A icle
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
104
 󰲑󰱯󰲆 :-
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   󰫳
󰬀 󰬅 󰫼 󰲐   󰲑󰱯󰲆   .
. 󰫳 󰲗󰫦 󰫤 󰫦 󰬎 󰬅.
. 󰲓 󰫤   󰬋 .
.   󰬎 󰬎󰫳  󰭈 .
.  󰲗󰫦 󰫤   󰫳 󰲗󰫦 󰬎 󰬎󰲆 .
  :-
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   󰫳
󰬀 󰬅  󰬉 󰲑󰱯󰲆   󰫽󰫽 .
.  󰲗󰫦 󰫤  󰲓 󰫤  󰲈 .
. 󰫳 󰲗󰫦 󰬎  󰬉  󰰩  .
. 󰲒  󰬎  󰫳  󰫽 󰲐 .
.  󰫳 󰲗󰫦  󰫤 󰲐󰫦 .
  :-
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   󰫳 
 󰫦󰫽  󰲄󰫽  󰱮   . 󰭈  󰬇  󰬁 󰭈󰫳 
 󰫼  .  󰫮 󰬶     󰭈󰫽󰫤 ,  , 󰫤
  󰲌 󰬶    󰬅  .
  : -
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   
󰫮 󰬶     󰬶       󰫼  . 󰬀
 , 󰱳, 󰬎 󰬬 ,  󰱿  󰫤 󰫤󰭃 󰲌   .
     󰱮 (Random Sampling) 󰫼    󰲗󰫦   󰬎
 󰫼  .
󰫳 󰬅 󰬎 󰲄 :-
) 󰫳 󰲗󰫦 󰫤 󰫦 󰬎 —
 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   
󰫮 󰬶     󰬶    󰫦 󰫳 󰲗󰫦  󰫽 
 ,    󰫤󰭃, 󰭈  -󰲗󰫦 󰬎  .   
󰫤 󰭈    󰲐 󰬬,  󰫤󰭃, -󰱳,  󰭃󰫥, 󰫤  󰫰  󰫤󰭃󰬀
󰲌 󰭈   󰲑. 󰬁 󰬎󰫦- 󰫮󰬎   󰱳  󰬬 
󰬎    󰲑  —   󰰀  󰬀 󰲕 󰱍 󰫤-󰬎  󰲗󰫦  󰬄
󰬉 󰲌 󰫦󰲑 .
 󰫮 󰬶    󰬎 󰲆󰲐󰫽  .    󰬎󰰉
 󰲐,   󰫦-󰲐  —  , ,  󰱳,     
󰫤󰭃 󰬇  󰫽.    󰲐󰭑󰬁 (-󰲐 /  󰫽 . 󰫳  
 󰬎󰰉 / 󰲐 󰭑 󰫽󰲑) 󰬎󰰉 , 󰫵  󰲗󰫦 󰫤,  󰱆  
󰭈󰲈  .  󰭈 󰬆  󰱞 󰭈 󰬶 󰬀 󰬎󰬇 󰱨 (SHGs) -
  󰬐󰫦 󰬄   ;     󰱳, 󰬎󰬉, 󰱷󰭈󰲑󰬴  󰬎 󰬴󰲒
󰫦󰬀 󰭈  . ,     󰫽󰱷󰲗󰫦      󰬬 󰫽
󰱿 󰫤-󰫦,    󰫽-󰰌  󰫼 󰫦 .
    󰫳 󰭈  󰬶  󰬴 󰬆 󰱿  󰬂󰫦 
;    (digi al di ide) —  󰬎󰫽,  󰫤  󰫤  󰱿 
 — 󰬶     󰫳 󰬎󰲆 󰲑.   󰲌 -󰫦󰱨 󰬎󰬉/ 󰫽 ,
   󰰗,        󰰀   󰫤 󰲑 .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
105
 󰲗󰫦 󰫤   󰰍  󰬆     󰱷󰫳 󰰎
 .        󰲕 󰫦        
󰫽 󰫳 󰫦󰱿 󰫦  󰬄 . , 󰲗󰫦 󰫤   󰭈󰲈 󰫼 󰬌 
󰰌 󰱆 (, 󰲒 󰱖,    󰫽  󰲐 󰬎) 󰬶 󰬀  󰭈 ,
  󰰌 󰰈󰫳  󰰣 .  󰫦   󰲗󰫦 󰫤󰫳 󰭈󰬴󰲒  .
 󰫦 󰬎 󰬆 󰭈  󰬎󰲆  (󰫤, 󰬎󰬇 ,  ,  󰭈),
  󰭈 󰫦    󰫽 ,  ,      󰫦󰫳
 󰬶  󰬉󰫯 󰰩  .
) 󰬶  󰲓 󰫤 :-
󰬶 󰫤󰭃 󰲓 󰫤󰫳 󰭈󰲑󰬴  󰬊   , 󰱇, , , 󰲗󰫦
 󰬎󰫽. 󰭈 󰭈󰫽  󰬊 󰬎󰲆  󰬶 󰫦 󰲐 󰲑 .
󰫤   󰫽 󰫦 :-
󰬶  󰰎  󰫼 :
󰫦 󰲗󰫦 󰲐󰬎,  󰲑 󰫦, 󰬎 󰫦,      󰫦 
󰫦  󰬶  󰰎󰫳 󰫤 󰫦 󰫼   ,    󰬎 󰬉
 󰫼 󰫼 󰬎,  󰰎 󰫤   󰬎 , 󰫽󰲑 󰭈 / 󰬀 󰫤
󰫦   󰱿/ 󰭃 󰫤󰰩 󰫦󰲑 . 󰱍 󰫤  󰬉  󰭃󰫥, 󰱿󰬎 
󰭃󰲌  󰱿 󰫤󰭃 󰰎 󰭈󰫽  , 󰫵    󰱳󰲒  󰰎  .
  󰬎 󰫦󰬶 :-
 󰬶  ‘󰲌  ’  󰲐 󰫤  .  󰫤 󰲌󰫳  
 󰭃   󰲗󰫦 󰬴 󰬌  󰬎󰭃 󰫦󰲑 . ‘’  ‘󰬁’ 
󰬉  󰲌󰫳 󰫦  󰫦󰲑 󰬉 .  󰱿 󰲝󰰩,    󰭈󰫤
 󰲎 󰲆󰰎󰬀 󰫽   .
󰰌󰫽   󰰌 󰱆 󰫦 :-
  󰰌   󰱇 󰰈󰫳   󰬶  󰬌 󰬴-
󰫮, 󰫦 ,  󰱿 󰫤 󰫼  .    󰱆  󰫼
󰰉  󰬉  󰫦 󰲗󰫦  󰫼  .
󰫤 󰭈󰲅  󰫦    :-
󰬶  󰫦   󰬉   /  /  󰫼 󰫤 󰭈
 . 󰭃 󰫳 ,  󰫼  ,  󰫳 󰲐 󰰚  󰲕  
󰲌 󰲎  󰬎󰫼    . , 󰫦 󰲐  󰫳 󰲐   
    󰰎 󰭃 .
󰲗󰫦 󰫤   󰱿 󰬉  :-
 󰬶   󰱿, 󰫦 󰭈󰲑󰬴, ,  󰰗 󰭈󰰎   .  󰫥
 󰫽   󰫼   󰲗󰫦  󰫼 .
 󰫤  :-
󰲐  󰬆 󰫦 󰬉   󰫤 (󰬁 /  /  󰬇) 
󰲕  .   󰫦 󰲗󰫦  󰫼  .
 󰫦 󰬊  󰬶 󰫳 󰲗󰫦 󰫤 󰫦   󰲐 .
󰫽 󰲓 󰫤 󰱇 󰭈󰱡  ; 󰲐󰫦  , 󰲒   ,
    󰭈  󰫦 󰬀 󰬁   .
)    󰬎 󰬴 󰭈 :-
   󰬎 󰬎 (NGOs)    󰫤 󰫦   󰫽
  .  󰫽 󰬎󰰉, 󰫦󰱮  󰬶 󰭈   󰫦 󰲑 .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
106
󰬎󰬇  (SHGs)  󰬐 󰬁 :-
󰬎󰬇  󰬶 󰬎   󰫼  , 󰲐󰫽   󰫦󰫳
󰬀  󰬎:󰫳 󰲗󰫦 󰬴 󰰈  ,   󰫳    󰫦
. 󰬎󰬇 󰫳 󰬀 󰬀  󰫽, 󰲗󰫦 󰫦󰬀    
󰭈 󰬉 󰫦 .    , 󰰌 󰫦 󰭃 󰫦󰫦  󰱚  󰬴-
 󰫮 󰫼  󰬎    󰬌 , 󰰀     󰬎󰬇
  .
󰬴-󰲐  (󰭅 / 󰱳 󰫦) : -
󰭅 󰲕 󰱳 󰫦      󰫦 󰭈       
   . 󰫦 󰫦 󰭈󰲑󰬴 󰲐, 󰬌 󰬎, 󰱿 󰱿 󰭈󰬉 
󰫤         . 󰬶   󰫦 󰭃 󰫼 󰬌
,  󰬎󰫦󰬂 󰫦󰫦,  󰫽󰲑    󰫽 󰬴󰲒 󰫼 󰱿󰬎 
󰬌 .
󰬉   󰭈󰫤 󰫦󰬴 :-
󰬉  󰬴  󰫽-󰭈󰲑󰬴, 󰱿 󰱿󰬎     .
󰬶   󰭈󰫤  󰬄 󰫼  󰬾󰲓 󰫸, 󰬎 󰱳   󰰗󰭅 , 
󰬎 /  󰬉 󰭈󰫤 󰱇 .
󰬎󰬇    󰱳  :-
󰬎󰬇   󰲐 󰭈󰬉,  󰫦󰫦, -󰲓  󰭊󰲓 ,  
   .   󰱳 󰬎 󰫽 󰬶 󰰉  󰬴󰲒󰰩
.  󰬎󰬇  󰭈 󰭈  󰫽 󰫦 󰰌   󰫽  󰫼
󰫦󰲑 , 󰫵  󰫦 󰬌 .
󰫽  󰫦 :-
󰰗󰭅  󰫵󰫳 󰬀    󰬎 󰬎     , 󰭋󰲆,
   󰫦󰬁 󰬁  󰲑. 󰬶 -  󰫼 
 ,  󰫦 󰱮, 󰬎   󰬎     󰭈󰫤 󰬌 .
   󰬎 󰬴   󰰍   : 󰲗󰫦 󰭈, 󰬉 , 
󰰉   󰫦.  󰭈 󰲐󰫼 󰫽 -󰫤 , -󰰘 󰫮,  
󰰌 󰱆   󰫦  󰫤 󰬌 .
)   @ 󰬀   : -
“  @” 󰫳 󰲆  󰲗󰫦 󰫤  󰬁 󰬉 ,  󰲗󰫦 󰲐
󰱿󰬎 󰫦 󰫼 󰬌 .  󰫽   󰬶 󰫦 󰫽󰫳 󰱿 󰲐 󰬎 󰲄
.
󰬴  󰲐 (GDP  󰫽󰫤) : -
󰲌  󰭑  ,  󰰏, 󰬎 󰫽   󰫤󰭃   .
󰬶 󰫦󰱿󰬎  󰱿 󰱉 ( 󰱿    󰭈󰲑󰬴 󰱳,  󰲒 
󰫽, 󰱷󰭈󰲑󰬴 󰱳, 󰬎) 󰬎 󰬉  ( alue chains)  . 󰲐, 󰬎 󰫽  󰲗󰫦
󰱿󰬎  󰬎󰫦󰫽 .
      :-
󰲗󰫦 󰫤  󰬎󰰌 , 󰫤, 󰫰     󰫦 ,  󰲑
   󰱠󰫳  . 󰬶 󰬀  󰫦 󰬉  󰬎,  
  󰫰 .
 󰬁  󰰚  : -
󰲗󰫦 󰫤 󰬋 󰲗󰫦 󰭈  󰲒   , 󰬋 󰲐 󰰌 󰱮
󰭈 .  󰬋 󰲗󰫦 󰬎󰰉 󰬎 , 󰬋 󰫽󰫳  󰭈󰲈     󰫦
󰭈󰲑󰬴  󰬎󰫽 󰫦 󰫼  .
Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
107
󰲒     :-
󰲗󰫦 󰬎󰮇  󰬎 ,   󰬎  󰬀 󰭈󰫽 ; 󰫽 
    󰰗󰭅  , 󰫵 󰬶  , 󰬶  ,  󰫤 
󰫽 󰲐 .
  󰫦 󰭈 :-
󰬶  󰲐  󰫥  󰲗󰫦  󰱿󰬎 󰰍  . 󰲗󰫦 󰫤
󰬆 󰫽  󰭈󰫤   . 󰱿󰬎  󰰗󰲑󰭅   󰲂 󰬶   .
󰲗󰫦󰬍󰱘 󰫤 󰫽   󰫤  󰫰  , 󰫵 󰫦   
    .
󰰉  ‘  @’  󰬐 󰭈󰱺    󰬶  󰫤 󰬌 , 
 󰫦  󰫯  󰬶 󰫤󰭃 . 󰬶 󰫳  󰬎 󰫦󰱿󰬎 ,
󰲂   󰬶 󰱳  󰫮 , 󰫵 󰫳 󰬶 󰲗󰫦   󰭈 󰫤  .
󰬍󰫦 :-
 󰬎 󰲄󰫳 󰬀  󰲗󰫦 󰫤  󰰀   , 󰬎,
󰲗󰫦 󰲆    󰭈󰲑󰬴 . 󰬶 󰫦    ,   ,
󰰌 󰱆,  󰫤, SHG , 󰭈󰫤  -󰫮 󰲎 󰬁 󰫤 󰬌 .    
, 󰬉, ,  󰱆    󰭃   , 󰬋  󰰩  
  󰲐 󰬉 󰭈󰫽󰫤  .
 :-
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   󰲄
󰫼 󰬉 󰰉     󰫤   .
.  󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 󰫦 󰬎  󰲗󰫦 󰫤
   .
. 󰬶  󰬐 󰰌  󰱳   󰬌 .
. 󰲒 󰰉       󰫳 󰫦   󰫤  󰬁󰬇
    .
. 󰬶, 󰲑  󰫦  󰰎 󰫤       󰫽󰲐 󰫽 󰫦  
󰬌 .
. 󰬶  ,  ,  󰱿 󰭑  󰫳  󰱿 󰭈󰫤 󰫦󰬴
󰫽󰫳 󰫦󰬎   .
. 󰱳   󰫤󰭃 󰫳 󰲐   󰰚      .
. 󰬎󰬇    󰬎  , 󰫳 󰲒 󰱳 󰭈󰫽 ,
󰫦 󰭈󰲑󰬴  󰲑󰬴    󰫽󰲐 󰭈󰫽   .
󰬍󰫦 :-
" 󰫳 󰲗󰫦 󰲓 󰫤   󰲗󰫦 󰫤 "   󰲄
󰫼 󰬉 󰰉  󰬎󰲆  󰲒,  󰲗󰫦󰬍󰱘 󰫤 󰬉   󰲇󰫳    .
 󰲗󰫦 󰫤   󰫽 󰱇 󰫤  󰫦 ,   󰲇 󰭈  󰲈 .
‘  @  󰬀   󰲐󰫦 . 󰫤, , 󰱳, 󰰌 󰫤 
 󰬁  󰫦   󰱇 󰬉   󰬬 󰫦 󰫦  󰬁󰬇  󰬀 󰰉 .
 :-
 󰲗󰫦 󰫤    󰬁 󰱯   󰲇󰫳 󰭈  . 󰫳  
󰲒󰫳       󰲇  .  󰫳 󰲗󰫦   
  󰫽 .   󰬎󰲆  󰲒, 󰫳 󰭈   󰫦 .

Jou nal o Resea ch and De elopmen
Pee Re iewed In e na ional, Open Access Jou nal.
ISSN : 2230-9578 | Websi e: h ps://j d b.o g Volume-17, Issue-10(I)| Oc obe - 2025
108
󰫦󰬶  :-
. 󰰏, . . ().
‘ 󰲌  󰬎’, :
󰭑󰱳 󰭈.
. , . . ().
‘   󰲐󰫦
’
,
:  󰬄.
. , . . ().
 󰲌-󰰈 :  󰲌 󰬅
. : 󰱳.
. , . . ().
 󰲗󰫦 󰫤  󰬶 
. 󰬉: 󰫦󰭈.
. , . . ().
󰲌  󰲓 󰬅
. : 󰭃 󰭈.
. , 󰬋. . ().
󰬎   󰲌 󰭈
. : 󰭈 󰭈.
. 󰲓, . . ().
 󰱳:   󰬋
. :   .
. , . . ().
   󰲌
. : 󰫤.
. 󰬋, . . ().
󰲓 :   󰲄
. 󰬉:  󰭈.