“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
130
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
GIJJA KASALLIKLARNING TARQALGANLIGI VA
PROFILAKTIKASINI TAKOMILLASHTIRISH
Rasulo a K.M., Toshpo‘la o A.Y., Rasulo Sh.M., Muxiddino a G.А.
Toshken da la ibbiyo uni e si e i Te miz iliali Mik obiologiya, jamoa
saloma ligi, gigiyena a menejmen ka ed asi
Gimenolepidoz ye yuzida keng a qalgan kasallik bo‘lib, ko‘p oq yosh bolala
kasallanadi. Bugungi kunga kelib bu kasallik ha xil iqlim sha oi ga ega
xududla da ham qayd e ilmoqda. Gimenolepidozning asosiy manbasi kasallangan
odam, uning najasi o qali esa ashqi muhi ning ob’ek la i qo‘zg‘a u chi uxumla i
bilan za a lanadi.
Gimenolepidoz bilan za a lanish kon ak yo‘li o qali qo‘zg‘a u chi uxumla i
bilan i loslangan ashqi muxi ob’ek la i hamda oziq-o qa maxsulo la i asosiy
yuqish omili bo‘lib hisoblanadi. Ma’lum da ajada yuqish omili yashash sha oi ini
mik oiqlimiga ham bog‘liq. Bolala ning za a lanishi bolala bog‘chasi a bolala
uyida ko‘pincha kuza iladi. Aniqlanishicha, gimenolepidoz ko‘pincha qishloq
aholisining bolala i o asida uch aydi.
P o ilak ik cho a adbi la . Qo‘zg‘a u chi uxumla i a qalishning boshlang‘ich
manbasi si a ida kasallangan odam ashqi muxi ga aj a gan najasi hisoblanadi.
Shuning uchun ham pakana gijja uxumla ini og‘iz bo‘shlig‘iga ushishiga yo‘l
qo‘ymaslik, kasallik a qalishini oldini olishdagi ka a p o ilak ik cho a adbi
bo‘lib hisoblanadi.
Aholini sani a gigienik ushunchasini oshi ish, u mush madaniya ini yaxshilash,
shaxsiy gigiena qoidala ga ug‘ i amal qilishini nazo a qilish gimenolepidozni
oldini olishdagi cho a- adbi la izimi bo‘lib hisoblanadi.
Bolala da e a yoshdan sani a -gigienik o‘qu ini a biyalash. Uyinchoqla bilan
uynagandan so‘ng, xoja idan so‘ng hamda o qa dan oldin qo‘lla ni so unlab
yu ishini nazo qilish. Bolala jamoasi o asida ozalikka jiddiy ioya qilish lozim.
Xonala ni nam la ala bilan a ish, ozalash ishla ini yakunida la ala ni qayna ish
yo‘li bilan za a sizlan i ish lozim. Oziq-o qa maxsulo la i bilan ishlo chi
xodimla ni, a biyachila ini hamda bolala ni gimenolepidozga ekshi ish a
pakana gijja uxumla i aniqlanganla o asida esa degelmin iza siya o‘ kazish.
Kasallanganla ning oila a’zola ini ham da olashni nazo a qilish.
Yuqish manbasi. Gimenolepidozning asosiy manbasi kasallangan inson. U asosiy
hamda o aliq xo‘jayni bo‘lib hisoblanadi. Kasallikni yuq i ib olgan inson 20-22
kundan boshlab ashqi muxi ga najas o qali qo‘zg‘a u chi uxumla ini aj a ib
a o dagila uchun ha li bo‘lib hisoblanadi. Kasallikning da omiyligi
au oin aziya ja ayoniga bog‘liq.
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
131
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
Respublikada gelmin ozla bo‘yicha epidemiologik aziya ni ba qa o deb
bo‘lmaydi. Rasmiy axbo o la ga qa aganda, 2020 yilda espublikada 7649651 kishi
gelmin ozla ga ekshi ilgan bo‘lib, shula dan 264807 (3,5%) na a i gelmin ozla
bilan kasallanganla . Shuningdek exinokokkoz kasalligi 5,7% ni (nisbiy
ko‘ sa kichla da) ashkil e di.
Respublikaning og‘li a og‘ oldi min aqala ida aska idoz a ixo se alyoz
o‘choqla i uch aydi. Xo azm iloya i enia inxozning a ixiy o‘chog‘i bo‘lib
hisoblanadi. Exinokokkoz espublikaning Qashqada yo, Sama qand, Su xonda yo,
Si da yo a Fa g‘ona iloya la ida aqa spo adik ko‘ inishda aniqlanadi.
Respublikada enia inxoz xas aligining ko‘plab o‘choqla i ma jud. Shu bilan bi ga
O‘zbekis onda muloqo yo‘li bilan a qaladigan en e obioz (212096 na a ) a
gimenolepidoz (45944) bemo la i ko‘plab uch amoqda a ula espublikaning
ba cha hududla ida keng a qalgan. Gimenolepidoz bemo la ining aksa iya i
Namangan (14324 na a ) a Fa g‘ona (11241 na a ) iloya la ida aniqlangan.
O‘zbekis on Respublikasida gelmin ozla bo‘yicha noxush epidemiologik aziya
ma judligi 2020 yilda ashqi muhi manbala ini ( up oq, ochiq su ha zala i,
ichimlik a oqo a su la ) hamda sabza o a me ala sinamala ini sani a iya-
gelmin ologik ekshi ish na ijala i asosida yana bi bo asdiqlandi. Tahlil
e ilayo gan da ichida espublika miqyosida gelmin ozla ga ekshi u la ning
umumiy soni 29159 ani ashkil e ib, ula dan 405 (1,3%) asi musba na ija be gan.
Bu o‘ inda eng yuqo i ko‘ sa kichla Si da yo (3,3%), Toshken iloya i (3,5%) a
Fa g‘ona (4,4%) iloya la ida qayd e ilgan. Toshken shah ida esa ushbu
ko‘ sa kich 0,2% ni ashkil e ganligini a’kidlab o‘ moq lozim. Ayni pay da ochiq
su ha zala idan olingan sinamala bo‘yicha musba na ijala Toshken iloya i
(3,3%), Qashqada yo (0,4%) iloya la ida a Toshken shah ida (1,0%) aniqlangan
( espublika bo‘yicha ushbu ko‘ sa kich 0,5% ni ashkil e adi). Oqo a su la
bo‘yicha esa eng yuqo i musba ko‘ sa kichla Toshken iloya i (2,6%), Fa g‘ona
(2,5%), Namangan (2,1%) iloya la ida a Qo aqalpog‘is on Respublikasida
(2,1%) aniqlandi.
Gelmin ozla ning u la i bo‘yicha kasallanish ko‘ sa kichla i ahlil e ilganda
quyidagila ma’lum bo‘ldi. 2018 yilda aska idozla bilan kasallangan 63 na a
bemo la aniqlangan bo‘lib, ula dan 49 (77,7%) na a i bolala di . Za a lanish
indeksi ka ala da ham, bolala da ham 0,01% ni ashkil e ib, kasallanish
ko‘ sa kichla i 2022 yilda ham 2018 yildagidek da ajada saqlanib qolgan. Tahlil
e ilayo gan yilla da Toshken shah ida gimenolepidoz a en e obioz bilan
kasallanish ko‘ sa kichla i bolala da ka ala dan a q qilib yuqo iligicha qolgan.
Masalan, gimenolepidoz bilan 2018 yilda 161 kishi kasallangan bo‘lsa, ula dan
132 (81,0%) na a i bolala bo‘lgan. 2022 yilda esa 142 na a kasallanganla dan
127 (89,4%) na a i bolala ekanligi ma’lum bo‘ldi. 2018 yilda en e obioz bilan
jami kasallanganla ning 96,0% ini a 2022 yilda 95,7 % ini bolala ashkil e gan.
Shu bilan bi ga enia inxoz (84,2% a 69,0% egishlicha) hamda exinokokkoz
(91,3% a 81,2%) bilan kasallanish ko‘ sa kichla i ka ala da yuqo i ekanligini
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
132
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
a’kidlab o‘ ish ke ak. Kel i ilgan aqamla shundan dalola be adiki, Toshken
shah i sha oi ida asosan muloqo yo‘li bilan yuqadigan gelmin ozla
(gimenolepidoz a en e obioz) ko‘p oq uch a ekan. So‘ng a gelmin ozla ga
mansub aska idoz a biogelmin ozla hisoblanmish, enia inxoz a exinokokkozla
qayd e iladi.
Kasallangan bolala ning uyushganligini o‘ ganish quyidagi na ijala ni ko‘ sa di.
Aska idoz bilan kasallangan bemo bolaning 31,0% uyushgan, 69,0% esa
uyushmagan ekanligi ma’lum bo‘ldi. Gimenolepidoz a en e obiozga nisba an
quyidagi ma’lumo la olindi: 64,0% a 36,0%, hamda 76,0% a 24,0% egishlicha.
Olingan aqamla shuni ko‘ sa adiki, aska idoz bilan ko‘p oq uyushmagan,
gimenolepidoz a en e obioz bilan esa uyushgan bolala kasallana ekan.
Aska idoz bilan uyushmagan bolala ning (3 yoshdan 7 yoshgacha) ko‘p oq
kasallanishiga ula ning za a langan up oqli maydonla a dalala da o‘ynashi
sabab bo‘lishi mumkin.
Gelmin ozla ga qa shi mu a aqiya li p o ilak ik adbi la ni amalga oshi ishda
aholining madaniya i a u mush da ajasini yanada oshi ish ka a ahamiya ga ega.
Bu maqsadga e ishish uchun quyidagi azi ala ni baja ish za u bo‘ladi. Aholining
u li qa lamla i a ayniqsa bolala o‘ asida sani a iya- a g‘ibo adbi la ini
kuchay i ish. P o ilak ik adbi la ni doimiy a ishda amalga oshi ish uchun keng
jamoa chilik a mahalla aolla ini jalb e ish.
Shaxsiy gigiena adbi la iga qa iy ioya qilish. Pa azi ologiya sohasi bo‘yicha
shi oko la , o‘ a a kichik ibbiyo xodimla ining malakasini doimiy a ishda
oshi ib bo ish. Rejali omma iy ekshi u la da gelmin ozla bilan kasallangan
bemo la ni aol aniqlash a ula ni da olash. In aziya a qalishida asosiy ol
o‘ynaydigan aholi gu uhla i o asida bemo la ni aniqlash. Bemo la ni da olash
ja ayonida ashqi muhi ni ula ning najasi a boshqa biologik aj a mala i bilan
za a lanishiga yo‘l qo‘ymaslik. Doimiy a ishda gelmin ozla ning yuqish
ma sumini, gelmin ozla ning ko‘plab nobud bo‘ladigan mudda la ini aniqlash.
Aholini kanaliza siya a oza ichimlik su i izimi bilan a’minlash ko‘ sa kichla ini
yanada oshi ish. Jamoa ashkilo la i, bog‘la , sayilgohla , hiyobonla sani a iya
gigiena alabla iga ja ob be adigan hoja xonala qu ish, ha bi ho lida axla
qu ila ini o‘ na ish a ula ni doimiy a ishda ozalashga, chiqindila ni aq ida olib
ke ilishiga e ishish. Hoja xonala da o‘ indiqla , de o la a polla ni najas
qoldiqla idan doimiy a ishda ozalash. Kanaliza siya bo‘lmagan hoja xonala da
o‘ ala , polla a o‘ indiqla ni za a sizlan i ish.
Me ala a sabza o la ni ozalab yu ish. Umumiy o qa lanish ko xonala i a
ula da xizma qilu chi xodimla us idan doimiy a ishda ibbiy – sani a iya
nazo a ini amalga oshi ish.
