“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
139
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
YUQUMLI KАSАLLIKLАRDА EPIDEMIK JARAYON VA
EPIDEMIYAGA QARSHI CHORA – TADBIRLAR
Toshpo‘la o A.Y.
Toshken ibbiyo akademiyasi Te miz iliali Mik obiologiya, jamoa saloma ligi,
gigiena a menejmen ka ed asi. Te miz, O‘zbekis on
Jahonda ibbiyo ning u li yo‘nalishla i i ojlanishiga qa amasdan yuqumli
kasallikla ning oldini olish, ula ga qa shi ku ashish a uga ishga asoslangan cho a
– adbi la ning sama asi sezila li da ajada oqsayo ganligi ibbiyo sohasidagila
uchun si emas alba a.
Ushbu ik imizning isbo i o‘la oq bu un dunyo ibbiyo i uchun og‘i za ba bo‘lgan,
2019 – yilda boshlangan COVID – 19 pandemiyasini misol qilishimiz mumkin.
Bundan ashqa i o‘z yechimini ku ayo gan pandemiya da ajasida a qalgan OITS
kasalligi a epidemiya da ajasidagi Gelmin oz a pa azi a kasallikla ,
Tube kulyoz, Vi usli gepa i la a boshqa bi qancha kasallikla ni sanab o‘ ish
mumkin.
Aksa iya yuqumli kasallikla ning manbai, yuqish yo‘lla i, moyil o ganizmla aniq
bo‘lishiga qa amay aholi o asida kasallanishla dinamikasining yuqo i
ko‘ sa gichla i hamda epidemik a j olishla uch ab u ibdi.
Tadqiqo ning maqsadi: Epidemik ja ayon o‘g‘ isidagi bilim a ko‘nikmala
mohiya ini na aqa ibbiyo sohasidagila , balki aholining ba cha qa lamiga
ye kazish.
Ku ilayo gan na ijala : Ushbu adqiqo na ijasida da olash – p o ilak ika
muassasala i, oliy o‘qu yu la i a o‘ a a’lim mak abla i o asida in eg a siyasi
a’minlanadi, na ijada yuqumli kasallikla bilan kasallanish soni kamay i iladi.
Yuqumli kasallikla da in eksion ja ayon Bu – inson o ganizmi
(mak oo ganizm) bilan kasallik qo‘zg‘a u chi mik ob (mik oo ganizm)ning
ma’lum sha oi da o‘za o a’si i oqiba ida yuzaga keladigan o‘zga ishla .
Bu ja ayon kasallik aloma la i ko‘ inishida namoyon bo‘lsa – yuqumli kasallik deb
a aladi.
Yuqumli kasallikla epidemiologiyasi – epidemik ja ayon xaqidagi an bo‘lib,
epidemik ja ayonning paydo bo‘lishi a i ojlanish qonuniya la ini o‘ ganadi,
shuningdek yuqumli kasallikla ning oldini olish cho a – adbi la ini ishlab chiqadi.
Yuqumli kasallikla epidemiologiyasining o‘ ganadigan obyek i bu – epidemik
ja ayondi .
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
140
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
Epidemik ja ayon esa – aholi o asida yuqumli kasallikla ning paydo bo‘lishi,
a qalishi a kamayishidi .
Bugungi kunda epidemik ja ayonga V.D.Belyako omonidan be ilgan a’ i
haqiqa ga yaqin bo‘lib, uning a’ i icha:
“Epidеmik ja ayon” – bu kasallik qo‘zg‘a u chi pa azi mik oo ganizm bilan
odam mak oo ganizmining populya siya da ajasidagi e olyu siya na ijasida paydo
bo‘lgan, ma’lum ij imoiy a abiiy omilla a’si ida yakka holda yoki gu uhli
kasallanishla ning u li da ajala ini kel i ib chiqa ishiga ay iladi.
Epidemik ja ayon i ojlanishi uchun uch a sha baja ilishi ke ak, bula : kasallik
manbai, yuqish mexanizmi a moyil o ganizmla ning bo‘lishi.
Kasallik manbaiga ko‘ a yuqumli kasallikla o‘z na ba ida uch gu uhga bo‘linadi:
an opanozla – kasallik manbai odam; zoonozla – kasallik manbai hay onla ;
sap onozla – kasallik manbai ashqi muhi hamda oziq – o qa mahsulo la i
hisoblanadi.
Yuqish mexanizmla i – ae ozol mexanizm: asosan na as yo‘li in eksiyala iga
aaluqli bo‘lib, qo‘zg‘a u chining asosiy lokaliza siyasi na as olish o ganla i
hisoblanadi; ekal – o al mexanizm: aksa iya ichak in eksiyala iga xos bo‘lib,
qo‘zg‘a u chi asosan alimen a yo‘l o qali o ganizmga ushadi; maishiy – muloqo
mexanizm: qon o qali, jinsiy yo‘l bilan yuqu chi kasallikla , yuqumli e i
kasallikla i, kon ak gu uhga ki u chi kasallikla a boshqala ki ib,
qo‘zg‘a u chila ning asosiy lokaliza siyasi e i a shilliq qa a la hisoblanadi;
ansmissi mexanizm; qo‘zg‘a u chila ning o ganizmga ushishida bo‘g‘imoyoqli
hasha o la be osi a ish i ok e adi, qo‘zg‘a u chining lokaliza siyasi qon
hisoblanadi; e ikal mexanizm: kasallikning onadan homilaga yuqishi.
Moyil o ganizm: aholining ba cha qa lami umumiy yuqumli kasallikla uchun
moyil hisoblanadi, ay im yuqumli kasallikla uchun esa xa gu uhla i si a ida –
yosh bolala , qa iyala , nogi onla , i siy moyilligi bo‘lgan shaxsla , su unkali
kasalligi bo kishila hisoblanadi.
Epidemiyaga qa shi cho a – adbi la – bu hozi gi zamon ilm – anining
i ojlanishi a yu uqla iga asoslanib uzilgan yuqumli kasalikla ning oldini olishga
qa a ilgan cho a – adbi la yig‘indisidi .
Epidemiyaga qa shi cho a – adbi la ikki qismdan ibo a : 1. P o ilak ik adbi la .
2. Epidemiyaga qa shi qa a ilgan adbi la .
Yuqumli kasallikla ning oldini olishga qa a ilgan cho a – adbi la ni p o ilak ik
adbi la deyiladi.
Epidemiya o‘chog‘ini yo‘qo ishga qa a ilgan cho a – adbi la esa – epidemiyaga
qa shi qa a ilgan adbi la deyiladi.
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING O‘ZIGA XOS KECHISHI”
141
“ISSIQ IQLIM SHAROITIDA YUQUMLI KASALLIKLARNING
O‘ZIGA XOS KECHISHI”
TERMIZ
-
2025
Bu aniqlik nisbiy bo‘lib, xaqiqa da esa ba cha gu uh adbi la kasallikla ning oldini
olishga qa a ilgan bo‘ladi. P o ilak ik cho a – adbi la – kelajakda yuqumli
kasallikla ning aqa gina oldini olishigina bo‘lmay, balki ba’zi yuqumli
kasallikla ning kamay i ilishini ham aqozo qiladi.
Epidemik o‘chog‘da qilinadigan cho a – adbi la o‘z ichiga p o ilak ik adbi la ni
ham oladi. Chunki u yuqumli kasallik a qalgan joyda yangi kasallikla ning oldini
olishga qa a ilgandi .
Epidemiyaga qa shi cho a – adbi la epidemik ja ayonni shu uch z enosiga
qa a ilgan hola da, izimli a ishda olib bo iladi. Bula : kasallik manbaiga
nisaba an – jamoadan alohidalash (gumon qilingan yuqumli kasallikning yashi in
da ini hisobga olgan holda), aniq a ishonchli diagnos ika qilish hamda
aso a la siz da olash; yuqish mexanizmiga nisba an – dezin eksiya, dezinseksiya,
de a iza siya hamda s e iliza siya ishla ini sama ali olib bo ish; moyil o ganizmga
nisba an – maxsus a nomaxsus (maxsus – immunop o ilak ika, nomaxsus –
umumiy p o ilak ik a shaxsiy gigiyena) cho a – adbi la ki adi.
Bundan ashqa i umumiy cho a – adbi la ga: 1. Sani a iya oqa u ishla i
(ma’ uzala , dik an la , bukle la , adio, ele ideniya a boshqala o qali). 2.
Labo a o iya ekshi u la i (ishga, o‘qishga ki u chila , nikohdan o‘ u chila ,
ashkilo ishchila i a boshqala yilida bi ma a).
Epidemik ja ayonning xususiya ini a jadalligini aniqlo chi ha xil omilla ikki
gu uhga aj a ilishi mumkin. Yuqumli kasallikla ni kelib chiqishi a a qalishida
ha bi abiiy a ij imoiy omilla ning olini haqqoniy baholash a epidemik
ja ayonning i ojlanishida a’si qilu chi epidemiyaga qa shi cho a – adbi la
a siya qilinadi. Bunday baholash epidemiologik diagnos ika na ijala iga
qa a ilgandi .
Epidemiyaga qa shi cho a – adbi la epidemik ja ayonning hamma z enola iga
nisba an ba a a iga qo‘llanilishi maqsadga mu o iqdi
Xulosa: Epidemik ja ayonning z enola i hamda epidemiyaga qa shi cho a –
adbi la i o‘g‘ isidagi bilim a ko‘nikmala ni o‘zlash i ish na aqa p o ilak ik
balki da olash muassasala i a kibidagi ba cha ibbiyo xodimla ining kasbiy
bu chi hisoblanadi.
