INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
188 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
LEKSIKOLOGIYANING TIZIMLARI VA ZAMONAVIY YO‘NALISHLARI
Ilmiy ahba : Egambe diye a I
ADCHTI do sen i
Adhamo Umidullo
ADCHTI alabasi
Anno a siya: Ushbu maqolada leksikologiya anining asosiy izimla i, uning ichki uzilishi, leksik
bi likla ning o‘za o munosaba i, seman ik ja ayonla , azeologik izimla , uslubiy qa lamla a
zamona iy ilshunoslikda shakllanayo gan yangi yo‘nalishla ba a sil yo i ilgan. Shuningdek,
maqolada ko pus ling is ikasi, kogni i leksikologiya, kompyu e ling is ikasi, e minologiya,
neu oling is ika a leksik o‘zga ishla ga a’si e u chi global omilla ilmiy asosda ahlil qilinadi.
Kali so‘zla : leksikologiya, leksik izim, seman ika, azeologiya, ko pus ling is ikasi, kogni i
ling is ika, kompyu e ling is ika, e minologiya, neologizm, leksik qa lamla .
Leksikologiya ilshunoslikning eng asosiy a se qi a bo‘limla idan bi i si a ida ilning
lug‘a iy boyligini, so‘zla ning kelib chiqishi, uzilishi, ma’nosi a ishla ilishini o‘ ganadi. Ha bi
ilning lug‘a a kibi jamiya ning madaniy, a ixiy a ij imoiy aj ibasini o‘zida mujassam e adi.
Leksikologiyaning izimli uzilishi a uning zamona iy yo‘nalishla ini o‘ ganish ilning i ojlanish
endensiyala ini chuqu anglash imkonini be adi.
Leksikologiya ilning jamiya bilan uz iy bog‘liqligini ko‘ sa adi. Tilning lug‘a iy a kibi
o qali odamla ning a ixiy aj ibasi, madaniy qad iya la i, ilm- an a exnologiyadagi yu uqla i o‘z
i odasini opadi. Shu sababli leksikologiya na aqa ilshunoslik, balki an opologiya a
madaniya shunoslik uchun ham muhim an hisoblanadi.
Zamona iy da da il ezko o‘zga ish ja ayonida. In e ne , global kommunika siya, ij imoiy
a moqla a exnologik yangilikla na ijasida yangi so‘zla , ja gon a neologizmla paydo
bo‘lmoqda. Bu hola leksikologiyaning o‘ ganish doi asini kengay i adi a uning zamona iy
yo‘nalishla ini dolza b qiladi.
Leksik izimla a ula ning zamona iy yo‘nalishla i o‘ ganilishi ilning na aqa s uk u a iy, balki
unksional xususiya la ini aniqlash imkonini be adi. Masalan, seman ik izim so‘z ma’nosini,
azeologik izim madaniy a badiiy jiha la ni, e minologik izim esa ilm- an a exnika a aqqiyo ini
aks e i adi.
Tilning u li qa lamla ini o‘ ganish o qali leksikologiya ilning ichki i ojlanishini, leksik
bi likla ning o‘za o aloqala ini a zamona iy jamiya dagi qo‘llanilishini ahlil qiladi. Bu esa
ilshunoslikni naza iy a amaliy jiha dan boyi adi.
Leksikologiyaning zamona iy yo‘nalishla i — kogni i , ko pus, kompyu e ling is ikasi a
sun’iy in ellek asosidagi adqiqo la — ilning chuqu seman ik a unksional ja ayonla ini aniqlash
imkonini be adi. Shu bilan bi ga, u a jima, il o‘qi ish a ling is ik exnologiyala sohala ida ham
keng qo‘llaniladi.
Bugungi globallashu ja ayonida yangi exnologiyala , ilmiy yu uqla a madaniy
almashinu la lug‘a boyligining jadallik bilan o‘zga ishiga sabab bo‘lmoqda. Shu bois
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
189 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
leksikologiyaning zamona iy yo‘nalishla ini o‘ ganish ilshunoslikning dolza b masalala idan
bi idi .
1. Leksikologiyaning izimla i
Leksikologiya o‘z ichida bi nech a mus aqil, ammo bi -bi iga bog‘liq bo‘lgan izimla ni o‘z ichiga
oladi. Ha bi izim ilning lug‘a iy boyligini ma’lum nuq ai naza dan o‘ ganadi.
1.1. Seman ik izim
Seman ika — so‘zning ma’nosi a ma’no a aqqiyo ini o‘ ganadi.
Seman ik izim quyidagila ni qam ab oladi:
• Polisemiya — bi a so‘zning ko‘p ma’noliligi;
• Sinonimiya — yaqin ma’noli so‘zla ;
• An onimiya — qa ama-qa shi ma’nola ;
• Omonimiya — shakldosh, ma’nodosh bo‘lmagan bi likla ;
• Me a o a a me onimiya — ko‘chma ma’no hosil bo‘lishining asosiy mexanizmla i.
Tilning seman ik izimi lug‘a iy boylikning eng asosiy bo‘g‘inidi , chunki mazmun aynan ma’nola
o qali shakllanadi.
1.2. F azeologik izim
F azeologiya ba qa o ibo ala , idiomala , maqol a ma alla ni o‘ ganadi.
Bu izim ilning milliy-madaniy xususiya la ini aks e i adi:
Misolla :
o‘zbek ilida: ko‘ngli yo ishmoq, bosh qo i moq
ingliz ilida: b eak he ice, once in a blue moon
F azeologik izim ha bi ilning o‘ziga xosligi a milliy uhining ko‘zgusidi .
1.3. E imologik izim
E imologiya so‘zla ning kelib chiqishi, a ixiy ildizla i, boshqa illa dan ki ib kelgan o‘zlashmala ni
ahlil qiladi.
O‘zbek ilida:
• a abcha: ma’no, aq , ilm
• o scha: ang, gul, da yo
• uscha: ak o , za od, xa i a
Ingliz ilida:
• nemischa: hambu ge , kinde ga en
• ansuzcha: beau y, language, na ion
• lo incha: in o ma ion, eligion
E imologik izim ilning a ixi a e olyu siyasini ochib be adi.
1.4. Uslubiy leksikologiya izimi
Leksik bi likla ning nu q uslubla iga ko‘ a asni i:
• ilmiy
• asmiy-ish
• publisis ik
• badiiy
• og‘zaki-so‘zlashu
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
190 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
Masalan:
ilmiy: ja ayon, unksiya, naza iya
badiiy: ko‘ngli og‘dek, yu agi muzladek
Uslubiy izim ma nning si a li a unksional uzilishida muhim ol o‘ynaydi.
1.5. Te minologik izim
Te minologiya — an a exnikaga oid a amala izimi:
• ibbiyo : anemiya, omboz
• huquq: ju isp udensiya, sudlo
• IT: algo i hm, in e ace, da abase
Te minologiya leksikaning eng ba qa o qa lamidi .
1.6. Neologizmla izimi
Jamiya i ojlanishi bilan ha yili yangi so‘zla paydo bo‘ladi:
• exnika: blokcheyn, cha bo , sun’iy in ellek
• ij imoiy hayo : onlayn, o layn, in luence
Neologizmla ilning eng dinamik qa lamidi .
2. Leksikologiyaning zamona iy yo‘nalishla i
Bugungi kunda leksikologiya an’ana iy doi adan chiqib, bi qancha yangi ilmiy yo‘nalishla ga
aj almoqda.
2.1. Ko pus leksikologiyasi
Leksik bi likla ni kompyu e ko pusla i yo damida o‘ ganishga asoslanadi.
Masalan:
B i ish Na ional Co pus
O‘zbek Milliy Ko pusi
COCA (Co pus o Con empo a y Ame ican English)
Bu yo‘nalish imkon be adi:
• so‘zning eng ko‘p uch aydigan kon eks ini aniqlash;
• eal nu qda ishla ilish da ajasini o‘lchash;
seman ik o‘zga ishla ni a oma ik kuza ish.
2.2. Kogni i leksikologiya
Bu yo‘nalish so‘zning ma’nosi inson a akku i a id ok mexanizmla i bilan bog‘liqligini o‘ ganadi.
Masalan:
ime is money me a o asi ingliz ilidagi aq ni qad lash konsepsiyasini aks e i adi.
Kogni i leksikologiya ilni aqliy hodisa si a ida alqin e adi.
2.3. Kompyu e ling is ikasi a sun’iy in ellek asosidagi leksikologiya
Bugungi kunda a oma ik a jima, ma nni ahlil qilish, cha -bo la , nu qni aniqlash izimla i
leksikologiya bilan be osi a bog‘liq.
AI quyidagila ni o‘ ganmoqda:
✓ seman ik a moqla
✓ leksik ma’no algo i mla i
✓ a oma ik sinonim-an onim aniqlash
✓ mashina iy a jima izimla ida leksik op imiza siya
2.4. So siolling is ik leksikologiya
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
191 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
Tilning jamiya dagi o‘ ni, yosh, jins, kasb, hududiy a qla leksik boylikka qanday a’si qilishini
o‘ ganadi.
Masalan:
yoshla slengi
kasbiy ja gonla
hududiy dialek la
O‘zbek ilida: shapaloq, p anka, zap a ka, za s
2.5. Ekoleksikologiya
Til a ekologiya o‘za o bog‘liqligini o‘ ganadi.
ekologik e minla ning paydo bo‘lishi: ka bon izla i, bioxilma-xillik
abia hodisala ini nomlashdagi milliy a qla
Bu yangi a is iqbolli yo‘nalishla dan bi i.
2.6. Neu oling is ik leksikologiya
So‘zla ning id ok qilinishi, miyada qay a zda kodlanishi, seman ik ja ayonla ning ney o asosla i
o‘ ganiladi. Bu yo‘nalish psixologiya, ney obiologiya a ilshunoslikning kesishgan nuq asidi .
XULOSA
Leksikologiya ili izim si a ida ko‘ ib, so‘zla ning seman ik, uslubiy, e imologik a
azeologik jiha la ini o‘ ganadi. Bugungi kunda leksikologiya ani yangi exnologiyala , kompyu e
das u la i, sun’iy in ellek , kogni i yondashu la bilan boyigan. Bugungi kunda leksikologik
adqiqo la da ko pus ling is ikasining o‘ ni keskin o ib bo moqda. Ka a hajmdagi elek on ma nla
asosida il bi likla ining eal qo‘llanilishi, ula ning chas o asi a seman ik xususiya la i aniq a
ishonchli aqamla bilan o‘ ganilmoqda. Bu yondashu naza iy leksikologiyani amaliy na ijala bilan
boyi ib, ilmiy xulosala ning aniqligini oshi adi.
Globaliza siya ja ayoni il lug‘a a kibining jadal o‘zga ishiga olib kelmoqda. Yangi
e minla , xo ijiy so‘zla , exnologiyala bilan bog‘liq neologizmla , in e ne a ij imoiy a moqla dan
ki ib kelayo gan bi likla zamona iy leksikologiyaning ilmiy izlanishla ini yanada dolza b qilmoqda.
Shuning uchun lug‘a izimining dinamik abia ini o‘ ganish ilshunoslikning muhim azi asiga
aylangan.
Tilning kogni i xususiya la ini o‘ ganu chi yo‘nalishla inson a akku i a il o‘ asidagi
bog‘liqlikni chuqu oq ochib be moqda. So‘zla ning konsep ual xa i asi, men al modella , xalqning
dunyoqa ashi a madaniy kodla leksik izim o qali namoyon bo‘lishi adqiqo la ning ma kazida
u ibdi. Bu esa leksikologiyani na aqa ling is ik, balki kogni i a madaniy anla bilan uz iy bog‘liq
sohaga aylan i adi.
Tilning lug‘a iy izimi doimiy o‘zga ish ja ayonida bo‘lib, zamona iy leksikologiyaning
asosiy azi asi — bu ja ayonla ni chuqu ahlil qilish, o‘zga ish dinamikasini aniqlash a il
a aqqiyo ini ilmiy asoslashdi .
Leksik izimla ning o‘ ganilishi na aqa naza iy ling is ika uchun, balki a jima, adabiyo shunoslik,
so siologiya, exnologiya a a’lim kabi ko‘plab sohala uchun ham muhimdi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Абдурахмонов, Ғ. (2010). Leksikologiya asosla i. Toshken : O‘zbekis on Milliy Uni e si e i
Nash iyo i.
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
192 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
2. Бегматов, Э. (2014). Hozi gi o‘zbek adabiy ili: Leksikologiya a azeologiya. Toshken : Fan a
Texnologiya.
3. Bozo o , O. (2018). Tilshunoslikka ki ish. Toshken : Akademnash .
4. Akhmano a, O. S. (1972). Dic iona y o Linguis ic Te ms. Moscow: So ie Encyclopedia.
5. C ys al, D. (2008). A Dic iona y o Linguis ics and Phone ics. Ox o d: Blackwell Publishing.
6. Jackson, H., & Am ela, E. (2007). Wo ds, Meaning and Vocabula y: An In oduc ion o Mode n
English Lexicology. London: Con inuum.
7. Lyons, J. (1977). Seman ics. Camb idge: Camb idge Uni e si y P ess.
8. Ullmann, S. (1962). Seman ics: An In oduc ion o he Science o Meaning. Ox o d: Basil
Blackwell.
