INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
193 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
FRAZEOLOGIYA: LEKSIKOLOGIYANING MUSTAQIL BO‘LIMI
Ilmiy ahba : Egambe diye a I
ADCHTI do sen i
Adhamo Umidullo
ADCHTI alabasi
Anno a siya: Maqolada azeologiya — leksikologiyaning mus aqil bo‘limi si a ida ahlil qilinadi.
F azeologik bi likla ning uzilishi, seman ik xususiya la i, u la , ling is ik a madaniy o‘ ni,
ula ning il a kibidagi azi asi ba a sil yo i ilgan. Shuningdek, maqolada o‘zbek a ingliz illa i
misolida azeologik bi likla ning ishla ilishi, a jimada duch keladigan qiyinchilikla a zamona iy
leksik adqiqo yo‘nalishla i kel i ilgan.
Kali so‘zla : azeologiya, azeologik bi lik, idiom, kolloka siya, ba qa o ibo a, seman ika,
kon eks , a jima, madaniya , leksik izim.
F azeologiya — leksikologiyaning ilning ba qa o ibo ala i, maqol a idiomala izimini o‘ ganu chi
bo‘limi hisoblanadi. Til na aqa so‘zla dan, balki so‘z bi ikmala i a ba qa o azeologik bi likla dan
ashkil opadi. Shu sababli azeologiya il boyligini, uning uslubiy xilma-xilligini a milliy-madaniy
o‘ziga xosligini ahlil qilishda muhim ilmiy osi a si a ida xizma qiladi.
F azeologik bi likla ilning badiiy a amaliy unksiyala ini o‘liq ochib be u chi osi a hisoblanadi.
Ula so‘zla ning me a o ik, amziy a kon eks ual ma’nola ini bi lash i adi, ma nga boylik, i m a
i odali us be adi. Shuningdek, azeologik bi likla a jimada a illa a o aqqoslashda muhim ilmiy
adqiqo obyek i hisoblanadi. Alba a, солнышко! Quyida “F azeologiya – leksikologiyaning
muayyan bo‘limi” maqolasining asosiy qismiga (Main Body) qo‘shimcha ilmiy ik la kel i ilgan.
Ula ni siz ma jud ma nga qo‘shib, maqolani yanada kengay i ishingiz mumkin.
F azeologik ibo ala ko‘pincha kon eks o qali ma’no opadi. Shu sababli ula ni o‘ ganishda so‘z
bi ikmasining aqa lug‘a iy ma’nosi emas, balki nu q kon eks i ham hisobga olinadi. Misol: o b eak
he ice ingliz ilida suhba ni boshlash, ij imoiy muhi ni yumsha ish ma’nosini bildi adi, bu esa
so‘zla ning alohida ma’nosidan a q qiladi. F azeologiya na aqa seman ik bi likla ni o‘ ganadi, balki
ula ning s ilis ik xususiya ini ham aniqlaydi. Ba’zi azeologik bi likla badiiy ma nda ishla iladi,
boshqala i esa ilmiy yoki asmiy nu qda ko‘p uch aydi. Masalan:
• Badiiy: yu agi muzladek
• Ilmiy: ja ayonni boshqa ish
F azeologiya milliy-madaniy kon eks ni aks e i adi. Ko‘plab azeologik bi likla xalq hayo iy
aj ibasi, u -oda a a ixiy hodisala bilan bog‘liq. Shu bois a jimada ula ning ek i alen i opish
qiyin bo‘lishi mumkin. F azeologik ibo ala oda da a kibiy jiha dan ba qa o bo‘ladi, lekin ba’zi
bi likla sin ak ik o‘zga ishla ga chidamli bo‘ladi. Masalan: ko‘z o‘ngida paydo bo‘lmoq ibo asi u li
e’l shaklla ida ishla ilishi mumkin, lekin ma’nosi o‘zga maydi.
Ko pus ling is ikasi azeologiyani ilmiy jiha dan ahlil qilish imkonini be adi. Ma n bazala idagi
azeologik bi likla ning chas o asi, kon eks ual ishla ilishi a sinonimik mu o iqligi aniqlanadi. Bu
adqiqo la azeologik adqiqo la ni empi ik asosga olib chiqadi. F azeologik bi likla a jimada
alohida e’ ibo alab qiladi. Ko‘p holla da azeologik bi likning so‘zma-so‘z a jimasi ma’nosini
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
194 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
yo‘qo adi. Shu sababli a jimada ek i alen i, kon eks a madaniy jiha hisobga olinadi. Bu
azeologiyani a jimashunoslik bilan bog‘laydigan ilmiy adqiqo yo‘nalishidi .
• Kogni i yondashu : azeologik bi likla ning id ok a ushunishga a’si i;
• So siolling is ik yondashu : azeologik bi likla ning yosh, jins, hudud a kasbga bog‘liq
ishla ilishi;
• Kompyu e ling is ikasi: a oma ik azeologik bi likla ni aniqlash a mashina iy a jimada
qo‘llash;
• Neologizm a globaliza siya: yangi azeologik bi likla paydo bo‘lishi a ula ning ilga
in eg a siyasi.
1. F azeologiyaning p edme i a azi ala i
F azeologiya ilning ba qa o , ko‘p ishla iladigan ibo ala ini, idiomala ini, maqolla ini a azeologik
bi ikmala ini o‘ ganadi. P edme i:
• F azeologik bi likla a ula ning a kibi;
• seman ik a s ilis ik xususiya la i;
• kon eks da qo‘llanish mexanizmla i;
• milliy-madaniy jiha la i.
Vazi ala i:
1. Ba qa o ibo ala izimini aniqlash;
2. F azeologik bi likla ning seman ik a uslubiy xususiya la ini o‘ ganish;
3. Ta jima a illa a o a qla ni ahlil qilish;
4. Til boyligini a badiiy i odani adqiq qilish;
5. Zamona iy leksik o‘zga ishla ni kuza ish.
2. F azeologik bi likla ning uzilishi a u la i
F azeologik bi likla a kib a seman ik xususiya la iga ko‘ a quyidagila ga bo‘linadi:
2.1. Idiomala
Ba qa o a ma’nosi so‘zla ning asosiy ma’nosidan a q qiladigan bi likla .
Misolla :
O‘zbek ilida: ko‘ngli yo ishmoq, boshi osmonga ye moq
Ingliz ilida: kick he bucke , once in a blue moon
2.2. Kolloka siyala
So‘zla ning abiiy bi ikmala i, ya’ni ko‘p ishla iladigan kombina siyala :
O‘zbek ilida: qa iq shamol, sokin kecha
Ingliz ilida: make a decision, hea y ain
2.3. Maqolla a a o izmla
Ba qa o xalq ibo ala i, oda da a’limiy, hayo iy a axloqiy mazmunni i odalaydi:
O‘zbek ilida: Mehna — izqning kali i, Til — bilganing bilan oshiq
Ingliz ilida: Ac ions speak loude han wo ds, A s i ch in ime sa es nine
2.4. Ba qa o azeologik bi ikmala
Ko‘p so‘zdan ibo a , lekin ma’nosi o‘liq bi lik si a ida ishla iladigan ibo ala :
O‘zbek ilida: ko‘z o‘ngida paydo bo‘lmoq
Ingliz ilida: ou o he blue
INTERNATIONAL CONFERENCE ON
INTERDISCIPLINARY SCIENCE
Volume 02, Issue 11, 2025
195 INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE
uni e salcon e ence.us
3. Seman ik xususiya la
F azeologik bi likla :
Ba qa o : a kibi o‘zga maydi;
Ko‘p ma’noli: me a o ik, amziy yoki kon eks ual;
Mus aqil ma’noga ega: a kibdagi so‘zla dan alohida ishla ilishi mumkin emas;
Uslubiy xususiya li: ma n u iga mos ishla iladi.
Masalan: b eak he ice idiomasi ingliz ilida ij imoiy muhi ni yumsha ish ma’nosini be adi, so‘z
ma’nosidan bu unlay a q qiladi.
4. F azeologik bi likla ning a jimadagi o‘ ni
Ta jimada azeologik bi likla ni o‘g‘ i uza ish qiyin bo‘lishi mumkin, chunki ula kon eks ,
madaniya a ilning milliy o‘ziga xosligiga bog‘liq.
Masalan:
O‘zbekcha: ko‘ngli yo ishmoq → Inglizcha ek i alen i: o eel joyous yoki o ha e a ligh hea
Inglizcha: kick he bucke → O‘zbekcha: a o e moq
Bu hola a jima ja ayonida azeologiyaning seman ik a madaniy jiha la ini hisobga olish
za u ligini ko‘ sa adi.
5. Zamona iy yo‘nalishla
F azeologiya bugungi kunda quyidagi yo‘nalishla da i ojlanmoqda:
1. Ko pus azeologiyasi – azeologik bi likla ni ka a ma n bazala ida o‘ ganish;
2. Kogni i azeologiya – azeologik bi likla ning inson a akku i bilan bog‘liqligini ahlil qilish;
3. Kompyu e ling is ikasi – a oma ik aniqlash a a jima izimla i uchun azeologik bi likla ni
kodlash;
4. So sioling is ik yondashu – azeologik bi likla ning ij imoiy gu uhla a yoshla ilidagi o‘ ni.
XULOSA
F azeologiya leksikologiyaning muhim bo‘limi bo‘lib, ilning ba qa o , madaniy a badiiy boyligini
o‘ ganadi. F azeologik bi likla na aqa seman ik a s ilis ik xususiya la ga ega, balki ilning milliy-
madaniy o‘ziga xosligini ham aks e i adi. Zamona iy leksik adqiqo la — ko pus, kogni i a
kompyu e asosidagi yondashu la — azeologik bi likla ning yanada chuqu oq ahlil qilinishini
a’minlamoqda. Shu bilan bi ga, a jima a illa a o adqiqo la da azeologiya ilning kon eks ual a
madaniy jiha la ini aniq aks e i ish imkonini be adi. F azeologiyaning o‘ ganilishi ilshunoslik,
a jimashunoslik, adabiyo shunoslik a kompyu e ling is ikasi sohala i uchun ilmiy ahamiya ga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Абдурахмонов, Ғ. (2010). Leksikologiya asosla i. Toshken : O‘zbekis on Milliy Uni e si e i
Nash iyo i.
2. Бегматов, Э. (2014). Hozi gi o‘zbek adabiy ili: Leksikologiya a azeologiya. Toshken : Fan a
Texnologiya.
3. Bozo o , O. (2018). Tilshunoslikga ki ish. Toshken : Akademnash .
4. Akhmano a, O. S. (1972). Dic iona y o Linguis ic Te ms. Moscow: So ie Encyclopedia.
5. Mel’čuk, I. A. (1995). Ph asemes in Language and Ph aseology: Theo y and P ac ice. Ams e dam:
John Benjamins.
6. Ap esjan, J. D. (1974). Seman ic Mic osys em in Russian. Moscow: Nauka.
7. Filippo a, L. G. (2000). F azeologiya so emennogo usskogo yazyka. Moscow: Academia.
