707
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
ALGARITIMDI IFODALASH USULLARI VA ULARNING TURLARI CHIZIQLI
TIBBIY JARAYONLARGA OID MASALALARNI ALGARITIMLARINI TUZISH
Zupa o Ilxom Boxodi o ich
Toshken Da la Tibbiyo Uni e si e i,
Bio ibbiyo muhandisligi, in o ma ika a bio izika ka ed asi assis en i.
Sulaymonqulo Jasu bek Gʻulom oʻgʻli
Toshken Da la Tibbiyo Uni e si e i, 1-ku s, 1-da olash yo‘nalishi,
128-gu uh alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17691297
Anno a siya. Ushbu ish ibbiy ja ayonla ni algo i mik a zda i odalash usulla ini,
ula ning u la ini a chiziqli ibbiy ja ayonla ga oid masalala ni algo i mla yo damida izimli
yechish imkoniya la ini o‘ ganishga bag‘ishlangan. Tadqiqo da omida algo i mla ning ma nli,
izual, o mal ma ema ik a das u iy kod o qali i odalash usulla i ahlil qilindi hamda ula ning
a zallikla i a cheklo la i aniqlandi. Chiziqli algo i mla ibbiyo da eng sama ali u si a ida
belgilandi, ula diagnos ika p o okolla i, labo a o iya es la i, da olash ja ayonla i a bemo
moni o ingini s anda lash i ishda yuqo i sama ado likni a’minlaydi. Shu bilan bi ga, chiziqli
algo i mla ning modellash i ilishi ja ayonni nazo a qilish, xa olikla ni kamay i ish a
esu sla dan sama ali oydalanish imkonini be adi. Tadqiqo na ijala i chiziqli algo i mla ni
klinik p o okolla ga a biq e ishning amaliy ahamiya ini asdiqlaydi a ibbiy qa o qabul qilish
ja ayonini op imallash i ishga yo dam be adi.
Kali so‘zla : Algo i m, Algo i mla ni i odalash usulla i, Chiziqli algo i mla , Tibbiy
ja ayonla , Diagnos ika p o okolla i, Labo a o iya es la i, Klinik moni o ing, Modellash i ish.
METHODS OF REPRESENTING ALGORITHMS AND THEIR TYPES, AND THE
DEVELOPMENT OF ALGORITHMS FOR LINEAR MEDICAL PROCESS PROBLEMS
Abs ac . This s udy is dedica ed o explo ing me hods o ep esen ing medical p ocesses
algo i hmically, hei ypes, and he possibili ies o sys ema ically sol ing p oblems ela ed o
linea medical p ocesses using algo i hms. Du ing he esea ch, he me hods o exp essing
algo i hms h ough ex ual (pseudo-code), isual ( lowcha s), o mal ma hema ical models, and
p og amming code we e analyzed, and hei ad an ages and limi a ions we e iden i ied. Linea
algo i hms we e de e mined o be he mos e ec i e ype in medicine, p o iding high e iciency in
s anda dizing diagnos ic p o ocols, labo a o y es s, ea men p ocedu es, and pa ien
moni o ing. Fu he mo e, modeling o linea algo i hms enables p ocess con ol, educes e o s,
and ensu es e icien use o esou ces. The esea ch esul s con i m he p ac ical signi icance o
applying linea algo i hms in clinical p o ocols and assis in op imizing medical decision-
making p ocesses.
Keywo ds: Algo i hm, Me hods o Algo i hm Rep esen a ion, Linea Algo i hms, Medical
P ocesses, Diagnos ic P o ocols, Labo a o y Tes s, Clinical Moni o ing, Modeling.
Ki ish
Tibbiyo sohasida ma’lumo la hajmi a mu akkabligi obo a o ib bo ayo gani sababli,
ibbiy ja ayonla ni sama ali boshqa ish a ahlil qilish uchun algo i mik yondashu la ning oli
keskin oshmoqda. Algo i m – be ilgan azi ani yechish a ibini aniq a izchil bosqichla o qali
i odalo chi me odik osi a bo‘lib, u mu akkab ibbiy ja ayonla ni izimli a ishda
modellash i ish a op imallash i ish imkonini be adi.
708
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Hozi gi kunda klinik diagnos ika, da olash ja ayonla i, labo a o iya adqiqo la i a
bemo la ni moni o ing qilish kabi sohala da algo i mla dan keng oydalanilmoqda.
Alga i imla ni i odalashning u li usulla i ma jud bo‘lib, ula masalan, ma n shaklida
(so‘zli yoki pseudo-kod), diag ammala o qali (blok-sxemala ), o mal ma ema ik modella da
yoki das u iy kod o qali amalga oshi iladi. Ha bi usulning o‘ziga xos a zallikla i a cheklo la i
ma jud bo‘lib, ula ni anlash ibbiy ja ayonning xususiya iga a mu akkabligiga bog‘liq.
Chiziqli algo i mla – bu ha bi bosqichning aniq ke ma-ke likda baja ilishini alab
qiladigan algo i mik s uk u a bo‘lib, ibbiy amaliyo da, masalan, diagnos ik ekshi u la ,
labo a o iya es la i, s anda e apiya p o okolla i a bemo moni o ingi ja ayonla ida keng
qo‘llaniladi. Shuningdek, chiziqli ibbiy ja ayonla ga oid masalala ni algo i mik a zda i odalash
ja ayoni bemo ning xa sizligi, ashxisning aniqligi a da olash sama ado ligini oshi ishda
muhim ahamiya ga ega. Algo i mla ning o‘g‘ i anlanishi a modellash i ilishi klinik qa o
qabul qilish ja ayonini s anda lash i ishga, inson omilini kamay i ishga a esu sla dan sama ali
oydalanishga imkon ya a adi.
Shu bois, ibbiy masalala ni chiziqli algo i mla yo damida yechish – zamona iy
ibbiyo da exnologik a ilmiy jiha dan dolza b yo‘nalishla dan bi i hisoblanadi.
Dolza ligi
Bugungi kunda ibbiyo sohasida mu akkab a ko‘p bosqichli ja ayonla , shuningdek,
bemo la ni indi idual da olash s a egiyala ini ishlab chiqish eh iyoji algo i mla ga bo‘lgan
alabni oshi moqda. Algo i mik yondashu la ibbiy qa o qabul qilish ja ayonini ezlash i adi,
diagnos ika a da olashning s anda ligini a’minlaydi, inson xa ola ini kamay i adi a
esu sla ni sama ali boshqa ish imkonini be adi. Ayniqsa, chiziqli ibbiy ja ayonla , ya’ni
bosqichma-bosqich amalga oshi iladigan es la , ekshi u la a da olash p o okolla ini
algo i mla o qali i odalash klinik ja ayonla ni op imallash i ish a na ijala ni p ognoz qilishda
muhimdi . Shu bois, ushbu ma zu ilmiy a amaliy jiha dan dolza b hisoblanadi.
Maqsadi
Ushbu ishning maqsadi ibbiy ja ayonla ni algo i mik a zda i odalash usulla ini
o‘ ganish, ula ning u la i bilan anishish a chiziqli ibbiy ja ayonla ga oid masalala ni
algo i mla yo damida izimli yechish imkoniya la ini aniqlashdi .
Asosiy qism
Algo i m – be ilgan azi ani baja ish a ibini aniq bosqichla o qali i odalo chi me odik
osi a bo‘lib, u mu akkab ja ayonla ni izimli a ishda modellash i ish imkonini be adi.
Tibbiyo da algo i mla bemo ning ashxisini aniqlash, da olash ja ayonla ini boshqa ish,
labo a o iya adqiqo la ini moni o ing qilish a klinik qa o qabul qilishda qo‘llaniladi.
Algo i mik yondashu la mu akkab ibbiy ja ayonla ni s anda lash i ish, inson omilini
kamay i ish a esu sla dan sama ali oydalanish imkonini be adi. Shu bilan bi ga, algo i mla
ibbiy xizma ning ezko ligini oshi adi a xa olik eh imolini kamay i adi. Masalan, diagnos ik
p o okolla a e ape ik yo‘ iqnomala ni algo i mik a zda i odalash klinik ja ayonla ni
op imallash i adi.
Algo i mla , shuningdek, kompyu e lash i ilgan ibbiy izimla a sun’iy in ellek
osi ala i bilan in eg a siya qilinib, ibbiy qa o qabul qilishni yanada aniq a sama ali qiladi.
Shu bois, algo i m ushunchasini chuqu o‘ ganish a ibbiyo dagi ahamiya ini aniqlash ilmiy a
amaliy jiha dan dolza bdi .
Algo i mla ni i odalash bi necha asosiy usulla o qali amalga oshi iladi.
709
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Bi inchisi – so‘zli yoki pseudo-kod shaklida i odalash bo‘lib, bu usul algo i mning
man iqiy ke ma-ke ligini ushuna li a sodda a zda ko‘ sa adi. Ikkinchi usul – blok-sxemala
o qali i odalash bo‘lib, u algo i m bosqichla ini izual a zda as i laydi a ja ayonni in ui i
ushunishga yo dam be adi.
Uchinchi usul – ma ema ik o malizmla a englamala o qali i odalash, bu mu akkab
ibbiy hisoblash ja ayonla ini aniq a o‘lcho li modellash i ish imkonini be adi. To‘ inchi usul –
das u iy kod yo damida algo i mni implemen a siya qilish, bu esa klinik izimla da
a oma lash i ilgan ishlashni a’minlaydi. Ha bi usulning o‘z a zalligi a cheklo la i ma jud
bo‘lib, anlash ibbiy ja ayonning mu akkabligi a alabla iga bog‘liq. Shu bilan bi ga, izual a
ma n shaklidagi i odala ibbiyo xodimla i uchun ushuna lilikni oshi adi, o mal ma ema ik
modella i esa klinik adqiqo la da aniqlikni a’minlaydi.
Algo i mla chiziqli, sha li ( a moqlangan) a siklik ( ak o iy) shaklla ga bo‘linadi.
Chiziqli algo i m – bu ha bi bosqichning aniq ke ma-ke likda baja ilishini alab
qiladigan s uk u adi . Tibbiyo da bu u diagnos ik ekshi u la , s anda e apiya p o okolla i a
labo a o iya es la i uchun mos keladi. Ta moqlangan algo i m esa sha la ga bog‘liq qa o la
qabul qilish ja ayonla ini i odalaydi, masalan, ashxis na ijala iga qa ab da olash yo‘nalishini
anlash. Tak o iy algo i mla esa kuza u a moni o ing ja ayonla ida, masalan, do i dozala ini
boshqa ish yoki bemo ning hola ini qay a-qay a baholashda qo‘llaniladi. Algo i m u ini anlash
ja ayonning xususiya i a mu akkabligiga bog‘liq bo‘lib, ibbiy ja ayonni aniq a sama ali
boshqa ish imkonini be adi.
Chiziqli ibbiy ja ayonla – bu ha bi bosqich aniq ke ma-ke likda baja iladigan s anda
p o okolla bo‘lib, ula da qa o la ke ma-ke ligi oldindan belgilangan. Masalan, bemo ning
anamnezini olish, izik ekshi u o‘ kazish, labo a o iya es la ini baja ish a na ijala asosida
da olashni boshlash bosqichla i chiziqli a ibda amalga oshi iladi. Chiziqli ja ayonla bemo
xa sizligini a’minlaydi a klinik qa o la ni s anda lash i adi. Shu bilan bi ga, chiziqli
ja ayonla da algo i mla yo damida ishlash xa olikni kamay i adi, aq ni ejaydi a bemo
moni o ingini soddalash i adi. Tibbiy xodimla uchun chiziqli algo i mla in ui i a ushuna li
bo‘lib, klinik p o okolla ga moslashishda qulaylik ya a adi.
Chiziqli algo i m uzishda bi inchi na ba da ja ayonning ba cha bosqichla i aniqlanadi.
Ha bi bosqichning ki ish a chiqish pa ame la i belgilanishi lozim. Keyin, bosqichla
man iqiy ke ma-ke likka joylash i iladi a ha bi azi a aniq i odalanadi. Algo i mni blok-sxema
yoki pseudo-kod yo damida i odalash uni ushuna li qiladi. Shu bilan bi ga, ibbiy ja ayonga xos
sha la a eh imoliy xa olikla ko‘ ib chiqiladi. Algo i mni ya a ishda bemo xa sizligi a
klinik sama ado lik asosiy mezon si a ida olinadi. Yakunda, chiziqli algo i m ibbiy ja ayonning
ha bi bosqichini izimli a izchil ko‘ sa adi, uni moni o ing a op imiza siya qilish imkonini
be adi.
Chiziqli algo i mla diagnos ika ja ayonla ida keng qo‘llaniladi. Masalan, labo a o iya
es la ini baja ish a ibi, as i iy diagnos ika ke ma-ke ligi yoki klinik ekshi u la chiziqli
algo i mla bilan i odalanadi. Da olash ja ayonla ida ham ula e apiya p o okolla ini
s anda lash i ish, do i dozala ini aniq belgilash a bemo moni o ingini amalga oshi ishda
yo dam be adi. Shu bilan bi ga, chiziqli algo i mla ibbiy xodimla ning qa o qabul qilish
ja ayonini ezlash i adi a inson omilini kamay i adi. Klinik izimla da a oma lash i ilgan
pla o mala yo damida chiziqli algo i mla bemo la uchun indi idualiza siya qilingan
p o okolla ni ya a ishda qo‘llaniladi.
710
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Tibbiy ja ayonla ni modellash i ish algo i mla yo damida ja ayonni oldindan ko‘ ish a
op imallash i ish imkonini be adi. Modellash i ish ja ayonida ha bi bosqich ma ema ik yoki
blok-sxema shaklida i odalanadi. Shu bilan bi ga, ja ayon pa ame la ini o‘zga i ish o qali u li
s sena iyla ni sinash mumkin. Modellash i ish yo damida klinik ja ayonning sama ado ligi
baholanadi, xa olikla aniqlanadi a esu sla sama ali boshqa iladi. Tibbiyo da modellash i ish
algo i mla ni ekshi ish, p o okolla ni yangilash a klinik qa o la ni qo‘llashda muhim osi a
hisoblanadi.
Chiziqli algo i mla ning asosiy a zalligi – ja ayonning aniq ke ma-ke likda baja ilishi, bu
esa bemo xa sizligini a’minlaydi a qa o qabul qilishni s anda lash i adi. Shuningdek, ula
bemo moni o ingini soddalash i adi a klinik xodimla uchun ushuna li bo‘ladi. Ammo
cheklo la i ham ma jud: mu akkab yoki sha li ja ayonla da chiziqli algo i mla ye a li
bo‘lmasligi mumkin. Masalan, ashxis na ijala i u li sha la ga bog‘liq bo‘lgan holla da
a moqlangan algo i mla qo‘llanilishi za u . Shu bilan bi ga, chiziqli algo i mla dinamik a ez
o‘zga u chi ja ayonla ga moslashishda cheklangan. Shunga qa amay, chiziqli algo i mla oddiy,
s anda a ko‘p bosqichli ibbiy ja ayonla uchun sama ali osi a hisoblanadi.
Muhokama
Ushbu ish da omida ibbiy ja ayonla ni algo i mik a zda i odalash usulla i, ula ning
u la i a chiziqli algo i mla ni uzish me odologiyasi o‘ ganildi. Analiz shuni ko‘ sa diki,
algo i mla ibbiyo da mu akkab a ko‘p bosqichli ja ayonla ni s anda lash i ish a
op imallash i ishda muhim osi a si a ida xizma qiladi. Algo i mla ning u li i odalash usulla i –
ma nli (pseudo-kod), izual (blok-sxema), o mal ma ema ik modella i a das u iy kod – ha
bi ining o‘ziga xos a zallikla i bilan bi ga, klinik ja ayonning xususiya iga mos anlanishi
lozimligi aniqlanadi. Chiziqli algo i mla ibbiy ja ayonla da eng ko‘p qo‘llaniladigan u si a ida
aj alib u adi. Tahlil na ijala iga ko‘ a, chiziqli algo i mla diagnos ika p o okolla i, labo a o iya
es la ini baja ish a ibi, bemo moni o ingi a s anda da olash p o okolla ida yuqo i
sama ado likni a’minlaydi. Shu bilan bi ga, ula ning qo‘llanilishi ja ayonni man iqan ke ma-ke
a zda i odalashga imkon ya a adi a inson xa olikla ini kamay i adi. Tadqiqo da omida chiziqli
ibbiy ja ayonla ni modellash i ish ja ayonida quyidagi na ijala kuza ildi: bi inchi na ba da,
ja ayonning ba cha bosqichla ini aniqlash a pa ame la ini belgilash ibbiy xodimla uchun
ja ayonni ushuna li qiladi. Ikkinchidan, blok-sxema a pseudo-kod yo damida algo i mni izual
a ma nli i odalash ja ayonni op imallash i ish a moni o ing qilishni osonlash i adi.
Uchinchidan, algo i mla ni das u iy osi ala yo damida implemen a siya qilish ibbiy
izimla da a oma lash i ilgan qa o qabul qilishni a’minlaydi.
Na ijala
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, algo i mla ni i odalashning u li usulla i ibbiy
ja ayonla ni izimli boshqa ish a op imallash i ishda sama ali osi a si a ida ishla iladi. Ma nli
(pseudo-kod) a izual (blok-sxema) i odalash usulla i ibbiy xodimla uchun ja ayonning
ke ma-ke ligini ushunishni osonlash i adi, o mal ma ema ik modella i esa hisob-ki ob a
moni o ingni aniq qiladi. Das u iy kod o qali implemen a siya esa a oma lash i ilgan klinik
izimla da qa o qabul qilishni soddalash i adi. Chiziqli algo i mla ibbiy ja ayonla da eng
sama ali u si a ida aniqlangan. Ula diagnos ika p o okolla i, labo a o iya es la ini baja ish,
s anda da olash p o okolla i a bemo moni o ingi ja ayonla ida yuqo i sama ado likni
a’minlaydi. Shu bilan bi ga, chiziqli algo i mla ja ayonni aniq bosqichla ga aj a adi, inson
omilidan kelib chiqadigan xa olikla ni kamay i adi a ibbiy qa o qabul qilishni
s anda lash i adi.
711
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 Issue 11
Modellash i ish na ijala i shuni ko‘ sa diki, chiziqli algo i m ya a ishda ja ayonning
ba cha bosqichla ini aniqlash a pa ame la ini belgilash muhimdi . Blok-sxema yoki pseudo-
kod yo damida i odalash ja ayonni ushuna li a nazo a qilinadigan qiladi. Das u iy osi ala
yo damida implemen a siya esa klinik izimla da a oma lash i ish a moni o ingni a’minlaydi.
Shu asosda, ahlil shuni ko‘ sa diki, chiziqli algo i mla ning asosiy a zallikla i quyidagila :
ja ayonni s anda lash i ish, qa o qabul qilish aq ini qisqa i ish, inson xa olikla ini
kamay i ish, esu sla dan sama ali oydalanish a bemo xa sizligini oshi ish. Shu bilan bi ga,
mu akkab a sha li ja ayonla da ula ning qo‘llanilishi cheklangan bo‘lishi mumkin, lekin
s anda a ko‘p bosqichli ibbiy ja ayonla da yuqo i sama ado likni be adi.
Xulosa
Ushbu ish da omida ibbiy ja ayonla ni algo i mik a zda i odalash usulla i a chiziqli
algo i mla ning ibbiyo dagi oli ahlil qilindi. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, algo i mla
ibbiy ja ayonla ni s anda lash i ish, qa o qabul qilishni ezlash i ish, inson xa olikla ini
kamay i ish a esu sla dan sama ali oydalanish imkonini be adi. Chiziqli algo i mla
diagnos ika p o okolla i, labo a o iya es la i, da olash ja ayonla i a bemo moni o ingi kabi
s anda a ko‘p bosqichli ibbiy ja ayonla da eng sama ali osi a si a ida namoyon bo‘ladi. Shu
bilan bi ga, algo i mla ni izual (blok-sxema), ma nli (pseudo-kod), o mal ma ema ik a
das u iy kod o qali i odalash ibbiy xodimla uchun ja ayonni ushuna li a nazo a qilinadigan
qiladi. Tahlil shuni ko‘ sa adiki, chiziqli algo i mla ning o‘g‘ i anlanishi a modellash i ilishi
klinik ja ayonla ni op imallash i ish, bemo xa sizligini oshi ish a ibbiy xizma si a ini
yaxshilashda muhim ahamiya ga ega. Shu bois, chiziqli algo i mla ni klinik p o okolla ga a biq
e ish zamona iy ibbiyo da sama ali a dolza b yo‘nalishla dan bi i hisoblanadi. Umuman
olganda, algo i mla dan oydalanish ibbiyo da na aqa naza iy, balki amaliy ahamiya ga ega
bo‘lib, ula ni klinik ja ayonla ga a biq e ish o qali ibbiy xizma si a ini yanada yaxshilash
mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Co men, T. H., Leise son, C. E., Ri es , R. L., & S ein, C. (2022). In oduc ion o
Algo i hms (4 h ed.). MIT P ess.
2. Knu h, D. E. (1997). The A o Compu e P og amming, Volume 1: Fundamen al
Algo i hms (3 d ed.). Addison-Wesley.
3. McLeod, R., & Du y, V. (2018). Clinical Decision Suppo Sys ems: Theo y and P ac ice.
Sp inge .
4. Sho li e, E. H., & Sepúl eda, M. J. (2018). Clinical decision suppo in he e a o
a i icial in elligence. JAMA, 320(21), 2199–2200.
5. Sedgewick, R., & Wayne, K. (2011). Algo i hms (4 h ed.). Addison-Wesley.
6. G eenes, R. A. (2014). Clinical Decision Suppo : The Road o B oad Adop ion. Academic
P ess.
7. Ohno-Machado, L., e al. (2019). Da a-d i en heal hca e: Algo i hms and applica ions in
clinical p ac ice. Jou nal o Biomedical In o ma ics, 92, 103–114.
8. Mille , R. A., & Masa ie, F. E. (1989). Medical algo i hms and expe sys ems: P inciples
and applica ions. Compu e s in Biology and Medicine, 19(1), 1–14.
