28
JASALMA INTELLEKT: TIL SABAQLARÍN OQÍTÍWDAǴÍ ORNÍ
Pa ullae a G.S.
ilologiya ilimle iniń kandida ı, docen
Ájiniyaz a ındaǵı Nókis mámleke lik pedagogikalıq ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703377
Anno aciya: Globallasıw dáwi inde bilimlendi iwde de úlken jańalanıw hám ózge isle júz
be mek e. In o maciyalıq exnologiyala , sanlı bilim hám inno aciyalıq usılla bilimlendi iwdiń ba lıq
a awla ına ki ip ba maq a. Bul júdá zá ú baǵda la dıń bi i jasalma in ellek exnologiyala ın
qollanıwdan iba a .
Tayanısh sózle : globallasıw, in o maciyalıq exnologiyala , jasalma in ellek exnologiyası,
obo o exnika, sanlı exnologiya, cha -bo , maǵlıwma la bazası.
Аннотаcия: Глобализаcия вносит серёзнıе изменения в образование. Информаcионнıе
технологии, cифровıе знания и инноваcионнıе методı проникают во все аспектı образования.
Одним из важнейших аспектов явлйаэтся развитие технологий искусственного интеллекта.
Ключевıе слова: глобализаcия, информаcионнıе технологии, технологии искусственного
интеллекта, робототехника, cифровıе технологии, чат-бот, база даннıх.
Anno a ion: Globaliza ion is causing majo changes in educa ion. In o ma ion echnologies,
digi al knowledge, and inno a i e me hods pene a e all aspec s o educa ion. One o he mos impo an
aspec s is he de elopmen o a i icial in elligence echnologies.
Key wo ds: globaliza ion, in o ma ion echnology, a i icial in elligence echnology, obo ics,
digi al echnology, cha -bo , da abase.
Dúnyadaǵı globallasıw dáwi inde jámiye iń ba lıq a awla ında, sonıń menen bi ge
bilimlendi iwde de úlken jańalanıw hám ózge isle júz be mek e. In o maciyalıq
exnologiyala , sanlı bilim hám inno aciyalıq usılla bilimlendi iwdiń ba lıq a awla ına
ki ip ba maq a. Bul júdá zá ú baǵda la dıń bi i jasalma in ellek exnologiyala ın
qollanıwdan iba a .
Jasalma in ellek adamǵa uqsap kompyu e hám qu ılmala dıń da oylaw, izleniw,
maǵlıwma la dı allaw, áji iybe a qalı úy eniw, juwmaqqa keliw hám ille di úsine alıw
qábile le in imi aciyalay uǵın qay alay uǵın ilim sıpa ında úsiniledi, al mashinalıq
oqı ıw, e eń oqı ıw, abiyǵıy ildi qay a islew, kompyu e lik kó iw hám obo o exnika
degen iyka ǵı baǵda la ı jámiye imizde densawlıq ı saqlaw, bilim be iw, inans,
anspo , kó kem óne hám mádeniya a awla ında keń de ekle di ez qay a islegeni,
adamǵa já demshi bolıp kómeklesip qá elik i azay qanı ushın, sonday-aq bul a qalı
waqı ı únemlep be geni ushın júdá áhmiye li jańa exnologiya. Oqıwshıla dıń
kommunikaciyalıq qábile in, sóylew mádeniya ın, logikalıq oylaw sis emasın
aqajlandı ıwǵa pánle ge ana ili sabaqla ı da ki edi. Tildi zamanagóy usılla , sanlı
exnologiyala menen inno aciyalıq qu alla dı da alap e edi.
29
Jasalma in ellek i il sabaqla ına engizip oqı ıw, in e ak i ma e ialla aya law, ez
analizlew hám ekse iw sis emala ın paydalanıw múmkin. Máselen, oqıwshıla jasalma
in ellek a qalı óz qá ele in biliwi, g amma ikalıq qá ele di dúze e aladı, sóz baylıǵın
a oma ú de awajlandı a aladı. Bul maqalada jasalma in ellek i il sabaqla ında
paydalanıwdıń áhmiye i, usılla ı, paydalı á eple i hám sheklewle i haqqında sóz boladı.
Bilimlendi iw sis emasına jasalma in ellek exnologiyala ın engiziwde
pedagogikalıq hám psixoling is ikalıq p inciple ge iyka lanadı. Tiyka ınan, il ek
g amma ika menen sózlik ond an ǵana iba a bolmay, ol adamnıń oylawı, sezimi hám
kommunikaciyası menen baylanıslı bolǵan sis ema sanaladı.
Ana ili sabaqla ında jasalma in ellek muǵallim ushın qu al boladı aladı. Máselen,
sóylew hám ıӊlaw kónlikpele in awajlandı ıw ushın cha -bo la dan paydalanıw, jazıw
hám g amma ikanı awajlandı ıw, oqıw hám sóz baylıǵın ósi iw, il oyınla ı menen
apsı mala dı aya law, seslik ma e ialla dı aya law, muǵallimle ushın sabaq jobala ın,
es so awla ın yaki oqıw ma e ialla ın ez aya lawda ná iyjeli. Demek, jasalma in ellek
il sabaqla ın zamanagóy ú de qızıqlı hám ná iyjeli bolıwın ámiyinleydi.
Ana ili sabaqla ında jasalma in ellek en ónimli paydalanıw ushın dáslep qa aqalpaq
ilindegi maǵlıwma la bazasın ja a ıw lazım. Negizinde jasalma in ellek ille di
úy eniwde mısalla dan paydalanadı, sonlıq an da qa aqalpaq ilindegi kóplegen eks ,
audio, ideo, dialog, ki ap, maqala, gú iń, sociallıq maǵlıwma la zá ú boladı. Ol ushın
elek on ki apla , maqalala , jańalıqla bazasın payda e iw, sociyallıq a maqla dapı,
máselen Facebook, Ins ag am, eleg am boyınsha qa aqalpaq ilindegi kon en le di
jıynaw, audio hám ideola dı eks ke aylandı ıp aqlanadı.
Oqı ıwǵa a nalǵan ko pus ja a ıw degende dáslep ko pus sózine úsinde me
be ilgende onıń jasalma in ellek ildiń qu ılısın úy ene uǵın ǵlken eks le kompleksi
sanaladı. Sonday-aq, qa aqalpaq ilindegi cha -bo la hám pla o mala ja a ıw ushın
qa aqalpaq ilinde sóyley ala uǵın bo la , awda ma hám sóylewdi úy e e uǵın qollanbala ,
ses en eks ke hám eks en seske aylandı ıw sis emala ı, ola dı ja a ıw ushın jas
qánigele di, ilimpazla dı qam ıw, a ap ay qanda ling is le , baǵda lamashıla , qánigele
bi igip islewimiz lazım. Ola dıń jámlesiwi menen ildiń g amma ikasın, imlasın,
mo ologiyasın sanlı o ma a sıpa lap, jasalma in ellek modelle ine ki gizedi.
Bul ashıq maǵlıwma la menen bi ge islesiw ná iyjesinde qa aqalpaq iline a nalǵan
ma e ialla Hugging Face, Google, Gi Hub, OpenAI pla o mala ına júklense global
jasalma in ellec sis emala ı qa aqalpaq ilin ásmiy ú de úy enedi hám qollana baslaydı.
Bul máselede galabalıq ú de mek eple de, ins i u -uni e si e le de jasalma in ellek
penen il exnologiyala ı boyınsha jobala dúziw, joyba la aya law, qa aqalpaq ilinde
30
kon en ja a ıwshıla dı qollap-quwa law, sonday-aq ildi sanlı keńislikke, máselen
Wikipedia, YouTube hám .b. ki giziw qáje .
Til sabaqla ında jasalma in ellek i qollanıp bilim be iwde kóp ǵana múmkinshilikle
ja a ılmaq a, bi aq ola dıń a ıqmashlıqla ı menen bi qa a da sheklewle i haqqında da
ay ıp ó pekshimiz. Paydalı á epi – jasalma in ellek a qalı indi idual oqı ıw a qalı há bi
oqıwshınıń bilim dá ejesi hám qızıǵıwshılıǵına qa ay ma e ialla be iw (jaqsı
ózles i e uǵın oqıwshıla ǵa qu amalı aq apsı mala be iw, passi oqıwshıla ǵa jeńillew
apsı mala dı be iw) múmkin. Máselen, jasalma in ellek sis emala ı – i ual dialogla da,
oyın o ma ındaǵı shınıǵıwla da belsendi qa nasadı, bul il úy eniwge in asın hám
qızıǵıwshılıǵın kúshey ip, sabaq ı qızıqlı e ip kó se edi. Muǵallimniń apsı mala dı ez
ekse iwi a qalı waqı ı únemleydi, il úy e iwde zá ú bolǵan sóylew, ıńlaw, jazıw hám
oqıw komponen le in bi in e ak i sis emaǵa jámley aladı. Al ke i ási i sonnan iba a –
in e ne baylanısı, kompyu e yaki sma onla ǵa hám a nawlı p og ammala ǵa qa naslı
bolıp qaladı, al geypa a aymaqla da bunday exnologiyalıq bazala olıq bolmawı da
múmkin, jasalma in ellek kóp ildi anısa da, geypa a ille degi mádeniy kon eks i,
idiomala dı úsinbewi múmkin, jasalma in ellek ol kómekshi qu al ǵana,ol muǵallimdi
almas ı a almaydı, máselen muǵallim janlı ú de insanıylıq sezim, pedagogikalıq hebe lik
penen bilim hám á biya be e aladı, al jasalma in ellek onday qábile ke iye bolmaydı.
Búgingi sanlas ı ıw dáwi inde u mıs ıń ba lıq a awla ında bilimlendi iwde,
medicina, ekonomika, kommunikaciya, anspo sanlı exnologiyala a qalı islemek e.
Sanlas ı ıw dás ú iy sis emala dıń o nına elek on maǵlıwma la sis emasın engizip,
ba lıqmaǵlıwma la dı san ú inde saqlaw hám qay a aya law p ocesi bolsa, al jasalma
in ellek bul maǵlıwma la dı analizlep, sheshim qabıllaw, úy eniw hám juwmaq shıǵa ıw
qábile ine iye bolpan inlellek ual sis ema sanaladı. Házi gi kúndegi elek on kúndelik,
onlayn ju nal, in e ak i ax a, pla o mala (Kundalik, EduPage, Google Class oom)
mek eple de sanlas ı ıwǵa bolǵan qádem, jasalma in ellek bul pla o mala da
oqıwshıla dıń je iskenlik dá ejesin a oma analizleydi. Ay ayıq, ege oqıwshı il
sabaǵında dik an a kóp qá e jibe se, sis ema a oma ú inde o og a iya shınıǵıwla ın,
sóylewde hálsiz bolsa, dialog shınıǵıwla ın usınıs e edi.
Qa aqalpaq ilini elek on bazasın (n cnk h, audio, ideo, sózlikle ) ja a ıw — bul
sanlas ı ıwdıń áhmiye li baǵda ı. Al bul bazala jasalma in ellek sis emala ına úy e ilse,
sis ema qa aqalpaq ilin anıp, a oma awda ma, dik an , dialog hám g amma ikalıq
analizdi o ınlay aladı. Sonlıq an jasalma in ellek penen sanlas ı ıw bi -bi inen ajı amas
p ocesle , canlas ı ıw — maǵlıwma jıynasa, jasalma in ellek sol maǵlıwma an bilim
ja a adı.
31
Juwmaqlap ay qanda, il sabaqla ında jasalma in ellek en paydalanıw a qalı oqı ıw
p ocesin jeńille edi, bilim sapasın a ı adı, muǵallim menen oqıwshı a asındaǵı in e ak i
baylanıs i kúshey edi, milliy ildiń elek on bazasın keńey edi. Demek, jasalma in ellek
— bilim be iwdin keleshegi ǵana emes, qa aqalpaq iliniń sanlas ı ıw dáwi degi
ómi sheńliginiń kepili sanaladı.
Sonday-aq, jasalma in ellek qa aqalpaq ilin olıq anıwı ushın oǵan sapalı de ek,
sanlas ı ılǵan il ma e ialla ı hám je gilikli jasla dıń, qánigele diń miyne i alap e iledi.
Ádebiya la :
1. Ózbekis on Respublikasi P eziden ining Qa o i. Sun’iy in ellek exnologiyala ini 2030-yilga qada
i ojlan i ish s a egiyasini asdiqlash o’g’ isida. 2024-yil 14-ok yab , PQ-358-son.
2. Ózbekis on Respublikasi Vazi la Mahkamasining «2025-2026-yilla da sun’iy in ellek
exnologiyala i sohasida us u o loyihala ni amalga oshi ish cho a- adbi la i o’g’ isida»gi qa o i.
2025-yil 10-iyul 425-son.
3. Aшурбаев У. Информатика және жасалма интеллект негизлери. Нукус, Билим, 2021.
4. Сейитов А. Жасалма интеллект технологиялары және уларды окытуда колланыу – Ташкент:
Фан, 2020.
5. Назарова Г. Тил оқыту методикасы: жана технологиялар әмелиети. – Алматы: Мектеп, 2019.
