32
УДК 811.512.121
DISFEMIZMLERDIŃ LINGVOPRAGMATIKALÍQ FUNKCIYALARÍ
A.K.O azımbe o
ilologiya ilimle iniń kandida ı, docen .
Ájiniyaz a ındaǵı Nókis mámleke lik pedagogikalıq ins i u e
е-mail: ami [email protected]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703383
Anno aciya. Bul maqalada dis emizm ling is ikalıq qubılısı haqqında sóz e iledi. Túsinik iń
anıqlaması hám onıń e emizmnen ayı mashılıǵı kel i iledi. Dis emis ikalıq leksikanıń iyka ǵı
p agma ikalıq wazıypala ı, sonıń ishinde, unamsız sezimle di bildi iw, sociallıq qashıqlasıw sıyaqlı
máselele allanadı.
Tayanısh sózle : dis emizm, e emizm, o o emizm, ling is ika, p agma ika, eksp essi leksika,
манипуляция.
Аннотация.В данной статье рассматривается лингвистическое явление дисфемизма.
Дается определение понятия и его отличие от эвфемизма. Анализируются основные
прагматические функции дисфемистической лексики, включая выражение негативных эмоций
и социальное дистанцирование.
Ключевые слова: дисфемизм, эвфемизм, ортофемизм, лингвистика, прагматика,
экспрессивная лексика, манипуляция.
Abs ac .This a icle examines he linguis ic phenomenon o dysphemism. The de ini ion o he
concep and i s dis inc ion om euphemism a e gi en. The main p agma ic unc ions o dysphemis ic
ocabula y, including he exp ession o nega i e emo ions and social dis ancing, a e analyzed.
Keywo ds: dysphemism, euphemism, o hophemism, linguis ics, p agma ics, exp essi e
ocabula y, manipula ion.
Til ek ǵana xaba almasıw qu alı emes, al kúshli ási qu alı bolıp esaplanadı. XXI
ási de ling is ikalıq ize lewle diń obyek i ek unkciyalıq s uk u anı úy eniw emes, al
onı jeke, sociallıq- opa lıq hám e nikalıq sananıń p ocesle i menen baylanısı a qalı
úy eniw boldı. Sońǵı waqı la ı ize lewshile diń házi gi ildegi dis emizmle
mashqalasına qızıǵıwshılıǵı a ıp ba maq a. Sóz e kinligi sóylewde u payı aq sóz hám
iba ala dıń jiyi qollanılıwına alıp keldi. Biz jaǵımsız emala dı e emizmle já deminde
jumsa ıwımız múmkin, ke isinshe, sózdi qa ań ú de u payı hám ashıwlı e iwimiz
múmkin. Bul ekinshi usıl - ney al úsinikke unamsız kó inis be iw yamasa eksp essiyanı
kúshey iw maqse inde onı u payı, qopal yamasa ádepsiz ú de bildi iw dis emizm dep
a aladı. Dis emizmle sóylewshi á epinen belgili bi ná iyjege e isiw ushın usı kon eks e
olıq o ınlı bolǵan ney al úsinik iń o nına bilqas an (mensinbew, ashıwlanıw, há eki jek
kó iwshilik i bildi iw ushın) a nawlı ú de ańlap alınadı.
A amanıń ózi áyyemgi g ek ilindegi ("dys" - biyka law p e iksi + "pheme" -
sóylew) sózinen alıngan, ayı ım ádebiya la da kako emizm dep e qollanıladı
33
[Be dimu a o E. 1994: 50; Ábikeno a G. 2019: 50]. Ol g ek ilindegi ("kakos" -jaman
+ "pheme"- sóylew, sóz) sózle inen dúzilgen. Bul e emizmge uw ıdan- uw ı qa ama-
qa sı. O o emizm g ek ilindegi ("o hos" - uw ı, du is; "pheme" - sóylew) - p edme
yamasa hádiyseniń "du ıs," sózbe-sóz hám o ınlı a alıwı bolıp, ol "shennen ıs ádeplilik"
(e emizm) hám " u payılıq" (dis emizm) polyusla ı a asında u adı. E emizm
unamsızlıq ı jası sa, dis emizm, ke isinshe, onı qopal ú de kó se edi.
Dis emizm (de emizm, kako emizm) - qanday da bi p edme iń usı kon eks egi
ábiyiy belgile in ádepsiz, qopal yamasa u payı aq belgile menen almas ı ıwdan iba a
op [Axmano a O. 2004: 137].
Dis emizmle diń qollanılıwı - bul ápiwayı qopal sózlilik emes, ol sóylesiwde
belgili p agma ikalıq unkciyala dı a qa adı:
1. Kúshli unamsız sezimle di bildi iw: qáhá , ashıw, je keniw.
Dis emizmle kúshli unamsız sezimle di bildi iw ushın qollanılıp, ney al
úsinikle ge u payı hám eksp essi lik boyaw be iw, ashıwlanıw, qáhá leniwdi kúshey iw
maqse inde qollanıladı. Ola unamsızlıq ı jumsa a uǵın yamasa jası a uǵın
e emizmle ge qa ama-qa sı ú de isleydi. Dis emizmle ge "óliw" sóziniń o nına "muq
qap ı" yamasa "awız" sóziniń o nına " umsıq" sózle in almasıwı mısal boladı.
2. Sociallıq a alıq ı payda e iw: sóylewshi hám sóylew obyek i a asındaǵı
ayı mashılıq ı kó se iw, hú me sizlik i kó se iw. Dis emizmle sociallıq a alıq ı payda
e iwi múmkin, sebebi ola sóylesiwshi yamasa opa ǵa bolǵan unamsız múnásibe i
kó se iwshi unamsız sózle bolıp esaplanadı. Nega i lik i jumsa ıwshı e emizmle den
pa ıqlı ú de dis emizmle unamsız qabıllawdı kúshey iw hám psixologiyalıq yamasa
sociallıq uzaqlasıwdı payda e iw maqse inde a nawlı ú de qollanıladı, bul bolsa jaqınnan
piki lesiwge osqınlıq e edi hám a alıq ı saqlawǵa já dem be edi.
Dis emizmle sociallıq a alıq ı qalay payda e edi?
Unamsızlıq ı kúshey iw Dis emizmle basqa adamnıń yamasa opa dıń unamsız
qásiye le in kó se iw ushın qollanıladı. Bul qo law, kemsi iwshi laqap yamasa qolaysız
a ama bolıwı múmkin, ol emocional qashıqlıq ı payda e edi. Mısalı: qa a- neg ,
máskúnem- alkash, ach- ayboli .b.
Ba e payda e iw: Dis emizmle di qollanıw qa ım-qa nas ıń no mal ó iwin buzadı.
Bunday sózle di sanalı ú de qollanıw sóylesiwshige i iba sızlıq ı kó se edi, onıń menen
jaqın yamasa isenimli baylanıs o na ıw múmkin emes. Mısalı: "Ol bi az e si" - "Ol
pú killey aqmaq."
E ek : sáwbe lesiwshi ózin aqlamaw-aq gáp i oq a adı.
"Sen meniń kewlimdi qaldı dıń" - "Sen ha amı sa qınsań, men seni jek
kó emen."
34
E ek : qa nasıqla úziledi, qay a iklew qıyınshılıq alap e edi.
Ajı a ıw Dis emizmle sóylewshiniń qa nasıwshısınan ajı a ıwshı ma ke bolıp xızme
e edi. Mısalı, belgili bi sociallıq opa dı u payı hám kemsi iwshi a amala menen a aw
usı opa aǵzala ınıń jámiye iń qalǵan bóleginen ajı alıp qalıwına sebepshi boladı.
Mısalı: "kekse adam"- "góne shóńge," "sawsaǵan ǵa ı."
Ma ke : sóylewshi sáwbe lesiniń jasınan uzaqlasıp, oniń hálsizligin kó se edi.
A ıqmashlıq ı kó se iw Ayı ım jaǵdayla da dis emizmle den paydalanıw óziniń
sáwbe lesiwshiden a ıqmashlıǵın kó se iwge u ınıwı múmkin. Bul da sociallıq a alıq ı
saqlawdıń bi ú i. Mısalı: "Kem ámiyinlengen"- "jalań ayaq," "ja lı." .b.
Ma ke : ma e iallıq jaǵdayǵa jek kó iwshilik, óziniń "eli a lı" ekenligin kó se iw.
3. Sóylewdiń eksp essi ligin kúshey iw: sóylewge kóbi ek emocional kúsh be iw,
kewilsiz á eple ine i iba qa a ıw.
Dis emizmle ney al úsinikle di u payı yamasa unamsız sózle menen almas ı ıw
a qalı sóylewdiń eksp essi ligin kúshey edi, sóylewge emocional kó inis be edi. Bul
sózdiń mánisin kúshey iw ushın qollanıla uǵın s ilis ikalıq usıl, máselen, "i iba sız"-
"soqı ," "sógingish" - "boq awız," "biymáni sóz" - "bılshıldı," "jumıs an bosa ıw" -
"a ına ebiw," "o ı " - "omal" .b.
Buǵan unamsız mánis egi sózle den paydalanıw a qalı da e isiledi, ola ja gon,
u payı sózle yamasa kemsi iwshi sózle boliwi múmkin.
4. Siyasiy disku s: Siyasa a dis emizmle kóbinese qa sılas ıń unamsız kó inisin
ja a ıw, in o maciyanı buzıp be iw hám jámiye lik piki di manipulyaciya e iw ushın
qollanıladı. Mısalı: oppozicione - xalıq dushpanı, k i ik- inoagen , sa qın, islam –
e o is , djiha shı, mi ing- massalıq á ipsizlik, mámleke lik xızme ke - byu ok a .b.
Dis emizmli siyasiy disku s - bul siyasiy sóylewde ney al sózle diń o nına u payı
yamasa kemsi iwshi sózle di qollanıw bolıp, bul opponen i disk edi aciyalaw, i iba
qa a ıw hám eksp essi lik i kúshey iwge xızme e edi. Dis emizmle populizm qu alı
sıpa ında qa sılasla dı kemsi iw, na azılıq bildi iw hám jámiye lik piki di manipulyaciya
e iw ushın qollanıladı.
Siyasiy disku s a dis emizmle diń qollanılıw sebeple i:
Psixologiyalıq ak o la Sóylewshiniń ásmiy emes jaǵdayı, us a siya, ag essiya
onı qa ań no mala dan bas a ıwǵa, keskin sózle den paydalanıwǵa iy e meleydi.
Sociallıq-mádeniy ak o la : zamanagóy jámiye e e emikalıq almas ı ıwla dan
waz keshiw endenciyası payda boldı, bul bolsa unamsız mánis egi sózle den paydalanıw
ushın o ın bosa adı.
35
Manipulyaciya hám disk edi aciya Siyasiy je ekshile populis lik s a egiyala dın
bi bólimi esaplangan qa silasla dı audi o iya aldında adamge shiligin joǵal ıw, kemsi iw
yaki disk edi aciyalaw ushin dis emizmle den qas an paydalanadı.
Dis emizmle sózge emocionallıq kúsh baǵıshlaydı, onı kóbi ek ási li hám
ıńlawshıla dıń yadında qala lıq e edi.
5. Dis emizmle geyde házil o masında qollanıladı, bi aq bul je de házil menen
kemsi iw a asındaǵı shega a júdá názik boladı.
Dis emizmle já demindegi yumo kóbinese sa kas ikalıq yamasa sa i alıq
xa ak e ge iye boladı. Mısalı: - Ol bi az aqı ın - "Insul en keyingi shilliq qu ay
há eke lenedi."
Dis emizm - bul áde egi sózdiń o nına qollanıla uǵın u payı yamasa kemsi iwshi
sóz bolıp, onıń usınday mánis e qollanılıwı bi ná se ay ılıp, onıń qa ama-qa sısı náze de
u ıla uǵın ashıwlı mısqıllawdı payda e edi. Bul kemshilikle di áshka alaw yamasa
ag essiyanı kó se iw usılı bolıwı múmkin. Máselen, Dis emizmli sa kazm: "Sen de
geniyseń, álbe e!" (bul je de "geniy" sózi u payı máni benen almas ı ılıp, ke isinshe
úsinilgen).
Dis emizmniń ási i kóp jaǵdayda kon eks ke, mádeniy no mala ǵa hám
sóylesiwshile a asındaǵı qa nasıqla ǵa baylanıslı. Jaqın dos ıńa házil usılında ay ılǵan
sóz, ege onı sı an kelgen adam yamasa baslıq ay sa, úlken kon lik ke aylanıwı múmkin.
Eks aling is ikalıq jaǵday (qay je de, qashan, kim sóylep a ı ǵanı) hám ikkeley il
o alıǵı sheshiwshi ol oynaydı.
Dis emizm belgili kon eks boyınsha du ıs qollanılǵan sózdiń mánisi kóbi ek
u payı sóz benen almas ı ıw - sózdi awıspalı mánide ( op) paydalanıwdıń bi jolı.
Máselen, dis emizm kemsi iw, qo law, jek kó iw úsinigin payda e edi. Mısalı: mu nı boq
bala, boq an óngendi sóyledi, boǵı menen jas, boǵın pıshaqladı, qolınan boq kelmeydi,
boqqa u maydı, boǵı shıq ı, boǵı bo qa, boq awız .b. Qa aqalpaq ilinde bi sózge
baylanıslı sonsha dis emizmle ba . Bula belgili kon eks e o o emikalıq qollanılǵan
sózle diń o nın almas ı ıp ay ıwda qollanıladı. Dis emizmle ádebiy ildiń úlgisine
ki meydi. Bula kóbinese kó kem shıǵa mada sóylew iliniń sóylew úlgisi sıpa ında
qaha manla dıń ilinde ushı asadı. Sol a qalı há bi jazıwshı óziniń qaha mannıń minez-
qulqın, is-há eke in, oy-ó isin súw e lep, anıq haqıyqıy ob azın ja a adı. Insannıń
jámie lik u mısınıń sı la ı júdá kóp. Jıllı sóz ay ıp, bi ewdiń kewlin kó e iw múmkin
bolǵanınday, qopal sóz ay ıp, bi ewdiń namısına iyip, enji iwge de boladı. Bula dıń
ba lıǵı sózdiń qúdi e li kúshin kó se edi, anı adı. Usı kózqa as an qa aǵanda,
dis emizmle de kúndelikli qa ım-qa nas a belgili xızme a qa a uǵınlıǵı kó iwge boladı.
Ási ese, bula sóylew ilinde kóp qollanıladı.
36
Dis emizmle - bul ildiń qa ańǵı á epi bolıp, sóylesiwshige il menen " úy ep
alıw", "shaǵıp alıw" yamasa unamsızlıq ı kúshey iw maqse inde sanalı ú de ańlap
alına uǵın sózle . Ola insannıń sezimle i hám niye le in bildi iw ushın - jaǵımsız ná seni
jası ıwǵa um ılıwdan (e emizm) onı ba lıq u payılıǵı menen kó se iwge um ılıwǵa
shekem (dis emizm) ildiń qanday iykemli hám há á epleme qollanılıwı múmkinligin
kó se edi. Bul qubılıs ı úsiniw ay ılǵan sózdiń kúshin hám onıń qa im-qa nasıqqa ási in
jaqsı aq úsiniwge já dem be edi. Dis emizmle di allaw jáne bi máseleni o aǵa qoyadı
- házi ge shekem je gilikli hám she el leksikog a iyasında dis emizmle sózligi joq.
Dis emizmle sózligi ja a ılsa ola ja gonizmle den, ulga izmle den, abula dan hám
seman ikalıq in ensi le den ajı a ılǵan bola edi.
Ádebiya la :
1. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. Изд. 2-е, – Москва: Едиториал УРСС,
2004. – 576 с.
2. Әбікенова Г.Т. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. Оқу құралы –Семей: «Жәрдем» ҚҚ РБО.,-
2019 ж.,-150 б.
3. Бердимуратов Е Ҳәзирги қарақалпақ тили – Нөкис: Билим баспасы, 1994. – 188 б.
