37
SHE’RIY MATNLARDA OKKAZIONALIZMLAR
(Eshqobil Shuku sheʼ iya i misolida)
Ib agimo Xay ulla Hamdamo ich
Mi zo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekis on Milliy uni e si e ining Jizzax iliali do sen i, . . .d. (PhD),
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703390
Anno a siya: Ushbu maqolada Eshqobil Shuku ijodi, xususan, uning she’ iy asa la idagi badiiy
il xususiya la i, shoi she’ iya ida uch aydigan okkazional bi likla , ula ning ildagi seman ik o‘ziga
xoslikla i, badiiy azi ala i a uslubiy ahamiya i adqiq qilinib, shoi she’ iya idagi okkazional
bi likla ning poe ik abia i a ula ning seman ik, s ilis ik hamda es e ik azi ala i aniqlanib, shoi ning
indi idual il ya a u chanligi adqiq qilingan.
Kali so‘zla : Til, badiiy il, azi a, uslub, okkazionalizmla , okkazional bi likla , poe ika, poe ik
maqsad, seman ika, ob az, pa adoks, badiiy i oda, ma judli, yo‘qlik, his- uyg‘u.
Abs ac : This a icle examines he wo k o Eshqobil Shuku , in pa icula , he ea u es o he
a is ic language in his poe ic wo ks, he occasional uni s ound in he poe 's poe y, hei seman ic
peculia i ies in he language, a is ic unc ions and s ylis ic signi icance, iden i ies he poe ic na u e o
occasional uni s in he poe 's poe y and hei seman ic, s ylis ic and aes he ic unc ions, and examines
he poe 's indi idual linguis ic c ea i i y.
Keywo ds: Language, a is ic language, ask, s yle, occasionalisms, occasional uni s, poe ics,
poe ic pu pose, seman ics, image, pa adox, a is ic exp ession, exis ence, absence, emo ion.
Аннотация: В данной статье рассматривается творчество Эшкобиля Шукюра, в
частности, особенности художественного языка его поэтических произведений,
окказиональные единицы, встречающиеся в поэзии поэта, их семантические особенности в
языке, художественные функции и стилистическое значение, выявляется поэтическая природа
окказиональных единиц в поэзии поэта, их семантические, стилистические и эстетические
функции, а также рассматривается индивидуальное языковое творчество поэта.
Ключевые слова: Язык, художественный язык, задача, стиль, окказионализмы,
окказиональные единицы, поэтика, поэтическая цель, семантика, образ, парадокс,
художественное выражение, существование, отсутствие, эмоция.
Eshqobil Shuku she’ iya i o‘zining alsa iy mushohadala ga boyligi, so‘zga
yangicha yondashu i, ob az a i odaning poe ik yangiligi bilan aj alib u adi. Uning
she’ la ida insonning ichki dunyosi, uhiy kechinmala i, ma judlik a yo‘qlik, ishq a
suku , so‘z a jimlik o‘ asidagi mu akkab alsa iy a akku i odasini ko‘ amiz. Shoi o‘z
badiiy ilini shakllan i ishda ildagi ayyo qolipla ga o‘liq suyanmaydi, balki, yangi
ma’noli so‘zla ya a ish, ma jud so‘zla ga nooda iy ma’no yuklash o qali o‘ziga xos
okkazional il izimini ba po e adi. Shuning uchun ham Eshqobil Shuku she’ iya ini
o‘ ganishda okkazionalizmla masalasi ma kaziy o‘ inni egallaydi. Chunki shoi ning
indi idual uslubi aynan uning so‘z yasashdagi no a o ligi, so‘z seman ikasiga be gan
yangi “bu chakla i” o qali namoyon bo‘ladi. Misol uchun ijodko ning quyidagi mis asiga
e’ ibo qa a aylik:
38
“Suku kuylaydi, da d so‘zlaydi” [5.108].
Bu ye da ikki okkazional bi lik ma jud: “suku kuylaydi” a “da d so‘zlaydi”.
“Suku ” – oda da inchlik, jimlikni bildi adi. Shu bilan bi ga, “kuylaydi” e’li bilan
bi lash i ilganda, suku jonli, musiqiy a ha aka li ob azga aylanadi. “Da d
so‘zlaydi” – da d shunchaki his qilinadigan na sa emas, balki aol sub’ek si a ida
i odalanadi. Bu bi ikmala she’ ga i mik a musiqiy ohang be adi. Okkazionalizm o qali
shoi ichki kechinmala ni izual a akus ik as i ga aylan i adi. “Suku ” – ichki
poklanish, uhiy inchlik, “Da d” – insonning uhiy iz i obi. Shu a zda, okkazional
bi ikmala shoi ning alsa iy dunyosini aks e i adi.
Okkazionalizmla – bu shoi ning uhiy olamiga ochiladigan “kali ”, uning a akku
ko‘lamini, his- uyg‘u ohangini, dunyoni id ok e ish a zini ochib be u chi osi adi .
Til – bu milla a akku ining ko‘zgusi, xalq uhiy olamining i odasidi . Ha bi
ijodko il o qali o‘z dunyoqa ashini, his- uyg‘ula ini, uhiy kechinmala ini i oda e adi.
Ammo ijodko ning bu ja ayondagi o‘ziga xosligi shundaki, u ildagi ayyo qolipla ga
o‘liq ayanmaydi, balki o‘z ichki kechinmala iga mos yangi so‘zla a ibo ala ni
ya a adi. Tilshunoslikda bunday yangicha, indi idual so‘zla okkazionalizmla deb
yu i iladi.
Okkazionalizm (lo . Occasion – hola , oqea, bi ma a sodi bo‘ladigan) – mualli
omonidan ma’lum bi badiiy, uslubiy yoki emo sional maqsadda ya a ilgan, ilda
umumiylashmagan, indi idual so‘z yoki so‘z bi ikmasidi [1.116.]. Masalan, o‘zbek ilida
“jimlik kuylaydi”, “yu ak shamollaydi”, “ko‘ngilning yuki” kabi ibo ala g amma ik
jiha dan o‘g‘ i, lekin seman ik jiha dan nooda iy. Ula shoi a akku ining mahsuli,
okkazional bi lik si a ida ujudga keladi. Tilshunoslikda bu hodisani ilk bo chuqu
o‘ ganishni us olimi V.V.Vinog ado , keyinchalik o‘zbek s ilis ikasida A.Mad aliye ,
M.Qo‘shjono , A.Abduazizo la da om e i gan. Ula ning a’kidlashicha, okkazional
bi likla ildagi neologizmla ning alohida u i bo‘lib, ula ko‘pincha mualli ilining
indi idual xususiya la ini i oda e adi. Shunday qilib, okkazional so‘z – bu ilning abiiy
ja ayonida paydo bo‘ladigan yangilik, lekin u mumxalq ili me’yo la iga o‘liq singib
ke maydi. Uning hayo i – mualli ma ni doi asida ma jud. Ba’zan okkazionalizmla
neologizmla bilan adash i iladi.
Eshqobil Shuku singa i shoi la so‘z bilan “o‘ynash”, unga yangi ang a ohang
be ish o qali okkazionalizmla ni badiiy i oda osi asiga aylan i adi.Eshqobil Shuku
she’ iya idagi il hodisala ini, xususan, okkazionalizmla ni o‘ ganish o qali biz o‘zbek
poe ik ili imkoniya la ining kengligini a so‘zning ya a u chanlik salohiya ini yanada
chuqu oq anglaymiz. Bu esa o‘zbek adabiyo shunosligi, s ilis ika, poe ika, leksikologiya
sohala ida olib bo ilayo gan ilmiy izlanishla uchun muhim manba bo‘la oladi.
39
Eshqobil Shuku she’ iya idagi okkazionalizmla ni alohida adqiq e ish, ula ni
izimli a zda o‘ ganish hozi cha ye a li da ajada amalga oshi ilmagan. Shu jiha dan
mazku maqola:
Eshqobil Shuku poe ikasidagi indi idual so‘z ya a u chanlik ja ayonini ilmiy
asosda ahlil e adi;
Shoi ning okkazional bi likla i o qali zamona iy o‘zbek she’ iya idagi yangilanish
ja ayonla ini yo i adi;
Okkazionalizmla ning ildagi badiiy a alsa iy- unksional yuklamasini ochib
be adi.
Okkazionalizmla – bu ildagi ijodiy yangilikning eng nozik, ammo eng a’si li
shaklidi . Ula shoi a akku ining mahsuli bo‘lib, so‘z a ma’no o‘ asidagi chega ani
kengay i adi. Okkazional bi likla o qali ijodko o‘z ichki olamini, alsa iy
mushohadala ini, uhiy kechinmala ini yangi i oda shaklida namoyon e adi.
Eshqobil Shuku she’ iya ini ahlil qilishda ana shu okkazional hodisala ma kaziy
o‘ inni egallaydi. Chunki ula ning ha bi i shoi poe ik dunyosining seman ik kali i, so‘z
o qali ya a ilgan uhiy manza adi .
Eshqobil Shuku – zamona iy o‘zbek she’ iya i i ojida o‘ziga xos alsa iy- uhiy
yo‘nalishni shakllan i gan ijodko la dan bi idi . Uning she’ la i inson uhiya ining eng
nozik qa lamla ini, hayo a o‘lim, bo liq a yo‘qlik, suku a so‘z o‘ asidagi mu akkab
alsa iy ziddiya la ni badiiy a zda i odalaydi. Shoi ning poe ik olamida jimlik, suku ,
shamol, ko‘ngil, yu ak, so‘z, ishq, uh kabi imsolla ma kaziy o‘ inni egallaydi. U ana
shu ob azla o qali insonning ichki olamini, uhiy kechinmala ini i oda e adi. Eshqobil
Shuku she’ iya ida so‘z aqa ma’no ashu chi osi a emas, balki uhiy ene giya manbai
si a ida alqin qilinadi. Shoi ning poe ikasini o‘ ganish shuni ko‘ sa adiki, u so‘zga
alsa iy yondashadi, uni bi aq ning o‘zida ham es e ik, ham amziy hodisa si a ida
ko‘ adi. Shu sababli, uning she’ la ida ildagi ma jud bi likla ga yangicha seman ik
yuklamala be iladi. Bu esa Eshqobil Shuku ilining eng asosiy belgisi –
okkazionalizmga moyillikni a’minlaydi. Eshqobil Shuku poe ik a akku ida ashqi
oqealikdan ko‘ a, ichki kechinmala , uhiy aj ibala us u o . U “so‘z o qali jimlikni
eshi ish”, “suku ni so‘zlan i ish”, “ko‘ngil o ozini inglash”ga in iladi. Bu esa uning
she’ la ida kon as , an onimik ob azla , seman ik pa adoksla ni kel i ib chiqa adi.
Masalan: “Suku la im so‘zlaydi”, “yu agim shamollaydi”, “jimlik kuylaydi” kabi
mis ala shoi ning indi idual i oda uslubining mahsulidi .
Seman ik jiha dan olib qa aydigan bo‘lsak “Ko‘zqush” – bu okkazional so‘z, ya’ni
shoi omonidan ya a ilgan me a o ik bi lik. Ko‘z a qush so‘zla i bi lash i ilib,
ko‘ngilning kuza u chan, nozik abia i i odalanadi. Es e ik jiha dan esa so‘zning
40
one ik uzilishi (q, sh, s) o‘qu chi ongida ha odo , e kin ob az uyg‘o adi. Bu
okkazionalizm o qali she’ anima sion, jonli as i ga ega bo‘ladi. Ramziy omondan
olib qa aganda Ko‘zqush – uhiy e kinlik, so‘z o qali o‘zini i oda e ish, ijodiy qobiliya
amzi. Shoi okkazional so‘z bilan o‘z poe ik dunyosining shaxsiy imsolini ya a gan.
Xulosa o‘ nida shuni ay ish mumkinki, Eshqobil Shuku she’ iya ining ili – bu
xalqona ildizla dan oziqlangan, lekin zamona iy, alsa iy a amziy ma’nola bilan
o‘yingan il izimidi . Shoi o‘z asa la ida so‘zning oddiy ma’nosidan ashqa iga chiqadi,
unga uhiy- alsa iy mazmun yuklaydi. Uning indi idual uslubi, bi omondan, o‘zbek
mum oz she’ iya idagi amz a ma’nola ga ayanadi, ikkinchi omondan esa, okkazional
i odala o qali ilni yangilaydi, so‘zga yangi hayo baxsh e adi.
Adabiyo la
1. Rahma ullaye Sh. Tilshunoslik e minla ining izohli lug‘a i. — Toshken , 1982.
2. Mad aliye A. Hozi gi o‘zbek ili. — Toshken : O‘qi u chi, 1992.
3. Nu mono A. Til a nu q munosaba i. — Toshken : Fan, 1999.
4. Xudoybe gano a M. O‘zbek ilining poe ik leksikasi. — Toshken , 2010.
5. Eshqobil Shuku . Tanlangan asa la . — Toshken : G‘a u G‘ulom nomidagi nash iyo , 2015.
6. Yo‘ldoshe M. Zamona iy o‘zbek poeziyasi ili. — Toshken , 2020.
