57
QARAQALPAQ TILINDE JÚREK SOMATIZMI MENEN KELGEN
FRAZEOLOGIZMLER
Aynaza o a Gúla a
ilologiya ilimle iniń kandida ı, docen . QMU Ámeliy ilologiya ka ed ası
Be dibae Axa
Qa aqalpaq ilologıyası hám ju nalıs ıka akul e i 2-ku s alabası
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703422
Anno aciya. Maqalada qa aqalpaq ilindegi azeologizmle de i ek sózle hám ola dıń xızme i
haqqında sóz e iledi. Jú ek soma izmi menen kelgen azeologizmle diń mánilik ózgeshelikle i,
sinonimiyası sonday-aq kó kem shıǵa mala da qollanılıwı alqılanadı.
Tayanısh sózle : azeologizm, komponen lik qu am, i ek sózle , emociyanal-eksp essi lik
boyawla .
Аннотация. В статье рассматриваются ключевые слова в фразеологизмах
каракалпакского языка и их функции. Анализируются семантические особенности и синонимия
фразеологизмов, связанных с сердечным соматизмом, а также их использование в
литературных произведениях.
Ключевые слова: фразеологизм, компонентный состав, ключевые слова, эмоционально-
экспрессивная окраска.
Anno a ion. The a icle discusses key wo ds in Ka akalpak ph aseology and hei unc ion. The
seman ic ea u es, synonymy, and usage in li e a y wo ks o ph aseologisms wi h hea soma isms a e
analyzed.
Key wo ds: ph aseologism, componen composi ion, key wo ds, emo ional-exp essi e colo ing.
Tildegi ob azlılıq ı ańla ıwshı bi likle ishinde azeologizmle diń o nı ay ıqsha.
Ola óziniń qu amındaǵi sózle diń mánisinen ózgeshe, awıspalı mánige iye bolǵan sóz
dizbekle i. Tilimizde da a sózle sózlik qu amda qanday o ın u sa, azeologizmle de
jekke bi likle dey aya halında ómi sú edi. Leksikalıq bi likle sıpa ında sóz eń iyka ǵi
ka ego iya eken, demek, azeologizmle de ózgeshe leksika-seman ikalıq ka ego iya
sıpa ında ildiń baylıǵın kó se edi.
F azeologizmle diń ilde payda bolıwında pú in bi sóz dizbegine jámlesiwinde
ay ıqshalıqla dı kó iwge boladı. Belgili qazaq ilimpazı S.Keńesbae azeologiyalıq sóz
dizbekle iniń komponen le i obyek i u mıs ıń há qanday qubılısla ı menen ikkeley
baylanıslı ú de dó ey uǵınlıǵın, azeologiyalıq sóz dizbekle ine dus kelgen sózle alına
be mey uǵınlıǵı, adamnıń dene múshele ine, haywanla ǵa .b. a amala dóge eginde
dó egen u aqlı sóz dizbekle i ádewi muǵda da ushı asa uǵınlıǵın kó se edi [1:240-250].
Qa aqalpaq ilinde azeologizmle diń ishinde - adamnıń dene múshele ine
baylanıslı sózle -soma izmle menen kelgen ú le i belgili o ın u adı. Bunday sózle
58
azeologizmle diń qu amında usı dizbek iń uy qısı e inde xızme e edi. Máselen, il,
jú ek, awız, qol, is, ayaq hám .b sózle uy qı sózle sıpa ında azeologizmniń dó eliwine
iyka bola uǵın elemenle bolıp esaplanadı. Bul uw alı E.Be dimu a o : "Qa aqalpaq
ilinde azeologiyaliq sóz dizbekle iniń kópshilik opa ı adamza a iyxinda belgili bi
áhmiye ke iye bolıp kelgen eń jaqın za la menen qubılısla dóge eginde payda
bolǵanlıǵın kó emiz" degen piki di ay a kelip, adamnıń dene múshele iniń a amala ına
baylanıslı il, awız, jú ek, qol, be , bas, mu ın, qulaq, ókpe sózle i azeologiyaliq sóz
dizbekle iniń qu amında ónimli ushı asa uǵının a ap kó se edi [2:136]. Qa aqalpaq il
biliminde azeologizmle diń qu amındaǵı uy qı sózle máselesi ele a nawlı úde ize lew
obyek i bola almay a ı ǵan máselele den esaplanadı.
Adam - ábiya aǵı eń qu amalı qubılıs. Onıń sı qı kó inisi, kelbe i, pishini, ú - usı,
sawla ı jaǵınan há qıylı bolıwı menen bi ge, ishki dúnyası, sana-sezimi, oy-ó isi,
adamge shilik pazıyle le i de há ú li bolıp keledi. Tábiya hám jámiye egi júz be ip
a ı ǵan há qıylı ózge isle insan xa ak e ine, onıń uwxıy dúnyasına ási e pey
qoymaydı. Insan óziniń ol yáki bul psixikalıq, emocionallıq hala la ın júzege shıǵa ıw
ba ısında qanday da bi waqıyadan quwanadı, ǵázeplenedi, áshwishlenedi, azaplanadı,
ókinedi, hawlıǵadı, qáwe e yamasa qo qıwǵa úsedi, jek kó edi, ǵa ǵaydi, uyaladı,
ashıwǵa minedi hám .b. Bul hala la adamnıń sı qı kó inisine (be -álpe ine,
mimikasında), sonday-aq ishki qu ılısına da (jú ek, bawı ) ási iygizbey qoymaydı.
Sonlıq an da adamnıń psixologiyalıq hala ın bi sóz benen be iw qıyın. Sebebi bunday
jaǵdayla adamda há qıylı dá ejede bolıwı múmkin. Máselen quwanısh ya qo qınısh
sezimle i bi de kúshli bolsa, bi de jeńil-jelpi ó ip ke iwi múmkin. Bul ná seni ek
azeologizmle a qalı ǵana be iwimiz múmkin. Sonlıq an da azeologizmle ápiwayı
úsinikle di emes, al qu amalı bolǵan qubılısla dı anıq e ip, kókemlep be iw maqse inde
ilde payda bolǵan. Adamnıń uwxıy jaǵdayla ın kó se iwde kewil, kóz, qabaq, bas, awız,
be , jú ek, ókpe, bawı , qan, jan, qabı ǵa sıyaqlı leksemala azeologizmle qu amında
júdá kóp qollanıladı. Biz maqalamizda qa aqalpaq ilindegi azeologizmle qu amında
jú ek soma izmi menen kelgen ú le ine oq alıp ó pekshimiz.
Qa aqalpaq ilinde adam múshele ininiń ba lıǵı da poliseman ikalıq sózle qa a ına
ki edi. Sonlıq an da ola há qıylı mánilik boyawla be iwde azeologizmle qu amında
ola dıń xızme i kúshli [3:28].
Jú ek soma izmi ıyka ınan eyil hám kelbe lik mánili azeologizmle de kóp
qollanıladı. Máselen, eyil mánili azeologizmle de: jú egi qalmaw, jú egi a qasına
a ıw, jú egi ba maw, jú egi di e iw, jú egi suw e iw, jú egi as óbesine shıǵıw -
qo qıw, jú egine úsiw, jú egi eziliw, jú egi qan bolıw, jú egine úsiw, jú ek-bawı ı
eziliiw jú ek-bawı ı qan bolıw -qıynalıw,azaplanıw; jú egi alıp ushıw, jú egi
59
sháwkildew, jú egi xanasına sıymaw, jú egi hallas u ıw–quwanıw, jú egi úziliw, jú egi
sazıw-ash bolıw, ,jú egin basıw- ınıshlanıw, jú egine qıl sıymaw, jú egi muzlaw,
jú egine jaqın alıw, jú egine o salıw, jú egin ja alaw-qapa bolıw, enjiw, jú ek en
u ıw-jaqsı kó ip qalıw, súyip qalıw, jú ek e e almaw, jú egi dawamaw, jú ek shaydı
bolıw-jú eksinbew, qo qıw, jú egi alqımına aqalıw-haplıǵıw .b. Kelbe lik mánili
azeologizmle de: jú ek ju qan,jú egi ba , jú eginiń úgi ba -ba i , hesh ná seden
qo ıqpay uǵın, jú egi joq-qo qaq, jú egi bos-juwas, , jú egi keń- saqıy, jú egi qa a,
jú egi as- miy imsiz, jawız, jú eginde ki i joq- hadal, jú eginde o ı ba - jige li, ǵay a lı
h. .b.
Joqa ıda kel i ilgen mısalla dan jú ek soma izmi menen kelgen azeologizmle diń
sinonimle iniń júdá kóp ushı asa uǵınlıǵı belgili boldı. Bi ná seni ay ip ó iw o ınlı jú ek
soma izmi menen kelgen azeologizmle qo qıw mánisi menen bi ge quwanıw
mánisinde de keledi. Álbe e bul kon eks ke ikkeley baylanıslı boladı.
F azeologizmle diń an onım bolıp keliwi sinonim bolıp keliwine salıs ı ǵanda júda siy ek
ushı asa uǵın qubılıs.
Jú ek soma izmi menen kelgen azeologizmle kó kem shıǵa mala da kóplep
ushı asadı. Kó kem sóz shebe le i qaha manla ınıń há qıylı psixologiyalıq hala la ın,
sezimle in oqıwshıǵa ba lıq boyawla ı menen súw e lep kó se iw ushın qollanadı. Ási ese
qaha mannıń quwanısh sezimin be iw ushın ilde ba azeologiyalıq sinonimle diń
sáykesin ańlap alıp jumsawǵa há eke e edi. Mısalla :
-Tap ım,-dedi bi waq a o ınbasa dıń jú egi ja ılıp. (M. Nızano “A omobil ja ısı”)
- Jú egimiz a sa ay ılıp qu lıqlap ba dıq. (M.Nızano “Pidayıla ”)
Dayısınıń balası úylengenge me, yamasa oyǵa ba ǵısı kelip pe Aysulıw menen
Kúnsulıwdıń jú ekle i qanasına sıymay,- kishe, ba aman dey qoysa,-dep kelip jalınadı.
(G.Esemu a o a “Rayxangúldiń kes esi”)
Bul kó kem shıǵa mala dan alınǵan mısalla da kó kem sóz shebe le i á epinen
jumsalǵan azeologizmle qaha manla dıń quwanısh sezimle iniń dá ejesine, kúshine
qa ay azeologizmle diń ú le i ańlanǵan.
Túske deyingiden jú ek shaydı bolıp qalǵan men, há degennen ú - úsine qa adım.
(M.Nızano “Reklama”)
She i ek e o ı ǵan Aynagúldiń anası a ası menen aqlıǵınıń a asındaǵı áńgimenıń
shala qalǵanına ókindi de, qa a úyge qa ay juwı ıp ba a ı ǵan Aynagúldiń izinen kóz
qıyıǵın aslap qızınıń boyı kó inip kiya ı ǵanına quwansa da bıyıl onıń mek epke
ba a uǵını esine úsip jú egi suw..w.. e i. (G.Esemu a o a).
Nále bolǵı Sey mu a -áy, ná es eniń jú egin ja ıp ı-ǵoy. (G.Esemu a o a.
Shıǵa mala ı. I om.Nókis. ”Qa aqalpaqs an” baspası. 2013-jıl. 34-be ).
60
Basla ına shápki kiyip, iyinle ine planshe asınǵan adamla dı kó se "nálishki kiya ı ,
may plan so aydı", dep jú ekle i zı q e e uǵın awıl adamla ı ola dı úyle ine mi a e ip,
qonaq qılıwdıń o nına, kózden asalanıp, jón-jónine ke e be ip i.(K.Ká imo "On úshinshi
awıl")
Bul hádiyse Quma analıq ı hám ańlandı dı, hám qo qı ıp jú egin suwla ıp a ınıń
júwenin sál a ıńqı ap kele be di. (Tólepbe gen Qayıpbe geno “Túsiniksizle ”)
Bul kel i ilgen mısalla da qaha manla dıń qo qınıshı jú ek shaydı bolıw, jú egi
suw..w.. e iw, jú egin ja ıw, jú ekle i zı q e iw, jú egin suwla ıw degen azeologizmle
a qalı be ilgen. Bul qo qıw mánisin be e uǵın azeologiyalıq sinonimle bi -bi inen
mánilk boyawla ı menen ózgeshelenip u adı.
Tilde azaplanıw, qıynalıw degen mánini bidi iwshi azeologizmle diń de
sinonimle i júdá kóp. Kó kem shıǵa mala da jú ek soma izmi menen kelgen ú le in de
kóplep ushı a ıwǵa boladı:
Adam balası hesh waqı a á manına je e almay-aq bul dúnya menen xoshlasa uģını,
álbe e es en ke pey uģın, jú egińdi bá há sızla ıp u a uģin ókinish. G.Esemu a o a.
“Shıģa mala ı” V om (Nókis-“Ilim”- 2018) 43-be .
Ba lıq waqıyala jú ek-bawı ına pıshaq suġıp, buwınla ın qıyqalap ba a ı ġanday,
ula bedeni za qaqsap i kildi. (T.Qayipbe geno “Túsiniksizle ”)
Kó ip gúwası bolǵanıńızday joqa ıdaǵı kó kem shıǵa mala da jazıwshıla á epinen
jú ek soma izmi menen kelgen azeologizmle di jùda shebe qollanılǵan. Juwmaqlap
ay qanda, azeologizmle ildiń qu amalı bi likle i. Ola qu amalı bolǵan hala la dı
sówle lep be iwde xızme e edi. Ola dı qollanıw a qalı ay ajaq oy-piki imiz jáne de
emocionallıq-eksp essi lik jaq an kó kem, ob azlı ú de be iledi. Sonlıq an da kó kem
sóz shebe le i á epinen ónimli qollanıladı. Xalıq ǵáziynesi bolǵan azeologizmle
ási le di óz basınan ó ke ip, ú lenip, ısılıp, xalıq sanasında usı búgingi shekem saqlanıp
kiya ı . Bunday qu amalı sıpa qa iye bolǵan sóz ma janla in mánilik jaq an da, dızilisi
jaǵınan da, qollanılıwı jaǵınan da e eń úy eniw qa aqalpaq il bilimi ushın áhmiye li.
Ási ese ola dıń komponen lik qu amın, i ek sózle diń sıpa la ın há á epleme ize lew
áhmiye li máselele den esaplanadı.
Ádebiya la
1. Кенесбаев С. Қазақ тил бiлiми туралы зерттеулер. Алматы, 1987. 240-250 бетлер
2. Бердимуратов Е. Ҳәзирги қарақалпақ тили. Лексикология. Нөкис, «Билим» 1994.
3. Aynaza o a G. Qa aqalpaq ilinde kelbe lik mánili azeologizmle diń i ek komponen le i
haqqında. –«Tú kiy ille sis emasında p o esso E.Be dimu a o ıń xızme le i» a amasındaǵı online
xalıqa alıq ilimiy- eo iyalq kon e enciya ma e ialla ı. Nókis 2021, 26-29 be le .
