126
-SHA KISHIREYTIWSHI AFFIKSI HÁM ONIŃ INGLIS TILINDEGI
EKVIVALENTI
Sa senbae a Q.M.
QMU 2-ku s ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703665
Anno aciya. Bul maqalada qa aqalpaq hám inglis ille indegi –sha kishi ey iwshi a iksiniń
uqsaslıq hám ózgeshelikle i sóz e iledi.
Tayanısh sózle . A iks, kishi ey iwshi a iks, ek i alen , uqsaslıq, ózgeshelik.
Аннотация. В этой статье рассказывается о сходствах и отличиях уменшительного
суффикса –sha в каракалпакском и английском языках
Ключевые слова. Аффикс, уменшительный аффикс, эквивалент, сходства, отличия.
Anno a ion. This a icle discusses he simila i ies and di e ences be ween he diminu i e su ix
“–sha” in Ka akalpak and English languages.
Key wo ds. Su ix, diminu i e su ix, equi alen , simila i y, di e ence.
-Sha/she a iksi. Bul a iks iń e imologiyası haqqında yu kologla a asında
bi dey piki le joq. N.A.Baskako onı ~ чык kishi ey iw a iksiniń one ikalıq
awajlanıwı a qalı payda bolǵan dep qa aydı: “-шық,/-шик,-шақ/-шек,-ша/-ше, -ақ/-ек
варианты аффикса, генетически представляющие собой ступени фонетического
развития от более полной формы -шық/-шик и –шақ/-шек до сокращенных - ша/-
ше—ақ/-ек” [Баскаков Н.1952:179].
J.Denidiń piki inshe, bul a iks чак «waqı » sózi menen baylanıslı [ Deny J. 1920].
-sha –she a iksi «чаг-тэк-тик» uqsas sózinen kelip shıqqan bolıwı múmkin, sebebi
bul a iks iń hám be ilgen seman ikalıq sózdiń mazmunı bi -bi ine jaqın keledi, a iks iń
o ması hám dó e iwshi s uk u ası ábiyiy jáne logikaǵa jaqın. –sha –she a iksi a lıq
sózle ge jalǵanadı [Бекбергенова Г. 2021:38].
-Sha a iksiniń genezisi haqqında ilshile há ú li piki le bildi gen. Mısalı:
A.Ǵulomo ózbek ilindegi –cha a iksin gene ik á ep en –chaǵ, -chaq a iksle i menen
baylanıs ı adı [Гулямов А. 1955:19-20].
G.I.Rams ed bolsa –cha+ay←chay menen baylanıs ı adı [Рамстедт Г. 1957:191-192].
Sonıń menen bi ge G.Bekbe geno a óziniń «Házi gi qa aqalpaq ilindegi subyek i baha
o mala ı» a lı kandida lıq disse aciyasında –sha/–she a iksiniń o ma jasawshı
sıpa ında ómendegi 8 jaǵdayda p edme le diń iyka ǵı p edme ke salıs ı ǵanda kishi
ekenligin anıqlaydı:
-Úy uwzıge shiligine baylanıslı a lıqla (e she, kó peshe, há emshe, do basha,
she ekshe);
127
-Ósimlik hám ósimlikke iyisli a amala dı bildi iwshi a lıqla (pu aqsha, nálshe,
japı aqsha);
-Bilim, óne alıwǵa qa naslı za -ná se a amasın ańla a uǵın a lıqla (ki apsha, dáp e she);
-Keńislik mánisindegi a lıqla (maydansha, qo ǵansha, qalasha, baqsha);
-Ayı ım úy haywanla ın bildi e uǵın a lıqla (ǵunansha, ógizshe, na sha);
-Há ú li geome iyalıq igu ala dı bildi e uǵın a lıqla (juldızsha, sızıqsha, sheńbe she,
qayıqsha);
-Tu aq-jay, xojalıq, sanaa , áske iy mákeme a maqla ı, qanday da bi mákemeniń
a maǵın hám bi p edme iń bólegin bildi iwshi a lıqla (bólimshe, mańlaysha,
shaqapsha, shabaqsha);
-Ayı ım jaǵdayla da bul a iks hayal-qızla ǵa hú me i bildi e uǵın a lıqla (xansha,
xanımsha, qudasha).
Demek, kó ip u ǵanımızday, házi gi qa aqalpaq ilinde -sha/-she a iksi o ma
jasawshı qosım a sıpa ında há ú li jaǵdayla da qollanıladı eken. Diminu i a iks
qa a ına ki e uǵın –sha/-she a iksiniń qollanılıw ó isi júdá keń. Bunı joqa ıdaǵı mısalla
dálillep u .
R.Kunǵu o piki inshe –sha a iksiniń sóz jasawshılıq, sóz ózge iwshilik hám
o ma jasawshılıq qásiye le i menen bi qa a da eks (kon eks ) leksika-g amma ikalıq
qo shaw, úbi ańla qan mánis penen baylanıslı áwish e kishi ey iw menen bi ge
subyek i baha s ilis ikalıq boyawǵa da iye boladı. Yaǵnıy sóylewshinıń gápi qa a ılǵan
p edme in kishi ey iw menen bi ge onı óz piki inen kelip shıǵıp unamlı yaki unamsız
á ep en bahalaydı [Кӯнғуров Р 1980:64-67].
Bunday ózgeshelikle qa aqalpaq awızeki ilinde de gezlesedi. Mısalı: jas áke, jas ana, jas
ene bolǵan adamla ǵa qa a a zamanagóy qa aqalpaq ilinde papasha, mamasha, eneshka
sózle in qollanıw jaǵdayla ı ushı asıp u adı. Papa+sha hám mama+sha sózle i jas ana,
jas áke degendi bildi edi, al ene+shka “jas ene” degendi bildi ip, jasa ıp, e kele ip,
kishi ey ip kó se iw ushın qollanıladı.
Demek, kishi ey iwshi a iksle diń qa a ına ki e uǵın –sha/-she a iksi óziniń qollanılıw
ózgeshelikle ine, ilimiy-ámeliy usılla ına hám awızeki-ling is ikalıq dálille ine bay eken.
Tilimizde kópshilik jańa sózle a iksle diń qosılıwı ná iyjesinde jasala uǵını málim.
Inglis hám qa aqalpaq ille inde de diminu i il bi likle i kóbinese a lıq sóz shaqabına
e kele iwshi-kishi ey iwshi a iksle diń qosılıwı a qalı jasaladı. N.Sh.Nishiniadzeniń
piki inshe, inglis ilinde 10 e kele iwshi-kishi ey iwshi su iksle ba bolıp, ola óz aldına
ǵá ezsiz sóz shaqabı bolǵan a lıqqa qosılıp keledi dep esaplaǵan [ Нишиниадзе Н. 1986
:21].
128
Ayı ım alımla inglis ilindegi –y (-ie, -ey), -le , -ling, -e e, -e , -kin, -ock. –y, -ie, -
el sıyaqlı su iksle e kele iw menen qa a kishi ey iwshi maǵanala ın ańla adı dep ay adı
[Пулатов А 1998: 333-336]. Ayı ımla ı bolsa, ola dı ek ǵana kishi ey iwshi máni
bildi edi dep esaplaydı [Расулова М. 1981:22].
Joqa ıdaǵı qa aqalpaq ilindegi kishi ey iwdi bildi iwshi –sha a iksininiń inglis ilindegi
eki alen i –le su iksi bola aladı. F ancuz hám la ın ille inen ózles i ilgen –le su iksi
kishi ey iw hám mensinbewshilik mánile in ańla adı. Mısalı: book-bookle (ki apsha),
angel-angele (kishi pe ish e), giggle-gigle (mıyıq a ıw), king-kingle (kishi pa sha),
s a -s a le (juldızsha), nu -nu le (kishi ǵoza), ee- eele ( e ekshe), d op-d ople (kishi
amshı), lea -lea le (japı aqsha), pond-pondle (kólmek) h. .b.
-le su iksi de qa aqalpaq ilindegi –sha a iksine uqsap haywan a la ına qosılıp, ola dıń
balala ın e kele ip kishi ey ip ay ıw ushın qollanıladı. Mısalı: eagle-eagle (bú ki balası),
og- ogle (qu baqa balası), pig-pigle (shoshqa balası), owl-owle (bayıwlı balası).
Solay e ip, eki ú li il sis emasına ki e uǵın qa aqalpaq hám inglis ille iniń
kishi ey iwshi o mala ı bi -bi ine júda jaqınlıǵına gúwá boldıq. Bul uqsslıq ı ómendegi
kes e a qalı kó sek e boladı:
Qa aqalpaq ili
Inglis ili
Ki apsha
Bookle
Juldızsha
S a le
Japı aqsha
Lea le
Te ekshe
T eele
Sonıń menen bi ge, bizge belgili b acele ( ench b as, a m), hamle ( ench
hamel, li le illage), able (old F ench able e- able), oile (F ench oile, clo h) sózle i
de a lıq sózle ge –le su iksiniń qosılıwı a qalı jasalǵan.
Demek, kishi ey iwshi a iksle diń qa a ına ki e uǵın –sha/-she (inglis ilinde –le
su iksi) a iksi qa aqalpaq hám inglis ille inde óziniń qollanılıw ózgeshelikle ine,
ilimiy-ámeliy usılla ına hám awızeki-ling is ikalıq dálille ine bay eken.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Баскаков Н.А. Каракалпакский язык. Фонетика и морфология. Части речи словообразование.
Т. 2. Ч.1. –М.: АН СССР, 1952.
2. Бекбергенова Г. Хәзирги қарақалпақ тилиндеги атлықтың субъектив баха формалары.
Дис.канд.филол.наук. Нөкис-2021.
3. Гулямов А. Проблемы исторического словообразования узбекского языка. Аффиксация.
Автореф.дис…..д-ра.филол.наук.- Т.: 1955,
4. Кӯнғуров Р. Субъектив бахо формаларининг семантик ва стилистик хусусиятлари. Тошкент:
Фан. 1980.
129
5. Нишиниадзе Н.Ш. Ономасиологические исследование выражения категории ласкательности
и уничтожительности суффиксальными производными: Автореф.дис.канд.филол.наук. –
Тбилиси: ТибГУ, 1986.
6. Пулатов А.К. Английский язык. – Ташкент: ШАРК, 1998.
7. Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. –М.: 1957.
8. Расулова М.И. Способы выражения категории уменьшительности в узбекском и английском
языках: Автореф. Дис…канд. филол. Наук. – Ташкент. ТГУ 1981.
9. Deny J. G ammai e de la langue u kie (dialec e osmanli). – Pa is, 1920.
