136
QARAQALPAQ TILINDE “JAMANLÍQ” KONCEPTLI MIFONIMLER
Bekbosino a Gauxa Maxambe bae na
Be daq a ındaǵı Qa aqalpaq mámleke lik uni e si e i ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703692
Anno aciya. Maqalada mi onim úsinigi hám qa aqalpaq ling omádeniya anıwındaǵı áhmiye li
uǵımla dıń bi i “Jamanlıq” koncep li mi onimle analizlengen. Ola e ek hám ápsanala dan mısalla
a qalı dálillenip, ling okul u ologiyalıq alqıǵa a ılǵan.
Tayanısh sózle : mi , jaqsılıq, koncep , mi onim, pe sonos e a.
Аннотация. В статье анализируются понятия мифонимов и мифонимов с концептом
«зло» – одним из основных в каракалпакской лингвокультурологии. Они обосновываются
примерами из сказок и легенд и подвергаются лингвокультурологическому анализу.
Kлючевые слова: миф, добро, концепция, мифоним, персоносфера.
Anno a ion. This a icle analyzes he concep s o my honyms and my honyms wi h he concep o
"e il," a undamen al one in Ka akalpak cul u al linguis ics. These concep s a e subs an ia ed wi h
examples om ai y ales and legends and subjec ed o a cul u al linguis ic analysis.
Keywo ds: my h, goodness, concep , my honym, sphe e o cha ac e s
Áyyemgi dáwi degi xalıq ıń uwxıy dúnyası ildegi mi le de jaqsı saqlanǵan.
Sonlıq an da, ling okul u alogiya xalıq ıń mádeniya ınıń bi bólegi hám milliy ildegi
sáwlelengen ak le i iyka ı sıpa ında mi ologiyanı da úy enedi. Til mi le diń
saqlanıwında iyka ǵı de ek. Tillik qubılısla dı mi ologiyanı esapqa alǵan halda e eń
analizlew – házi gi il biliminiń ak ual wázıypası.
Jamanlıq – jaqsılıq koncep iniń qa ama-qa sı úsinigi bolıp, bul aksiologiyalıq
juplıqla dúnya ja a ılǵanlı be li bi -bi i menen gú esip kelgen. Jamanlıq koncep i
haqqında iloso iyalıq hám diniy miyne le de bi qansha sóz e ilgen. Sózlikle de
jamanlıq ı qıyana lıq, dushpanlıq, qa a niye lilik dep kel i edi [QTTS, III , 2023:316].
Pe sonos e anıń iyka ın ek ǵana dás an hám ańızla daǵı ob azla qu amas an
mi le , e ekle hám ápsanadaǵı adam kelbe li há qıylı kó iniske iye mi ologemala da
mısal bola aladı. Xalıq e ekle iniń, dás an hám ańızla ınıń syuje lik mazmunı, ideyası
xalıq ıń qo qınıshlı dushpanla ınan ózle in qo ǵaw hám jaqsı u mıs keshi iwdegi
ilekle i menen ushlasıp, onda olıp a ı ǵan adamla dıń i shilik ushın gú esle i, klaslıq
eńsizlik, aqıllı menen aqılsız, bay menen ja lı, ádillik penen ádilsizlik, jaqsılıq penen
jamanlıq bi -bi ine qa ama-qa sı qoyıladı, hám ola bi -bi i menen gú esip o ı adı. Mine
usı sıyaqlı gú esle de jamanlıq koncep li mi ologemala ǵa jez ı naq, albaslı, shay an, jin,
ayda ha, babay, suwpe i sıyaqlı mi onimle di ki gize alamız. Mi onimle dep keń mánide
mi , ápsana hám e ekle degi kó kem oylap abılǵan obyek a la ınıń isimle i úsiniledi.
Ola ling is ikalıq semio ikalıq sim olla sıpa ında, an oponimle bi ligi sıpa ında ilde
137
óz kó inisin abadı. Ola daǵı jamanlıq koncep li pe sonos e ala dıń bi i insanla ǵa zıyan
je kiziwshi jez ı naq mi onimi sanaladı, ol sózlik e e ekle de ushı asa uǵın hayal
sıpa ındaǵı adam balasına dushpanlıq e iwshi qaskúnem dep úsindi iledi [QTTS, III,
2023:345]. Bul mi onim “Móńke ba ı hám jez ı naq” ápsanasında anıq be ilgen.
Máselen, “Jalǵız-ja ım jú gen adamla da bazda jez ı naq hújimine ushı ap u ǵan.
Jez ı naq adam qálpinde, lekin qolınıń ı naqla ı soyawday boladı eken. Tı naqla ı óskin
hám naya ıy ó ki bolıp, bi u ǵanda adamnıń alqımın ap-ańsa o ıp jibe edi eken. Sóy ip
oljasınıń qanın so ıy uǵın kó inedi... Jalǵız úyli Móńke isimli jigi ús e e genek i ildi ip
dem alıp ja ı sa, esik iń bekkem e ip ilingen ı ǵaǵın aydı ıp jibe ip, bi sulıw kelinshek
basa kóklep ki ip keledi. Onıń qolına kózi úsip ke kende ba ıp boyın jıyıp alıp, qa sısında
u ǵan “názálim” – adamıyza emes, al anıq jez ı naq ekenin sezedi”, - dep kel i iledi”
[QF,77-87 om, 2014:78]. Jez ı naq ápsanala da hayal ob azında súw e lenedi hám
adamla dıń qanın so ıwshı maqluq sıpa ında ay ıladı. Ápsanala da kel i iliwinshe
“jez ı naq bi kelgen je ine jáne aylanıp keledimısh”, -dep kó se iledi. Sonıń menen bi ge
“Talap izlegen eki jigi ” e eginde jez ı naq ıń adam kelbe li ekenligi, onıń ı naǵınıń bi
qa ıs ekenligi, adamza ıń jawı ekenligi ay ıladı [QF,67-76 om, 2014:75]. Albaslı
mi ologeması há xalıq a há ú li a alǵanı menen, kóplegen xalıqla ushın o aq ob az.
Qa aqalpaq xalıq awızeki ádebiya ında qo qınıshlı hayal kelbe li, uzın shashı jelbi ep
a almaǵan, emshegi salbı aǵan, qálegen haywan keypine ki e alıwshı mi ologiyalıq
pe sonaj. Sózlikle de albaslı mi onimi jın-jıpı , shay an, jalmawız hám soǵan usaǵan
unamsız maqluq, sı qı kó inisi, minez-qulqı ájep áwi dep kel i iledi [QTTS, I om,
2023:94]. Tilshi V.Useno a albaslı mi ologemasınıń kelip shıǵıwın á iyxshı e nog a
G.Asa yannıń piki le ine baylanıs ı adı, oǵan bola Ka kaz, I an hám O a Aziya
xalıqla ınıń olklo ındaǵı Ᾰl ibliske án, jawız ob azı menen baylanıs ı adı. Bul jawız
maqluq insannıń demog a iyalıq ósiwi hám awajlanıwına osqınlıq qılıwshı bolıp, onıń
dıqqa o ayında balala u ǵan dep kel i edi. Jáne de ilimpaz “albaslı”nıń qu amı ala hám
bas sıyaqlı komponen le den iba a ekenligin ay adı [Useno a V. 2024:68]. G.Kdi bae a
bolsa “Al as i/albaslı/almas ı/shay an qızı/balala u ısı – sı qı kó inisinen júdá
qo qınıshlı, há qıylı kó inisle ge ki iwshi maqluq, jaman suw háwizle ine jaqın o ınla da,
aslandı úyle de mákán apqan” dep kel i edi [Kdi bae a G.2024:47]. “Talap izlegen eki
jigi ” e eginde albaslı mi oniminiń kó inisin: “Bi kúni ań awlap kelip, kesh e bi je de
a ıp alǵan qulanımdı asıp o ı edim, boyı bi u am, shashı ayaǵına súy e ilgen bi nasha
kelip, ol da amaǵın qazanına salıp o jaǵıp o ı a be di. Men o ı sam o ı adı, u sam
u adı. Qazanǵa o ın salsam, ol da qazanına o ın saladı. Bi waqı la ı qazandaǵı awqa ım
pisip, gú ikke qamı iyledim, ol da qamı iyledi. Qazanǵa gú ik saldım, ol da gú ik
saldı. Awqa ımdı abaqqa shıǵa ıp jesem, ol da amaǵın abaqqa salıp jey basladı. Men
138
ne islesem ol da sonı islep eki kózin mennen ayı maydı. Ne de bolsa usınnan bu ın jep
bolıp, bunı a ıp ól i eyin degen oyǵa keldim. Men onnan bi gú ik bu ın jep boldım da,
mıl ıǵımdı qolıma alıp a ıp saldım. Sol je de sespes en jan apsı dı. Bul adam jey uǵın
albaslı degen maqluq eken”, - dep kó se iledi [QF,67-76 om, 2014: 75]. Onıń adam jewi
yáki adamla ǵa zıyan be iwi jamanlıq koncep li há eke le den sanaladı. Albaslı mi onimi
baybay mi ologemasına jaqın. Xalıq a asında albaslı sózin kimde-kim ilge alsa sol
zama a je ip keledi degen qo qıw bolǵan, sonlıq an da baybay a aması menen a aǵan
bolıwı i imal. Házi gi sóylew ilinde de shashı uwda -duwda a almaǵan nasha la ǵa
qa a a “shashıń albaslınıń shashınday bolıp” yáki “shashıń baybaydıń shashınday bolıp”
e alonı qollanıladı. Máselen: Bi jaqqa ke emiz degendi esi se ańdı ı nap a ı a uǵın
Tu sınnıń “baybaydıń shashınday” shashı uwda -duwda , ele kózinde uyqı.
(Sh.Sey o ).
Ilimpaz G.Kdi bae a “Mi ologemala dıń shash soma ik bi ligi de lik ba lıq
á iyple de ozǵıǵan hala a be iledi, bunıń iyka ǵı sebebi psixologiyalıq hala bolıp,
a almaǵan, ozǵıǵan shash unamsız mi ologemala dıń iden i ika o ı, a alǵan, uzın al ın
eńli shashla unamlı mi ologemala dıń gewdelen i iwshile i ekenligi anıqlandı” dep
kel i edi [Kdi bae a G. 2024:83]. Házi gi qa aqalpaq ilinde bi ewdi jek kó gende,
ǵa ǵaǵanda albaslı dep ǵa ǵaw hala la ı ushı asadı. Bunda kóbinese sha baya, biyhaya,
u ısqaq, jánjelpaz hayal-qızla ǵa qa a a qollanıladı. Qazaq xalqı úsiniginde albaslını sa ı
hám qa a dep bólip úsiniledi. Qazaq ǵa ǵısla ı a asında “albas ı basqı ”, “qa a basqı ”,
“qa a bassın” sıyaqlı ǵa ǵısla ushı asıp, qa a lekseması albaslı mánisinde qollanılǵan.
Biziń qa aqalpaq ilinde de “qa a basqı ”, “qa a bassın” sıyaqlı ǵa ǵıs úlgile i ba . Islam
dininde jaqsılıq hám jamanlıq pe ish e hám shay an ob azla ında be iledi. Shay an-islam,
x is ian hám basqa dinle diń áliyma ına kó e, jawız uwx yáki jawız uwxla dıń baslıǵı,
dúnyadaǵı jawızlıqla dıń ayıpke i, adamla dı gúnaǵa je elewshi kúsh. Qu anda
ay ılıwınsha, shay andı quday o an ja a qan, keyin ay qanın qılmaǵanı ushın onı
asbo anǵa ılayıq dep nále legen. Bi aq Alla ala bendele in onıń qılwala ına aldanbawın
sınap kó iw ushın shay anǵa múdde be gen. Sonıń ushın ol ba lıq adamdı joldan
azdı ıwǵa há eke e edi. Tilimizde shay an sózi hayya , sum insanla ǵa qa a a qollanıladı.
Sózlikle de bolsa adamla dı din jolınan azǵı ıwshı, jinaya qa, qılmısqa baslawshı qıyalıy
maqluq, jin, albaslı dep be iledi [QTTS, VII om, 2023:412].
Jo aǵa kúlim qaǵıp, júzi beje ip,
Shay anıń qılwasın minsiz beje ip… (G.Dáwle o a)
Ilimpaz G.Qalbae anıń kó se iwinshe “ápsanala daǵı jin, shay an sıyaqlı unamsız
pe sonajla jawızlıq úlkesiniń paydası ushın gú esiwshi jawız uwxla dıń uwındısı bolıp,
ola bi -bi i menen gene ikalıq jaq an baylanıslı” [Qalbae a G. 2013:13]. Ajiyne a ab
139
ilinen ki ip kelgen jin sóziniń kóplik o ması, koncep sıpa ında zıyankes, ubujıq
úsinikle in bildi ip keledi. Ol ápsanawiy ob az bolıp, mi ologiyalıq ob azla
sis emasında óz aldına o nı ba mi onim esaplanadı [Nu ullae a S.2022:14]. Bul mi onim
ájiynem súymeydi, je i jinim, jini ı ısıw, ájiynesi ı ısıw sıyaqlı azeologizmle de júdá
jaqsı saqlanǵan. Máselen: “Ne isińiz ba , men ullı bolsam, balamnıń a ın Be dash
qoyaman!...” deydi adamla dıń jinin ı ıs ı ıp (Sh.Sey o ). Qa aqalpaq iliniń úsindi me
sózliginde jin sózin diniy úsinik boyınsha adamza qa ú li jamanlıq kel i iwge ı ısa uǵın
jin-shay annıń bi ú i dep úsindi iledi [QTTS III om, 2023:360]. Babay mi onimi
kóbinese balala ǵa qa a a a a-anala ı á epinen qollanıladı. Bul úsinik haqqında
Sh.Abdinazimo “Radlo , Fasme diń sózlikle inde a a ilinde “Mamay” sózi “jas
ná es ele di qo qı ıw ushın qollanıla uǵın sóz” dep kó se edi. Qa aqalpaq ilinde de
en eklik e ip a ı ǵan balanı “babayǵa be ip jibe emen” dep qo qı ıw áde i saqlanǵan,
“Mamay, babayǵa be ip jibe emen” dep ná es ele di qo qı ıw ámi Mamaydıń basıp
alıwshılıq u ısla ı ná iyjesinde bala-shaǵa, hayal-qızla dıń Mısı , Sham
mámleke le indegi qul baza la ına apa ıp sa ıwına baylanıslı payda bolǵan bolsa ke ek
dep boljaw jasaw múmkin”,- deydi ilimpaz [Abdinazimo Sh. 2020:67]. Ilimpazdıń
kó se iwinshe ol á iyx a bolǵan insan, 1335-jılla ı shamasında uwılıp, Noǵay
aymaqla ın basqa ıp ámi shilik e ken. Suwpe i mi onimi kópshilik xalıqla da ba bolǵan
mi ologiyalıq ob az, bas be i sulıw kelbe li hayal hám ayaq be i balıq bolǵan mi onim.
Ege ol bi adamǵa salqının salsa jinli bolıp ke edi yáki ózi menen sol adamdı suwǵa a ıp
ke edi degen isenim qáliplesken. “Suwpe i” ápsanasında be iliwinshe kóbinese ol suwǵa
shomılǵan adamla ǵa zıyanın iygizedi. Ol adamla dı bildi mey suwǵa shomılıwǵa
shaqı adı eken. Kóbinese ola shańqay ús iń waq ında shaqı a uǵın qusaydı. Suwǵa
úsiwden ol bildi mey ayaǵınan a ıp suwdıń as ına alıp ke edi ya bolmasa suwda
shomılıp jú gen balala dı alıp ke iwge qush a eken dep kel i iledi [QF, 77-88 om,
2014:31]. Ayda ha mi onimi e ekle degi jáne bi jamanlıq ı, jawızlıq ı óz boyında
jámlegen ob az ayda ha esaplanadı. Qa aqalpaq iliniń úsindi me sózliginde ápsana-
e ekle de ushı asa uǵın úlken jılan mánisinde qollanıladı dep úsindi iledi [QTTS, I om,
2023:49].
A es o ki abında da ayda ha ob azı haqqında sóz e ilgen. Ayda ha (A es oda -
“Azidahona”) bá she isle i jamanlıq an iba a bolǵan úsh gelleli, úsh awızlı, al ı kózli
maqluq. Onıń maqse i dúnyanı adamza an azalaw, jamanlıq qudayı Ah iman onı sol
maqse e ja a qan dep jazılǵan [A es o.2015:645]. E ekle de ayda ha bi ese jılan dep
súw e lenedi. “Málikhásen” e eginde Málikhásen e ek iń basında uya salǵan
suymu ıq ıń palapanla ın ayda hadan qu qa adı [QF.67-76 om, 2014:37]. Bunda
ayda hanıń e ekke jıljıp ó melewi, palapanla dı jewi jılanla ǵa án qubılıs. Jılanla bazıda
140
bası je ew, adamdı záhá ley uǵın, bazıda pú kil xalıq ı, qalanı ju ıp jibe e uǵın e ip
súw e lenedi. “Úsh aǵayinli jigi hám ayda ha hayal” e eginde “Sóy ip neshe jıl adam
ju qan, qalanı qa ap e ip u ǵan ayda hadan xalıq bi igip oylasıp, ásil awıp, onı ól i ip
qu ıladı” dep áńgimelenedi [QF.67-76 om, 2014:41]. Ayda ha mi onimi hayal ob azında
da, e kek ob azında da óz kó inisine iye. Degen menen kópshilik e ekle de hayal
ayda ha kóbi ek kózge aslanadı. Joqa ıda a ı a alǵan e ek e de pa shanıń hayalı negizi
ayda ga ekenligi ay ıladı. Ayda ha Ko eya, Ve nam, Qı ay hám Yaponiya
mámleke le inde ayda ha kúsh hám áwme sim olı sıpa ında qa aladı. Qı ay mádeniya ı
á iyxında abı oylı, je iskenlikke e isken adamla dı ayda haǵa, al ázzi adamla dı qu hám
soǵan uqsas jánlikle ge eńles i gen. Ize lewle de jamanlıq koncep li mi onimle diń
basım kópshiligi hayal keypinde súw e lenedi. Óy keni hayalza ı ábiya ında hayya lıq,
mákka lıq koncep le i basımı aq keledi. Sonlıq an da bul mi onimle hayal keypinde
gewdelenip, al jaqsılıq koncep li aqıllılıq, saqıylıq úsinikle i bolsa e le ob azında Ayaz
a a, Qıdı a a, pi le , ǵayıp e en qı ıq shil enle de gewdelenedi.
Solay e ip, mi onimle il hám de sanada óz kó inisin abıwshı úsinikle den bolıp,
ola seziniw hám oylaw iske liginiń jemisi ekenligi belgili boladı. Xalıq úsinigindegi
jamanlıq koncep li pe sonos e ala hesh bi de ek e insaniya qa já dem be genligi sóz
e ilmeydi. Bul bolsa adamla dıń jaqsılıq ı úsiniwine imkan ja a adı.
Paydalanılǵan ádebiya la dizimi
1. Abdinazimo Sh, X.Tolıbae . Ling okul u ologiya.-Nókis: «Qa aqalpaqs an», 2020.
2. Авесто. Ғафур Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи.-Тошкент,-2015.
3. Kdi bae a G. Mi ologik konsep os e a bi likla ining lisoniy oqelanishining kogne i disku si
xususiya la i. Filol. Ilim.dok . (DSc) diss. –Nukus: 2024.
4. Qalbae a G. Qa aqalpaq xalıq ápsanala ı. «Qa aqalpaq xalıq awızeki dó e iwshiligi páni
boyınsha me odikalıq qollanba. – Nókis: 2013.
5. Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық 67-76-томлар. – Нөкис: «Илим», 2015.
6. Қарақалпақ фольклоры. Көп томлық 77-87-томлар. – Нөкис: «Илим», 2014.
7. Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. I,III,VII томлар. – Нөкис: «
Қарақалпақстан», 2023.
8. Нуруллаева С. Замонавий ўзбек шериятида мифологик образлар стилизацияси ва
метафоризацияси. Филол. фанл. бўйича фалс. докт. (PhD)... дисс. автореферати. –
Самарқанд, 2022, -Б. 14.
9. Useno a V.J. Inglis hám qa aqalpaq ille inde adam múshele in gewdelendi iwshi mi ologiyal4q
koncep bi likle iniń ling omádeniy alqısı. Filol.ilim.boyınsha ilos.dok . (PhD) ...diss. –Nókis,
2024, B-68.
