146
XALÍQ ÓNERMENTSHILIGI HÁM QARA ÚY KÓRKEM ÓNERI
Aziza A zimo a
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703714
Anno aciya: Bul maqalada qa aqalpaq xalqınıń ámeliy kó kem óne i hám oǵan baylanıslı
leksikasınıń milliy mádeniya aǵı o nı súw e lenedi. Qa a úydiń ja a ılıw p ocesi a qalı aǵash
us ashılıǵı, ze ge lik, oqımashılıq, emi shilik, igiwshilik sıyaqlı óne ú le iniń bi ligi hám es e ikalıq
mánisi ashıladı. Sonday-aq, xalıq kó kem óne ine baylanıslı leksika e nos ıń a iyxıy áji iybesi hám
dúnyaǵa kózqa asın sáwlelendi iwi a ap ó iledi.
Gil sózle : Qa aqalpaq xalqı, ámeliy kó kem óne , xalıq leksikası, qa a úy, óne men shilik ú le i,
mádeniya , dás ú , e nikalıq dúnya anıw.
Аннотация: В данной статье рассматривается место прикладного искусства
каракалпакского народа и связанной с ним лексики в национальной культуре. На примере
процесса изготовления юрты раскрывается единство и эстетическое значение таких видов
ремесел, как столярное дело, ювелирное искусство, ткачество, кузнечное и швейное ремесло.
Отмечается, что лексика, связанная с народным искусством, отражает исторический опыт и
мировоззрение этноса.
Ключевые слова: Каракалпакский народ, прикладное искусство, народная лексика, юрта,
ремесла, культура, традиции, этническое мировоззрение.
Anno a ion: This a icle discusses he ole o he applied a s o he Ka akalpak people and he
ela ed ocabula y in hei na ional cul u e. Th ough he example o yu cons uc ion, i e eals he
uni y and aes he ic signi icance o a ious c a s such as woodwo king, jewel y making, wea ing,
blacksmi hing, and sewing. I is no ed ha he ocabula y associa ed wi h olk a e lec s he his o ical
expe ience and wo ld iew o he e hnic g oup.
Keywo ds: Ka akalpak people, applied a s, olk ocabula y, yu , c a s, cul u e, adi ions,
e hnic wo ld iew.
Xalıq óne men shilik leksikası – bul xalıq ıń dás ú iy miyne iske ligi, kásip-
óne le i, buyım islew p ocessle i, ásbap-úskenele hám ola dıń a amala ın bildi e uǵın
sózle jıynaǵı. Bunday leksika xalıq ıń ma e iallıq mádeniya ın, a iyxıy áji iybesin, ú p-
áde le in hám miyne dás ú le in sáwlelendi edi. Óne men shilik leksikası há qıylı kásip
hám a awla boyınsha qáliplesken.
Adamla áyyemnen ú li kásip-óne le di iyelep, ola a qalı i ishilik e ken.
Gúlalshılıq, ze ge lik, aǵash us ashılıǵı, emi shilik, oqımashılıq, kes eshilik sıyaqlı
óne le ek zá ú lik sebepli emes, al gózzallıqqa um ılıw, kó kem óne ge mehi menen
awajlanǵan. Há bi buyımda óne men iń alǵamı, shebe ligi, es e ikalıq kózqa ası hám
xalıqlıq kó kem óne dás ú le i sáwlelenedi. Máselen, qa aqalpaq qa a úy soǵıw
dás ú inde ushı asa uǵın sim ollıq súw e lewle yamasa basqu la daǵı eń úylesimi –
bula dıń ba lıǵı xalıq ıń es e ikalıq hám mádeniy dúnyasınan dá ek be edi. Tilde
147
qa aúyshilik leksikanıń ling okul u alogiyalıq qa lamla ı áhmiye li o ın u adı: belgili bi
sózle yamasa sóz opa la ı xalıq ıń a iyxıy áji iybesi, dúnyaqa ası hám ú p-áde le i
menen ıǵız baylanısadı. Máselen, há qıylı olklo , naqıl-maqalla hám xalıq awızeki
dó e iwshiligi eks le inde qollanıla uǵın leksikalıq bi likle xalıq ıń e nikalıq sanasın,
miyne mádeniya ın, jasaw shá aya ın, klima hám ábiyiy esu sla dan paydalanıw
dá ejesin kó se edi.
Óne men shilik – bul ek ǵana kásip emes, al xalıq mádeniya ınıń amı ı, aynası hám
dawamshısı. Ol insan miyne i menen ja a ılǵan gózzallıq a qalı mádeniya ı bayı adı,
a iyx ı saqlaydı, milliy ózlik i bekkemleydi. Sol sebepli óne men shilik i awajlandı ıw
– bul negizinde milliy mádeniya ı saqlaw hám keleshek áwladla ǵa je ke iw degeni.
Til biliminde qol óne le ine iyisli leksika xalıq ıń a iyxıy u mısı, miyne
mádeniya ı hám e nikalıq áji iybesin kó se iwshi áhmiye li qa lamla dan bi i bolıp
esaplanadı. Sola dıń qa a ına ki iwshi qa a úy qu ılısı, ze ge lik, oqımashılıq, aǵash
us ashılıǵı, emi shilik, gúlalshılıq, igiwshilik hám e iden za islep shıǵa ıw leksikala ı
bi á ep en xalıq u mısınıń ma e iallıq iyka ın qu ay uǵın ámeliy óne le ge iyisli bolsa,
ekinshi á ep en ola dıń há bi i xalıq ıń dúnyaǵa kózqa asın hám mádeniy qádi iya la ın
sáwlelendi iwshi óz aldına seman ikalıq qa lam sıpa ında kó inedi. Bul boyınsha
P.P.I ano , T.A.Jdankonıń qa aqalpaq xalqınıń óne men shiligi uw alı bi qansha bahalı
ize lewle i ba .
Qa aúyshilik – bul qa aqalpaq xalqınıń áyyemgi óne men shilik ú le inen bi i
bolıp, ol xalıq ıń u mıs á izi, ú p-áde le i hám es e ikalıq kózqa asla ı menen ıǵız
baylanıslı. Qa a úy – kóshpeli u mıs a jasaǵan a a-babala ımız ushın ek ǵana u aq jay
emes, al mádeniya , shańa aqlıq bi lik hám milliy dás ú le diń ımsalı bolǵan. Sonlıq an,
qa a úy qu ılısı – bul xalıq u mısınıń ajı almas bólegi, qa aqalpaq mádeniya ınıń aynası
bolǵan qu amalı hám kóp qı lı óne men shilik óne i bolıp esaplanadı. Qa a úy soǵıw
p ocesi bi us anıń emes, al ú li a aw us ala ınıń miyne in, ola dıń shebe ligi hám
es e ikalıq kózqa asla ın bi les i edi. Sonıń ushın da qa a úy soǵıwda gúlalshılıq,
ze ge lik, aǵash us ashılıǵı, emi shilik, oqımashılıq hám kes eshilik sıyaqlı óne le diń
ózine án o nı ba .
Qa a úy qu ılısı ushın zá ú bolǵan há bi bólek i aya lawda óz aldına us ala
miyne i jámlengen. Máselen, o awdıń iyka ǵı ka kası – ke ege, uwıq hám shańa aq,
e genek bólimle i aǵash an islene uǵın bolıp, ola dı aya lawda aǵash us ashılıǵı óne i
úlken áhmiye ke iye. Máselen: «E genek aǵashqa naǵıs oyıw óne iniń eń kó neklisi. Onıń
naǵısla ı óz aldına bi dúnya» [A.Алламуратов 1993:8]
XIX ási de aǵashqa naǵıs oyıwshıla dıń kóplegen buyımla ı qa a úy soǵıwǵa
qa a ılǵan edi. Oyma naǵısla menen esik, oshaq ıń dóge egi, ki ap hám qımba bahalı
148
za la salıp qoyıla uǵın sandıqshala , ásbapla hám pıshaqla salına uǵın qu ıla dıń sı ı
qaplanǵan. Qa a úydegi aǵash buyımla : sabayaq (dán, un hám nandı qoya uǵın buyım,
onıń as ına úlken ıdıs- abaqla qoyılǵan) hám sandıq (ishine kishigi im ıdıs- abaqla
salınıp, ús ine kó pe- ósek jıynala uǵın buyım) oyma naǵıs penen bezele uǵın bolǵan.
[ka akalpaks an. a el]
Aǵash ı iyiw, qızdı ıw hám bekkemlew jumısla ın shebe us ala o ınlaydı. Sonıń
menen bi ge, qa a úydiń ayı ım je le in bekkemlewde emi buyımla – ilmek hám há
ú li baylawshı emi bólekle qollanılǵan. Bul bolsa emi shilik óne iniń qa a úy
qu ılısındaǵı o nın kó se edi.
Toqımashılıq penen shuǵıllanıwshıla xojalıq ıń alabın, xojalıq dáskele ine, qa a
úydi bezey uǵın wájle ge bolǵan alap ı qanaa landı dı. [A.Өтемисов 1991:80]. Qa a
úydiń sı qı hám ishki qaplamala ı oqımashılıq hám igiwshilik penen ikkeley baylanıslı.
Bóz, kiyiz, awa hám kiyiz bólekle i igiwshile á epinen igiledi, bezek hám naǵısla
oqıwshıla á epinen ja a ıladı. Ola o awdıń ishki kó inisin sulıw, alǵam menen
beze ilgen o alıqqa aylandı adı. Bezekle de kes eshilik hám eńbá eń naǵısla keń
qollanıladı.
Qa a úydiń qu la ı oqıwshıla á epinen oqıladı. Naǵıslı qu la dıń bá i o awdı
bezew ushın islenedi. Qızıl basqu , qızıl qu , aqqu , ú kmen qu , izbe-dizbe hám .b.
bula dıń bá i qa a úydiń bólekle in bi ik i ip bekkemlew ushın qollanıladı.
[A.Aлламуратов. 1993:22]
Sonday-aq, qa a úydiń ayı ım bezek bólimle inde, máselen, esik u qıshla ı, ayna
hám basqa me all bezekle de ze ge lik óne iniń de o nı ba . Ze ge le jez, gúmis yamasa
mıs an islengen mayda me all bezekle a qalı qa a úyge kó kemlik baǵıshlaydı. Qa a úy
ishinde isle ile uǵın ıdıs- abaqla , kese, gúze, lágenle bolsa gúlalla hám emi shile
miyne iniń jemisi. Bul buyımla qa a úydiń ishki bezewin ol ı ıp, onı jáne de a ımlı
hám gózzal e edi. Máselen: A.Ó emiso ıń miyne inde kó se ilgenindey: «Bunnan ısqa ı
kóplegen ze ge le mıs quman, mıs dúmshe, lágen, sandıq hám hasıl ma e ialla dan basqa
da za la islegen». [A.Өтемисов 1991:29]
Bunnan ısqa ı, e iden za islep shıǵa ıw da qa a úy qu ılısında áhmiye li o ın
ieleydi. Te i ónimle inen baylamla , jiple , belbewle , qapla aya lanadı. Ola já deminde
qa a úydiń ayı ım bólekle i baylanadı yamasa bekkemlenedi.
Solay e ip, qa a úy qu ılısı – bul ze ge lik, oqımashılıq, aǵash us ashılıǵı,
emi shilik, gúlalshılıq, igiwshilik hám e iden za islep shıǵa ıw sıyaqlı kóplegen
óne men shilik ú le iniń úylesken ú i bolıp, há bi óne o awdıń belgili bi bólegi hám
bezewinde óz kó inisin abadı. Usı á ep en qa a úy ek ǵana jasaw ushın qolaylı o ın
149
emes, al xalıq óne men shiliginiń eń gózzal úlgisi, milliy kó kem óne diń jámlesken
kó inisi bolıp esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. П.П.Иванов. «Қарақалпақлар тарийхының очерки: «Қарақалпақлар тарийхы бойынша
материаллар» жыйнағында. 1935
2. Т.А.Жданко. «Изучение народного приглaдного исскуства каракалпаков», Советская
этнография. 4, М
3. Өтемисов А. Қарақалпақлардың өнер-кәсиплери. – Нөкис: Қарақалпақстан, 1991 – 108 б
4. Алламуратов А. Мәңги мийрас. – Нөкис: Билим, 1993 – 92 бет
5. ka akalpak. a el
