150
KÓRKEM SHÍǴARMALARDA DIALEKTLIK
METAFORALARDÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
Xalmu a o a D.Ya.
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703740
Anno aciya: Maqalada kó kem shıǵa mala dıń ilinde qollanılǵan dialek lik me a o ala , ola dıń
qollanılıw ózgeshelikle i haqqında sóz e ildi.
Gil sózle : kó kem shıǵa ma, dialek izm, me a o a, dialek lik me a o a.
Аннотация: В статье обсуждаются диалектные метафоры, используемые в языке
литературных произведений, и особенности их применения.
Ключевые слова: художественное произведение, диалектизм, метафора, диалектная
метафора.
Anno a ion: The a icle discusses he dialec al me apho s used in li e a y wo ks and hei usage
cha ac e is ics.
Keywo ds: li e a y wo k, dialec ism, me apho , dialec al me apho .
Kó kem ádebiya s ilis ikasında sózge ay ıqsha sulıwlıq, ózgeshelik baǵıshlawda
kó kem sóz iyesiniń sóz ma janla ın ú lendi ip, kó kem s ilis ikalıq boyawla menen
oqıwshı jú eginen o ın alıwı úlken shebe lilik i alap e edi. Há qanday kó kem
shıǵa manıń qunlılıǵı jazıwshınıń qanshelli qáleminiń ó ki liliginen: onıń há qanday
sózdi o ınlı qollanıwında, há qanday kó inis, waqıyaǵa, há bi ob azǵa ózinshelik
ózgeshelik baǵıshlawda kó inedi.
Dialek izmle di kó kem shıǵa mada s ilis ikalıq maqse e, ú li opla sheńbe inde
qollanılıw - kó kem sóz us asınıń iliniń baylıǵın, kó kemlik sapasın a ı ıwda áhmiye li
o ındı iyeleydi. Bunda ási ese, aymaqlıq leksikanıń kó kemlew qu alla ı xızme inde
keliwi jazıwshınıń shıǵa manı milliyligimizge say qunlı dó e pele ja a ıwına
múmkinshilik be edi. A o dialek izmle di kó kemlew qu alla ı xızme inde
paydalanǵanda belgili bi uǵımdı je gilikli, milliy boyawla menen be ip, kó kem
shıǵa manıń eksp essi ligin a ı adı.
Me a o a-kó kem shıǵa mala da kó kemlew qu alla ı sıpa ında júdá ónimli
qollanıladı. Me a o a a qalı a o ápiwayı qubılıs ı ob azlı, ási li e ip súw e leydi.
Kó kem ádebiya iliniń bi den-bi ay ıqshalıǵı onıń ob azlılıq-eksp essi lik xa ak e inde
kó ine uǵın bolsa, onda sózdiń ob azlı eksp essi lik mánisin dó e iwge sebepshi
bola uǵın iyka ǵı qu alla dıń bi i me a o ala dıń o nı gi ewli degen sóz [Be dimu a o
E. 1973:112]. «Me a o a» a aması bi inshi má ebe Izok a á epinen «E ago us»
shıǵa masında qollanılǵan. Kóshi iwdiń bul ú i eki ná se yamasa hádiyse a asındaǵı há
151
qanday á ep en uqsaslıqqa iyka lanadı. Me a o alıq mánile insannıń sı qı kó inisine,
izikalıq hám uwxıy jaǵdayına, dene aǵzala ınıń há eke ine, ómi basqıshla ına, kiyim-
kenshekle hám ola dıń bólekle ine iyka ınan júzege keliwi múmkin [Jo' aye a B.,
Sha ipo a O. 2023:34].
Me a o a kó kem shıǵa maǵa ay ıqsha eń be edi. Onıń já demi menen kó kem
ádebiya a há ú li ob azla jasaladı. Emocionallq hám eksp essi lik ási a qalı oqıwshı
yaki ıńlawshınıń náze in ózine awda adı. Ol álemdi, dúnyanı qalay qabıllap, onı qalay
úsingenimizdiń ımsalı. Insan ú li emociyala dı basınan keshi edi, uw ı mánidegi hám
ápiwayı sózle menen ishki keshi mele di, gúyzelisle di, saǵınısh hám nalısh sezimle in
je ke iw múmkin emes. As a lı, awıspalı mánide, ob azlı, kewilge qonımlı me a o a kóp
sózle di almas ı adı. Sonlıq an da, jazıwshı-shayı la me a o izaciya usılın dó e iwshilik
iske liginde kóbi ek qollanadı [Ó epbe geno a G. 2024:72-73].
Dialek lik me a o a - bul belgili bi aymaq a qollanılıwı menen pa ıqlanıp, kó kem
shıǵa mala da aymaq ıń il baylıǵınıń, a iyxıy-mádeniy uǵımla ınıń, sonıń menen bi ge
emociya menen ob az jasawdıń kó kem belgisi boladı. Dialek izmle me a o a bolǵanda,
óziniń iyka ǵı mánisinen alıslap, awıspalı, kó kem mánige kóshedi. Bunday
me a o ala da dialek lik leksemala adamnıń minezin, ábiya qubılısın, ishki sezimle in
ob azla a qalı shebe lilik penen, sózdiń sánin kel i ip je ke iledi. Kó kem shıǵa ma
ilinde qollanıla uǵın dialek lik me a o ala a o dıń illik shebe liligin kó se ip be iw
menen bi ge, sol aymaq ıń mádeniya ı, dúnya anımın ashıp be iwde áhmiye li oldi
a qa adı. Ási ese dialek lik sıpa aǵı me a o ala belgili bi aymaq ıń leksikalıq
ózgesheligin ǵana emes, sol aymaqqa iyisli illik belgisin, i ishilik áji iybesin,
dúnya anımın súw e lewge qa nasadı. Usınday me a o ala dıń bi i qa aqalpaq xalqınıń
bazı bi aymaqla ında qollanılıa uǵın «shımalay» sózi. Shımalay sózi ádebiy ilde
qumı ısqa degen mánide qollanıladı. Kó kem shıǵa mala da bul sóz uw a mánisinen
awısıp, ildiń súw e lew qu alına ó kende me a o alıq xızme ke kóshedi. Mısalı:
Men de ju qusap asınǵan,
Bi japakesh shımalayman. (I.Yu, 16-b.)
Bunda uqs ılıp a ı ǵan p edme - li ikalıq qaha man I be o masında bildi ilgen.
Uqsay uǵın p edme - shımalaydıń japakeshligi, miyne keshligi li ikalıq qaha manǵa
kóshi ilgen. Shayı bunda ózin shımalayǵa uqsa adı, yaǵnıy adamnıń ob azı janza a qalı
súw e lenip be ilgen. Bi aq shımalay sóziniń leksikalıq mánisi -ápiwayı qumı ısqa emes,
bul jánlik a qalı miyne keshlik, i ishilik iń ǵamına be ilgen ob az súw e lengen. Sonı da
ay ıp ó iwimiz ke ek, I. Yusupo hesh waqı a sózdi, há bi gáp i o ınsız, iyka sız
qollanǵan emes. Onıń ózin shımalayǵa uqsa ıwında úlken máni ba . Qumı ısqa ú kiy
dúnya anımda miyne keshlik iń, uqıplılıq ıń sim olı bolıp abıladı. Bunda shayı óziniń
152
miyne keshligin ınıp- ınshımay uǵın shımalayǵa uqsa ıp, me a o alıq súw e lew a qalı
shıǵa manıń kó kemliligin ası ǵan. V. Aqqojina óziniń a nawlı maqalasında qumı ısqanı
kiyeli jánlikle qa a ına ki e uǵınlıǵın ay ıp ó edi [Aqqojina V. 2016: 21-22]. Qumı ısqa
sózi Mahmud Qashqa iydiń sózliginde ĉühumӓli, қарȉнча (oǵuzsha), қарȉнчақ
(oǵuzla da) [M. Qashqa iy 1963: 178,385,195] ú inde ushı assa, qa aqalpaq iliniń a qa
dialek inde shımalay dep ay ıladı. Qa aqalpaq iliniń dialek ologiyalıq sózliginde
shımalay - qumı ısqanıń mayda ú i ekenligi ay ılǵan bolsa [Nası o D., Dospano O.
1983: 348], qumı ısqa sózi Tájiks anda jasawshı qazaqla dıń ilinde shımaldı ıq
[Saǵın ıqo a F., Bisembae a J. 1990:100-106], qubla xo ezmlile diń ilinde qa ınja
[1971: 157] ú inde ushı asadı.
Til billiminde dialek ologiya e nog a iya menen ıǵız baylanıs a boladı. Sebebi há
bi xalıq ıń u mısı, ú p-áde i, mádeniya ı, eń aldı menen, ildegi sózle de, belgili bi
aymaq a jasap a ı ǵan dialek wákille iniń sóylewinde óz sáwleleniwin abadı [Nu jano
O. 2024:9]. E nog a iyalıq dialek izmle kó kem shıǵa mala da belgili bi aymaq ıń
jasaw i ishiligin, ú p-áde , dás ú le in, mádeniya ınıń ózine án bolǵan belgile in illik
ózgesheligi a qalı ashıp be edi. Dialek lik me a o ala dıń e nog a izmle qu amında
keliwi shıǵa ma iliniń baylıǵın bildi edi: Bi kewli buzıq aq mıl ıqla dıń kózi iyip
jú mesin... (A. S., Sónbey uǵın juldız, 73-b.)
Bunda aq mıl ıqla sóz dizbegi uw a mánide mıl ıq emes, kózi iyiwi múmkin
bolǵan adamla dı awıspalı mánide súw e lep, jawız qu al bolǵan mıl ıqqa uqsa ıp, yaǵnıy
ola dıń kózi de mıl ıq ay a ıp úsedi, zıyan kel i edi degen mánide qollanılǵan. Bundaǵı
uqsaslıq belgile -zıyan iygiziw qásiye inde. Demek, aq mıl ıqla sóz dizbegi kózi qa ı
adamla degen mánide bolıp, me a o a boladı. Jazıwshı bul dialek lik me a o a a qalı
qaha mannıń ili menen milliy kolo i i kó se iw, jaman kóz dep a amay, jaman kózdi
mıl ıq ıń oǵı menen eńep, onıń kúshin ási li e ip súw e lep, xalıq ıń isenim-inanımın il
a qalı kó kemlep súw e legen. Xalqımızdıń ilinde aq mıl ıq ıń kózi - kózi qa ı adamnıń
náze i jaman awhalǵa há eki ólimge alıp keledi degen isenim ba . Bul dialek izmniń
iyka ında diniy isenimle ja adı, yaǵnıy adamnıń ańlanıwı ná iyjesinde payda bolǵan
jaman kúshle diń, jawız uwxla dıń jabısıwınan payda bolǵan ı ım dep úsiniledi.
Xalqımızda bul kóz iyiw, kózigiw, al kishkene balala da bolsa iy iyiw, iy leniw dep
a aladı hám buǵan xalqımız shın kewlinen isenip, ózle in jaman kózle den qo ǵaw
maqse inde kóz monshaq, ilgeshek yamasa qızıl eńli na sele aǵıp jú edi, qal asına duz
salıp jú edi. Máselen, adam qolına kóz monshaq aǵıp jú se, ege ol adamǵa kóz iyse,
qolınan kóz monshaq je ge úzilip úsedi, yaǵnıy jaman adamnıń kózi kóz monshaqqa
ó edi dep úsiniledi. Bul ı ımla dı M.Begniyazo «Unamlı maqse ke baǵda lanǵan ı ımla
menen baylanıslı il bi likle i» dep a ap, bunday ı ımla xalıq á epinen isenimge iye,
153
belgili waqıya-hádiyse a qalı jaqsılıq ı gózlew, jaqsı isle di ámelge ası ıw, belgili jaman
sı qı ak o la dan qo ǵaw yamasa á biya qu alı sıpa ında alıp qa aladı. Bunda qıyalıy
waqıyala iyka ında jaqsı maqse ke gózlenedi,- deydi [Begniyazo M. 2024: 58-59].
Xalıq a asında kózikken adamdı há ú li ámelle menen emleydi. Máselen, úyge bi ew
kelip, sol adamnıń kózi iygen bolsa, ol ke kennen soń úydiń qapıla ınıń u qıshla ına
qaynaǵan suw quyıp shıǵadı hám sol suwdı kózikken balaǵa ishkizedi, jáne de sol
adamnıń kózi iydi dep gúmanlansa, onıń kiyiminiń bi she in alıp, kózikken balanı
aylandı ıp ú e ip shıǵadı. Al, úyle in jaman náze den qo ǵaw ushın úyiniń dá waza
joqa ısına duz, qızıl eńli awa , úsh múyesh ú indegi uma , qoshqa dıń gellesin qıs ı ip
qoyadı.
Solay e ip, dialek lik me a o ala kó kem shıǵa manıń ob azlılıǵın, ási liligin
ası ıwda áhmiye li o ındı iyelelep, oqıwshınıń jú egin jawlap alıwshı kúshke iye
ekenligin kó se edi. Kó kem shıǵa ma ilinde dialek lik me a o ala dıń qollanılıwı
jazıwshınıń kó kemlik maqse ine xızme e iwi menen bi ge, belgili bi aymaq ıń illik
ózgesheligin saqlap, shıǵa manıń kó kemliligin ası adı. Kó kem sóz iyesi dialek lik
me a o ala a qalı qaha mannıń ob azın, onıń ishki dúnyasın, o alıǵın isenimli ú de
súw e leydi. Dialek lik me a o ala xalıq ıń al ın ǵáziynesi e inde bahalanıp, kó kemlew
qu alla ınıń ay ıqsha, ózgeshe ú inen sanaladı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Бердимуратов Е. Әдебий тилдиң функциональлық стиллериниң раўажланыўы менен
қарақалпақ лексикасының раўажланыўы. Нөкис, 1973.
2. Jo' aye a B., Sha ipo a O. "TIL VA IMLO MUAMMOLARI" ma zusidagi espublika ilmiy-amaliy
anjumani ma e ialla i. Me a o aning ilshunoslikda namoyon boʻlishi a ilmiy ahamiya i. Toshken -
2023.
3. O epbe geno a G. I. Yusupo li ikasında opla dıń kó kemlik xızme i. Fil. il. boy. iloso iya dok.
(PhD) il. dá . alıw ushın us. disse . Nókis, 2024.
4. Аққожина B.K. Жәндıк атауларының лингвомәдениеттанымдық мәни. Абылай хан атындағы
ҚазХҚжӘТУ ХАБАРШЫСЫ “ФИЛОЛОГИЯ ҒЫЛЫМДАРЫ” сериясы 1 (40) 2016.
5. Маҳмуд Кошкарий Туркий сўзлар девони (Девону луғотит турк) уч томлик. III том, Тошкент,
1963.
6. Насыров Д.С., Доспанов О. Қарақалпақ тилиниң диалектологиялық сөзлиги. Нөкис,
«Қарақалпақстан», 1983.
7. Сағындықова Ф., Бисембаева Ж. Қазақ тiлiндегi аймақтық ерекшелiктер. Местные
особенности в казахском языке. Тәжiкстан қазақтарының тiлiндегi кейбiр лексикалық
ерекшелiктер. Алматы, «Ғылым», 1990.
8. Ўзбек халқ шевалари луғати. Тошкент, «Фан», 1971.
9. Nu jano O.E. Qo aqalpog'is ondagi o'zbek she ala i e nog a izmla i.. Monog a iya. Toshken ,
«Bookmany p in », 2024.
10. Бегниязов М. А. Ырымлар менен байланыслы тил бирликлериниң үйренилиўиниң теориялық
тийкарлары ҳәм олардың анализи. Илим ҳәм жәмийет. №4, 2024.
11. Доспанов О. Қарақалпақ тили қубла диалектиниң лексикасы. Нөкис, «Қарақалпақстан», 1977.
