154
SAǴÍYDULLA ABBAZOV – BALALAR YUMORIST SHAYÍRÍ
SÍPATÍNDA
Esbosino a Dila a Jańabae na
NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703753
Anno aciya. Maqalada iyka ınan qa aqalpaq balala poeziyasında yumo – bul jas ki ap
oqıwshıla dı kúldi iw, ola da kó e ińki keypiya oya ıw menen bi ge, ola dı ádep-ik amlılıq sabaqla ına
baǵda lay uǵın ózine án ádebiy jónelis ekenligi ashıp be iledi.
Gil sózle : yumo , sa i a, yumo lıq ob azla , ımsal.
Аннотация. В статье высмеивается юмор в поэзии застенчивых детей - эту книгу
читают, и подчеркивается, что это литературное произведение, которое наряду с поэзией
книги учит хорошим манерам.
Ключевые слова: юмор, сатира, аллегорический сюжет, тимсал.
Abs ac . The a icle idicules he humo in he poe y o shy child en - his book is ead, and
emphasizes ha i is a li e a y wo k ha , along wi h he poe y o he book, eaches good manne s.
Keywo ds: humo , sa i e, humo ous images, compa ison.
Dúnya ádebiya anıw iliminde kó kem ádebiya ıń ajı almas bi bólegi bolǵan balala
ádebiya ınıń ja a ılıw a iyxı, payda bolıw de ekle i, jan lıq qásiye le i, kó kemligi,
ádebiy-es e ikalıq hádiyse sıpa ında bul ádebiya ıń ózine án qásiye le ine úlken i iba
qa a ılmaq a. Kó kem óne diń ay ıqsha bi bólegi bolǵan yumo áshka alaw óne i
sıpa ında be iliw usılla ı, ob azlılıǵı, á biyalıq áhmiye i menen balala ádebiya ında da
óziniń ay ıqsha áhmiye ine iye. Qa aqalpaq balala ádebiya ında yumo – bul jas ki ap
oqıwshıla dı kúldi iw, ola da kó e ińki keypiya oya ıw menen bi ge, ola dı ádep-
ik amlılıq sabaqla ına baǵda lay uǵın ózine án ádebiy jónelis esaplanadı. Bul baǵda da
jazılǵan dó e pele kóbinese kúlkili waqıyala , bó i i ilgen ob azla , sóz oyını hám
ápiwayılıǵı menen ajı alıp u adı. Qa aqalpaq balala poeziyasında bul jan ózine án
áwish e klassikalıq ádebiya penen xalıq awızeki dó e pele inen sabaq alǵan dó e iwshi
shayı la ımız á epinen jáne de bayı ılmaq a. Bunday mazmundaǵı shıǵa mala kishkene
ki ap oqıwshıla dıń dúnyaqa asınıń keńeyiwine xızme e iw menen bi ge, didak ikalıq
syuje le ola dıń xa ak e ine de óziniń unamlı ási in iygize alıwı sózsiz.
Balala ádebiya ında yumo dıń u qan o nın, yumo lıq ob azla dıń jasalıwın
analizlew júdá áhmiye li wazıypa. Sebebi, balala ádebiya ı – biyǵam ádebiya . Onda
balala ǵa án bolǵan há qıylı uyǵıla , a zıw-úmi le , idealla óz kó inisin abadı. Házi gi
waqı aǵı balala poeziyası da insan balalıǵı sıyaqlı ápiwayı hám biyǵam sezimle ge
qu ılǵan. Balala bi á ep en, aqıllı, má , ba ı , hújdanlı, wa an súygish bolsa, ekinshi
155
á ep en, shoq, oyınǵa quma , e inshek, jalqaw, bazı da nápsin ıya almaslıǵı, ashkózligi
menen dıqqa ı ózine a adı. Balala álemi áyne usı á eple i menen úlkenle den
ózgeshelenedi. Psixologiyalıq kózqa asla dan bizge málim bolǵanınday, úlkenle de
xa ak e qásiye le i olıq qáliplesken bolıp, ómi de júz be ip a ı ǵan há bi hádiysege aqıl
menen jandasadı. Insanla a asında ushı asa uǵın ayı ım unamsız iple bolsa ózine án
ábiya ı menen pa ıqlanıp u adı hám bula ay ıqsha yumo lıq boyawla a qalı kó se ilip
be iledi. Al kishkenele áleminde bolsa biyqa a lıq ba bolıp, ola dıń ábiya ında
ushı asa uǵı ayı ım nuqsanla , kemshilikle waqı ó iwi menen aqıldıń e eńlesiwi,
piki le diń ınıqlasıwı, oqıw, bilim alıw hám ú li á biyalıq qu alla ná iyjesinde unamlı
á epke ózge iwi múmkin.
Balala ábiya ında ushı asa uǵın maq anshaqlıq, e insheklik, ashkózlik, ó i ik
sóylew sıyaqlı ille le balala poeziyasında yumo lıq ob azla ja a ıwdıń iyka ı
esaplanadı. Sonlıq an da balala ádebiya ınıń úlken bólegin yumo lıq dó e pele qu aydı.
Balala ádebiya ınan e eń o ın ala uǵın dó e pele di haqıyqıy alan iyele i ja a a aladı.
P o esso A.Rasulo jazǵan edi: “Kúliw, kúldi iw – yumo dıń áhmiye li belgisi. Talan lı
insanla ǵana kúldi edi, kúydi edi, ke ek bolsa, jıla a aladı. Shebe dó e iwshile ǵana
sa i anı, yumo dı olıq ú de ki ap oqıwshıǵa usına aladı.” [1:191]
Qa aqalpaq balala ádebiya ında balala dıń súyikli qaha manla ına aylanıp ke ken
yumo lıq ob azla kóplep ja a ılǵan. A ap ay qanda A.Aqnaza o , X.Sapa o ,
Sh.A amu a o a, J.Sey naza o , S.Abbazo h. .b. dó e iwshile diń ja a qan yumo lıq
ob azla álleqashan balala dıń mánawiy múlkine aylanıp úlge di. Bul dó e pele haqqında
K.Allambe geno , S.Qazaqbae sıyaqlı ádebiya shı alımla óz piki le in bildi gen.
A ap ay qanda, balala ǵa sıqaqshı shayı sıpa ında anılǵan Saǵıydulla Abbazo :
“shıǵa mala ındaǵı kúlkili sıqaqlı qosıqla ı balala sıqaqshı shayı ı dá ejesine
kó e di”[2:196]. Shayı S.Abbazo “Meniń inim” ki abına ki gen qosıqla ında balala dıń
jas ózgeshelikle ine qa ay o ı ıp, kúlki sıqaqqa qu ılǵan waqıyala iyka ında ki ap
oqıwshı jas áwlad ı ózine a adı. “Meniń inim” qosıǵında shayı sabaq an ómen
oqıy uǵın inisin, al ol a qalı ba lıq jalqaw balala dı áshka a e iw menen bi ge:
Kúndeligin kó sem ashıp,
Qoya be e mazam qashıp.
Kúnde alǵan bahala ı,
Úsh en alǵa ó pes asıp, - dep onıń sabaqla dan jaqsı bahala ǵa
oqımay uǵınlıǵına kewli olmay u sa, onıń minez-qulqındaǵı:
Sál ná sege óshigedi,
Sabaǵınan keshigedi,
E egisse úkesine,
156
Qayı be mes úy ishine, - dep minezindegi usınday kemshilikle di
áshka alap, úkesine endi jaman áde hám minez-qulıq an qu ılıp, jaqsı bala bolıw ushın
shebe lik penen:
Ege qoysa usı minin,
Jaman emes meniń inim, - dep kewlin alıp, endi jaqsı bala bolıwı ushın
xoshame e be ip qoyadı.
Qa aqalpaq balala ádebiya ı jıldan-jılǵa san jaǵınan da, ideyalıq hám ema ikalıq
sapası jaǵınan da bayıp ba maq a. Há bi dó e iwshi eń dáslep ádebiya maydanına
balala ǵa a nalǵan dó e pele i menen ki ip keledi, óziniń dáslepki jú isin sonnan baslaydı.
Eń dáslep baqsha u mısın yamasa mek ep u mısın sóz e iwshi shıǵa mala u mıs an
alınıp jazılıp, ola dıń azǵana bolsa da jeńil kúlki yamasa házilge qu ılıwı jas oqıwshınıń
kó kem shıǵa ma oqıwǵa degen ıqlasın jáne de a ı ıwı sózsiz. Shayı “Umı shaq pa,
salaq pa?” degen qosıǵında Sálim degen balanıń hám umı shaq, hám salaqlıǵın kúlkili
qa a la a qalı áshka alaydı. Mek ep oqıwshısı Sálim sabaqqa bi neshe pánge bi ǵana
dáp e u ıp jú genligi, há e súw e dáp e iniń de bi mushın uss iline a naǵanlıǵı, há e
bi kúni ákesiniń po elin ózimdiki dep sabaqqa alıp kelgenligi kúlkili qa a la a qalı
be iledi:
Umı paymız bi sapa ,
Dım e si is ekenin,
Ózimdiki dep ákelip i,
Papasınıń po elin.
Mine, usınday sıqaqqa bay dó e pele i a qalı S.Abbazo balala dıń dos ı hám jaqın
sı lası bola aldı.
Al, “Gúlza dıń úyesi” qosıǵı bolsa júdá kúlkili bi syuje ke qu ıladı. Gúlza awıldaǵı
dosla ına: – Apam qaladan úye alıp keldi, - dep maq anadı. Jáne ol: –Bi aq, ol úyeniń
ú i awıqqa uqsaydı, - dep e qoyadı. Awıldaǵı dosla ı bolsa bul qanday úye eken? – dep
kó iwge qush a boladı. Sońında:
Anıqlandı ú i- úsi xaba dıń,
Túsinigi shala bolǵan balla dıń,
Túye awıq bolıp shıq ı izinde,
«Túye» dep jú geni biziń Gúlza dıń.
Usılayınsha mek ep jasındaǵı kishkene balala dıń maq anshaqlıq sıyaqlı ille i
áshka alansa, ekinshi á ep en heshbi xaba dı anıq bilmey u ıp sóylemewge úgi leydi.
Qa aqalpaq balala ádebiya ında yumo – bul jas ki ap oqıwshıla dı kúldi iw, ola da
kó e ińki keypiya oya ıw menen bi ge, ola dı ádep-ik amlılıq sabaqla ına baǵda lay uǵın
ózine án ádebiy jónelis esaplanadı. Bul baǵda da jazılǵan dó e pele kóbinese kúlkili
157
waqıyala , bó i i ilgen ob azla , sóz oyını hám ápiwayılıǵı menen ajı alıp u adı.
Qa aqalpaq balala poeziyasında bul jan ózine án áwish e klassikalıq ádebiya penen
xalıq awızeki dó e pele inen sabaq alǵan dó e iwshi shayı la ımız á epinen jáne de
bayı ılmaq a. Bunday mazmundaǵı shıǵa mala kishkene ki ap oqıwshıla dıń
dúnyaqa asınıń keńeyiwine xızme e iw menen bi ge, didak ikalıq syuje le ola dıń
xa ak e ine de óziniń unamlı ási in iygize alıwı sózsiz.
Ádebiya la :
1. Расулов А. Бетакрор ўзлик. – Тошкент: Mum oz so’z, 2009.
2. Qa aqalpaq balala ádebiya ı a iyxı: oqıw qollanba / K.Allambe geno , I.Qu banbae , S.Kazaxbae .
– Tashken : «Ta akku a lodi», 2020.
3. Abbazo S. Meniń inim. Nókis, 1964.
