161
QASIDA VA TARIF JANRI XUSUSIYATLARI: MAQTOV, TANTANAVORLIK
VA TARIXIYLIK
(I.Yusupo a E.Vohido ijodi misolida)
Djangabae a Hu liman Chingisbae na
Ajiniyoz nomidagi Nukus da la pedagogika ins i u i dok o an i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703778
Anno a siya: Ushbu ilmiy-qiyosiy ahlildagi maqolada qo aqalpoq adabiyo ining ulugʻ shoi i
Ib ohim Yusupo a oʻzbek adabiyo ining yi ik namoyondasi E kin Vohido ijodida qasida a aʼ i
jan la ining unksional a es e ik mode niza siyasi masalasini koʻ ib chiqiladi. I. Yusupo ning
«Qo aqalpoq haqida soʻz» a i ining (undagi «qalpoq» amzi) a ixiyligi a maq o xususiya la i a E.
Vohido ning «Oʻzbegim» qasidasi a kibidagi an ana o lik, a ixiylikning a xe ipal a epik alqini
hamda milliy maq o ning alsa iy asosla i ilmiy-naza iy jiha dan chuqu solish i iladi. Maqolada ha
ikki shoi ning klassik jan ga milliy oʻzlikni anglash alsa asini singdi ishdagi buyuk maho a i yo i ilgan.
Kali soʻzla : Qasida, aʼ i , ax iya, an ana o lik, a ixiy a xe ip, e nosim olizm.
Аннотация: В данной научно-сравнительной статье рассматривается вопрос
функциональной и эстетической модернизации жанров касыда и таъриф в творчестве великого
поэта каракалпакской литературы Ибрагима Юсупова и крупного представителя узбекской
литературы Эркина Вахидова. С научно-теоретической точки зрения глубоко сопоставляются
историчность и похвальные особенности определения И. Юсупова «Слово о каракалпаке»
(символ «калпак») и торжественность в касыде Э. Вахидова «Узбегим,» архетипическая и
эпическая интерпретация историзма, а также философские основы национальной похвалы. В
статье освещается большое мастерство обоих поэтов во внедрении философии национального
самосознания в классический жанр.
Ключевые слова: Касыда, определение, похвала, торжественность, исторический
архетип, этносимволизм.
Abs ac : This a icle in a scien i ic-compa a i e analysis examines he unc ional and aes he ic
mode niza ion o he qasida and a' i gen es in he wo ks o he g ea poe o Ka akalpak li e a u e
Ib ahim Yusupo and he p ominen ep esen a i e o Uzbek li e a u e E kin Vakhido . The his o ici y
and p aise ea u es o I. Yusupo 's de ini ion o «A Wo d abou he Ka akalpak» ( he symbol o he «cap»)
and he solemni y, a che ypal and epic in e p e a ion o his o ici y, as well as he philosophical
ounda ions o na ional p aise in E. Vakhido 's ode «Uzbegim» a e deeply compa ed om a scien i ic
and heo e ical poin o iew. The a icle highligh s he g ea skill o bo h poe s in in oducing he
philosophy o na ional iden i y in o he classical gen e.
Keywo ds: ode, de ini ion, p aise, solemni y, his o ical a che ype, e hnosymbolism.
Mum oz Sha q she’ iya ida qasida jan i yuksak poe ik maho a , uslubiy na osa a
o‘ziga xos an ana o likni alab qilgan eng ulug‘ o she’ iy o mala dan bi i hisoblanadi.
Uning ildizla i a ab a o s adabiyo iga bo ib aqaladi, ammo keyinchalik u kiy adabiyo ,
xususan, Alishe Na oiy a boshqa mum oz shoi la ijodida o‘zining cho‘qqisiga
e ishgan. An’ana iy qasidaning bosh maqsadi – madh (maq o ) bo‘lgan. U sul onla ,
ami la , din pesh ola i yoki ulug‘ san’a ko la ni ulug‘lashga xizma qilgan [1974: 121-
162
122]. Klassik qasida nasib (ki ish), gu izgoh ( a' i ) a madh (asosiy qism) kabi qa ’iy
a kibiy qismla ga ega bo‘lgan.
Qo aqalpoq adabiyo ida esa qasidaga monand a i (qo aqalpoqcha a’ iyp) jan i
bo’lib, a’ i ( as i , madhiya iy a si ) jan i, ga chi das lab qasidaning a kibiy (ki ish
yoki li ik chekinish) qismi bo‘lsa da, Qo aqalpoq adabiy muhi ida a og‘zaki ijod
an’anala ida alohida ahamiya kasb e gan. Ta’ i , qo aqalpoq dos onchilik mak abla ida
a li ik asa la da xalqning abia go‘zalligini, hayo a zini, u -oda la ini chuqu
e nosim olizm da ajasida as i lash osi asiga aylandi. Bu, a’ i ni es e ik as i dan,
milliy qad iya la ni ulug‘lo chi maq o iy- alsa iy jan da ajasiga ko‘ a gan.
XX as ga kelib, Ma kaziy Osiyo adabiyo la ida qasida jan i ka a o‘zga ishla ga yuz
u di. Maq o obyek i yakka hukmdo dan, bu un bi xalqning a ixiy ma ona i, madaniy
ildizla i a e kinlik idealla iga qa a ildi. Bu endensiya qasida a a’ i jan la ining
a ixiylik a an ana o lik xususiya la ini saqlab qolgan holda, ula ni milliy o‘zlikni
anglash alsa asiga singdi ishga xizma qildi. Ushbu ahlilning p edme i ham qasida a
a’ i jan la ining ushbu es e ik a unksional e olyu siyasini, ula ning milliy-ma’na iya
asosla ini mus ahkamlashdagi olini yo i ishdan ibo a di .
Ib ohim Yusupo a E kin Vohido ning qasida (qo aqalpoq adabiyo ida a i )
jan idagi yi ik asa la i – milliy uhning shijoa ini, e kinlik a gʻu u ni mujassam e gan
yuksak adabiy hodisala di . Ushbu ahlilning p edme i ha ikki asa ning jan iy
meʼyo la ni qanday qilib milliy oʻziga xoslikning e an alqini uchun qay a ishlaganligini
ilmiy me odla o qali yo i ishdan ibo a .
Ib ohim Yusupo ning «Qo aqalpoq haqida soʻz» she i oʻzining boshlanishidayoq
adabiy munoza aga ki ishadi. Shoi oʻzining li ik subyek ini maq o ga ( ax iya) ayyo la
ekan, sunʼiy ilmiy bahsla dan oz kechishini qa ʼiy eʼlon qiladi:
Men alashib azlu kamol,
Bi o bilan baslashmayman.
Ta ixchiga och i ib ol,
Moziy uchun baxslashmayman [Юсупов И. 1972: 11].
Bu sa la bilan shoi oʻz xalqining qad iya ini ilmiy-siyosiy isbo la o qali emas,
balki yu akdagi gʻu u a badiiy haqiqa o qali asoslash yoʻlini anlaydi. Bu ilmiy
yondashu da adabiy konsepsiya boʻlib, u milliy oʻzlikni anglashni akademik munoza ala
doi asidan chiqa ib, badiiy- alsa iy da ajaga koʻ a adi. Asa dagi eng yuksak an ana o lik
Tuma is a xe ipi o qali yuzaga chiqadi. Tuma is — bu na aqa a ixiy shaxs, balki ayol-
onaning ma dlikdagi a xe ipi, miloddan a algi da la dan me os qolgan dash
jango a ligining imsolidi :
Ma d Tuma is – massage ning,
163
Qi q qizining u og’iman.
Fa zandiman massage ning,
Sax o qo aqalpog’iman [Юсупов И. 1972: 11].
Shoi oʻz ajdod-a lodla ini, e nik kelib chiqishini Tuma isga bogʻlab, qo aqalpoq
xalqining kelib chiqishini «Ski -Sak si iliza siyasi»ning uzluksiz da omi si a ida
ipiklash i adi. «Sax o» soʻzi bu ye da aqa geog a ik joylashu ni emas, balki e kinlik,
mus aqillik a yengilmaslik uhiya i bilan sugʻo ilgan hayo a zini angla u chi keng
maʼnoli sim olga (e nosim olga) aylanadi. Bu, ye opacha oʻ mishni Rimo-Ellin
me osiga bogʻlash kabi, Ma kaziy Osiyo xalqla i uchun hayo iy ahamiya ga ega boʻlgan
qadimgi shon-sha a bilan oʻzlikni anglash usulidi .
I. Yusupo ning aʼ i jan idagi she ining maho a i «Qalpoq» imsolida eng e an
i odasini opadi. Shoi xalqni a alo buyuk azila la i a e nik jiha la i boʻyicha
aʼ i laydi:
Qo a o on, qo a uqa o,
Bobom oja kishi bo’lgan.
Ko’ngli oq, qalpog’i qo a,
Yo bilan ko’p ishi bo’lgan [Юсупов И. 1972: 11].
Bu pa chadagi «Qo a o on, qo a uqa o» – xalqning a ixidagi qiyin da la a azob
chekkanligini bildi u chi dik omiya (qa ama-qa shilik) ya a adi. Bi oq, bu ij imoiy
qa lam ashqi bosqinchila ga (yo ) qa shi u ishda «ko’ngli oq, qalpog’i qo a» boʻlgan
ma ona li uhga ega. Bu ye da qalpoq ashqi koʻ inish (qo a) a ichki uh (oq) oʻ asidagi
uygʻunlikni aks e i u chi asosiy e nosim olga aylanadi. Eng asosiy, alsa iy asiya esa
maq o ni ekzis ensial da ajaga koʻ a adi:
Ga yalang’och qolsang hamki,
Bek bo’l, bola, qalpog’ingga [Юсупов И. 1972: 11].
Bu «Bek boʻl» buy ugʻi na aqa ij imoiy maqomni, balki ha qanday sha oi da ham
uhiy mus aqillikni, shaxsiy su e eni e ni saqlab qolishga qa a ilgan chaqi iqdi .
Qalpoqni yechmaslik o qali xonla ning ham, yo la ning ham hokimiya i ad e iladi. Bu,
adabiy alsa ada, insonning oʻzlik qad -qimma ini moddiy dunyo us idan qoʻyish
amoyilining yo qin badiiy alqinidi .
E kin Vohido ning «Oʻzbegim» qasidasi esa, I. Yusupo ning aʼ i iy-sim olik
yondashu idan a qli oʻla oq, klassik qasidaning epik an ana o ligi a keng qam o li
a ixiyligi usulidan oydalanadi. Vohido qasidasining an ana o ligi onomas ika (a oqli
o la bilan ishlash) maho a iga asoslanadi. Shoi a ixni yashab oʻ gan shaxsla a joy
nomla i zanji i o qali aks e i adi, bu esa asa ga muayyan a ixiy maqom be adi:
So‘ylasin A osiyobu, so‘ylasin O’ xun xa i,
164
Ko‘hna a ix shodasida bi a ma jon, o‘zbegim.
Tog‘la ing eg angda go‘yo Bo‘g‘ma ajda bo‘ldi-yu,
Ikki da yo – ikki chashming, Chashmi gi yon, o‘zbegim [Вохидов Е. 2000: 105].
A osiyob a Oʻ xun xa ini bi qa o da ilga olish – bu xalqning yozma a ogʻzaki
a ixining bi lashgan qadimiyligini isbo lashdi . «Chashmi gi yon» (yigʻlagan koʻz)
me a o asi esa xalqning boshidan kechi gan biyoniy bosqinla a zulmla ogʻ ig’ini
i odalo chi, dos onla dagi «ma osiy» (alam-iz i ob) unsu la iga isho a qiladi. Bu qism,
qasidaning maq o qismiga oʻ ish oldidan xalqning qah amonligini asoslo chi
undamen al poyde o hisoblanadi.
Qasidadagi maq o ning eng yuksak an anasi xalqning maʼ i a sohasidagi buyuk
zo la iga qa a ilgan. Bu maq o na aqa shon-sha a , balki milla ning global in ellek ual
salohiya ini asdiqlashdi :
Ilmu she’ da shohu-sul on,
Lek aqdi iga qul,
O’z elida chekdi g‘u ba ,
Zo u-nolon, o‘zbegim [Вохидов Е. 2000: 106].
Shoi bu ye da buyuk zo la ning ojiasini (gʻu ba , zo u-nolon) ula ning dahosi bilan
yonma-yon qoʻyadi, bu esa ulugʻlikning qu bonlik alab e ishini koʻ sa adi. Bu
maq o ning choʻqqisi esa Na oiy maqomini xalqa o miqyosda belgilashda namoyon
boʻladi:
Menga Pushkin bi jahonu,
Menga Bay on bi jahon,
Lek Na oiydek bobom bo ,
Ko‘ksi osmon, o‘zbegim [Вохидов Е. 2000: 107].
Bu solish i ish shoi konsepsiyasining yo qin i odasidi . Shoi oʻz xalqining buyuk
ajdodla ini Gʻa b adabiy a xe ipla idan yuqo i qoʻyish o qali, oʻzbek madaniya ining
mus aqil a engsiz qad iya ga egaligini eʼlon qiladi. «Koʻksi osmon» epi e i, Na oiyning
uhini a u ya a gan me osni jismoniy chega ala dan us un qoʻyishini bildi adi.
Ib ohim Yusupo a E kin Vohido ijodiyo idagi bu asa la qasida a aʼ i
jan la ining XX as dagi eng muhim es e ik gʻalabala i boʻldi. I. Yusupo olklo ik-
a sona iy ildizla ga qay ish (Tuma is), asiya o masi a e nosim olizm (Qalpoq) o qali
xalqning uhiy e kinligini maq o obʼyek iga aylan i di. Uning asa idagi an ana o lik
ichki, alsa iy, yaʼni «Beklik» maqomiga e ishish chaqi igʻidi . E. Vohido esa epik uslub,
keng x onologiya a onomas ika o qali milliy- a ixiy sin ezni ya a di, xalqning maq o ini
madaniy a in ellek ual us unlik da ajasiga koʻ a di. Uning qasidasidagi an ana o lik esa
ashqi, dos onona, xalqning bu un dunyo oldidagi «gʻu u maqomi»ni eʼlon qilishdi .
165
Ikkala asa ham oʻz xalqining eng ogʻi da la ida ya a ilib, milliy adabiyo la ning
maʼna iy asosla ini mus ahkamlagan, ilmiy a badiiy jiha dan yuksak ahamiya ga ega
boʻlgan du donala di .
Аdabiyo la
1. Вохидов Е. Сайланма. III жилдлик, I жилд. – Тошкент: Шарқ. 2000.
2. Словарь литературоведческих терминов. – Москва: Просвещение. 1974.
3. Юсупрв И. Чўл тўрғайи. – Тошкент: Ғафур Ғулом. 1972.
