173
TIL HÁM MÁDENIYAT LINGVOKULTUROLOGIYALÍQ
BAYLANÍSLARDÍŃ TEORIYALÍQ NEGIZLERI
Qızla gúl Mámbe alie a
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI ayanısh dok o an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703801
«Til – adamla dıń opa la ınan e nos ı qáliples i iwshi kúshli jámiye lik qu al bolıp,
ol mille i, mádeniya ı, ú p-áde le di, sóylewshi jámiye iń jámiye lik ózligin ańlaw
p ocesin saqlaw hám je ke ip be iw a qalı payda e edi» . Til insan a qalı ómi
sú genlik en, mádeniya qu amında, jámiye hám jámiye egi adamla a qalı jasaydı.
Sonlıq an da, adam iske ligindegi há qıylı a awla daǵı óndi islik, jámiye lik, uwxıy
ná iyjele iniń jıyındısı bolıp abıladı.
Tilshi ilimpazla dıń ishinde ame ikalı Edua d Sepi (1884-1934) «Til hám
mádeniya » mashqalasın e eń úy enip ayqın ashıp be edi. Sepi diń piki inshe, mádeniya
– biziń u mıs á izimizdi kó se e uǵın ámeliy áji iybe hám ideyala dıń a a-
babala ımızdan keyingi áwladqa ó e uǵın sociallıq miy asla dep ay ıp ó edi. Jáne de sol
miyne iń ayı ım o ınla ında mádeniya – bahalıqla dıń ańlap alınıwınıń jámiye
á epinen ámelge ası ılıwı dep jazadı. Ol mádeniya ı minez-qulıq penen eńles i edi, bul
ekewi de sim olla a qalı kó inedi. Til bu ın payda bolǵan ba yamasa mádeniya bu ın
payda bolǵan ba degen so awǵa Sepi diń piki i: «Til dáslep il payda bolǵan, il a qalı
mádeniya qáliplesedi, il a qalı mádeniya júzege shıǵadı».
Joqa ıdaǵı qunlı piki le di basshılıqqa alsaq, ame ikalı ilshi ilimpaz Sepi il hám
mádeniya haqqında júdá áhmiye li piki le bildi gen. Usı je de il hám mádeniya ıń bi -
bi i menen ıǵız baylanıslı hám ildiń mádeniya qa ási i haqqında sonday-aq, bi -bi isiz
jasay almay uǵınlıǵın joqa ıdaǵı piki le de dálilleydi.
Til mádeniya ıń ózine án ús ini bolıp, sebebi insannıń jámiye e jasawı ushın zá ú
bolǵan mádeniy no mala hám sociallıq olle di ózles i iw onıń já demi menen ámelge
ası ıladı. Mádeniya páninde il hám mádeniya ıń baylanıslılıǵı ómendegishe
á iyplenedi: “ Til mádeniya aynası bolıp, ol insandı o ap u ǵan eal dúnyanı, há eki
xalıq ıń ulıwma oylawın, basqasha qılıp ay qanda, ózine án piki lew usılın bildi edi.
Dúnya, onıń milliy xa ak e i, ú p-áde le i, ámeliy no mala sis eması, qádi iya la e ika
hám dúnyanıń kó inisi” [Ting-Toomey 1999].
Joqa ıdaǵı piki de ay ılǵanınday, il ek ǵana adamza iske liginiń bi ú i sıpa ında
emes, mádeniya ı payda e iwshi bólekle diń bi i bolıp esaplanadı. Óz mádeniya ın saqlap
qalǵan há bi xalıq hesh qashan ili de, ózi de joǵalmaydı. Sonlıq an da il- mádeniya ıń
júzi esaplanadı.
174
Til hám mádeniya bi -bi i menen ıǵız baylanıslı úsinikle bolıp, milliy mádeniya ı
ana ilsiz kóz aldımızǵa kel i ip bolmaydı. Til mádeniya ıń iyka ı hám eń áhmiye li
elemen i. Onıń awajlanıw dá ejesi ildiń milliy-sociallıq wazıypala ın hám
imkanıya la ın belgileydi. Xalıq ıń mánawiy hám ma e iallıq mádeniya ın úsiniw hám
seziw ushın onıń ilin jaqsı biliw zá ú .
Bul a aw XX ási sońǵı jılla ında qáliples i. «Ling okul u ologiya» a aması eń
dáslep us ilshi ilimpazı V.N.Teliya basshılıǵında Mosk a azeologiyalıq mek ebinde
ize lewle alıp ba ıw a qalı payda bolǵan. Bi aq, ling okul u ologiyanıń qáliplesiwi
haqqında ay ılǵanda, de lik ba lıq ize lewshile bul eo iyanıń úp amı ı V.F.Gumboldqa
ba ıp aqalıwın ay ıp ó edi. Ling okul u ologiya – il hám mádeniya ıń ıǵız
baylanıslılıǵı, onıń qáliplesiwi hám awajlanıwın ózinde sáwlelendi gen qubılısla dı, il
hám mádeniya ı bi gelik e úy ene uǵın bólek ilimiy sala esaplanadı.
Tiyka ınan, V.N.Teliya «Ling okul u ologiya insan ak o ına, anıǵı aq ay qanda,
insandaǵı mádeniy ak o dı ize lewshi pán. Bul bolsa sonı kó se edi, ling okul u ologiya
o ayı mádeniya enomeni bolǵan insan haqqındaǵı an opocen is lik pa adigmaǵa án
bolǵan jemisle jıyındısı» [Komilo a G. 2021] .
Ling okul u ologiya - bul il hám mádeniya óz a a qanday baylanıslı ekenligin
úy ene uģın pán bolıp, ol il a qalı bi xalıq ıń dúnyaqa ası, oy-piki i hám jámiye lik
sanası qalay qáliplese uģınlıǵın úsindi edi. Há bi mille iń ili onıń qo shaǵan o alıqqa,
jámiye ke hám haqıyqa lıqqa bolǵan múnásibe in sáwlelendi edi. Sol sebepli
ling okul u ologiya milliy piki lewdi, mádeniy qádi iya la dı hám ola dı kó se iwshi
ildegi qu alla dı úy eniwge iyka lanadı.
Ling okul u ologiya – “janlı milliy ilde jámlengen hám illik p ocesle de kó inis
apqan ma e iallıq hám mánawiy mádeniya ı ize ley uǵın gumani a lıq pán” degen
qunlı piki le kó se ilgen [Qulmama o O. 2022:225] .
Til biliminde bul a awdıń qáliplesiwinde A.A.Po ebnya, L.Veysge be , X.Gline,
X.Xolc, U.D.Ui ni, D.U.Pauell, F.Boas, E.Sepi , B.L.Uo , G.B u yan, A.Vejbickaya,
D.Xayms sıyaqlı ilshi iimpazla dıń kózqa asla ı áhmiye li ekenligi ay ıladı.
Ling okul u ologiya pániniń payda bolıwında il hám mádeniya úsinigi ay ıqsha
áhmiye ke iye. Sol iyka da ilimpazla á epinen há ú li kózqa asla júzege keldi.
Usı ilimiy kózqa asla dıń iyka ında il – mádeniya ıń ak ı degen piki u adı:
Til – mádeniya ıń qu awshı bólegi bolıp, ol bizge a a-babala ımızdan miy as bolıp
qalǵan;
Til – mádeniya ı úsinip alıwda jámles i iwshi iyka ǵı qu al;
175
Til – mádeniya ıń áhmiye li qubılısla ınıń bi i bolıp, mádeniya ıń mazmunın
úsinip je iw ushın ilim, din, ádebiya , onı ek ábiyiy il já deminde ǵana ámelge ası ıladı
[Коновалова Н. 2016:215].
Sonday-aq, N.B.Mechko skaya “ il hám mádeniya , hám ábiya qubılısı sıpa ında
ba . Sózsiz il mádeniya ıń qu amlıq bólegi bolıp, insaniya ıń sociallıq a iyxındaǵı eń
áhmiye li je iskenlikle den bi i esaplanadı ”[Мечковская. Н. 2000.] degen piki di ay qan.
Sonday-aq, Sh.Ábdinazimo óz maqalasında: « il menen mádeniya ıń baylanısı
ápiwayı baylanıs emes, il mádeniya ıń bawı ında ósip ónedi hám ózinde mádeniya ı
sáwlelendi edi. Til sonıń menen bi ge, mádeniya ı dó e edi, awajlandı adı hám onı
eks le ú inde saqlaydı. Tildiń já deminde ma e iallıq hám uwxıy baylıqla dó e iledi»
[ Abdinazimo Sh. 2020:37-38].
Juwmaqlap ay qanda, il hám mádeniya bi -bi in olıq ı a uǵın hám bi i
ekinshisisiz bolmay uǵın hádiysele bolıp esaplanadı. Til - adamza ıń mádeniy hám
sociallıq áji iybesin, men ali e in, qádi iya la ın sáwlelendi ip, ola dı saqlaw hám
keyingi áwladqa je ke iwshi iyka ǵı qu al. Ling okul u ologiya bul –baylanıs ıń iyka ın
úy enip, il a qalı milliy mádeniya , ú p-áde , e nikalıq sananı úsiniw imkaniya ın be edi.
Demek, il - mádeniya ıń ak ı, onıń awajlanıwı hám saqlanıwınıń iyka ı bolıp, xalıq ıń
mádeniy ózligin belgiley uǵın eń áhmiye li sociallıq enomen esaplanadı. Solay e ip, ildi,
mádeniya an, al mádeniya ı ilden bólek ajı a ıp úy eniwge bolmaydı.
Ádebiya la :
1. Ting- Toomey S. (1999) . Madaniya la ó asidagi aloqa. Nyu Yo k: Guild o d P ess
2. Komilo a G. Til a ling okul u ologiya. O iyen al enaissance: Inno a i e, educa ional, na u al
and social sciyences. 2021. 528b.
3. Oybek Qulmama o . Til a madaniya : Ling omadaniya shunoslik ilimiy bilimla ning
mu akkab sohasi si a ida. Ózbekis on Miliiy uni e si e xaba la i. 2022, [1/11/1]. 255.b
4. Коновалова Н.И Этносоциолингвистика: хрестоматия. – Екатеринбург:Урал. Гос.пед.ун-
т. 2016. – С.113.
5. Мечковская Н.Б. Социальная лингвистика. I. 2 изд. – М., 2000.
6. Ш.Абдиназимов. Лингвокултуролгия – тил билиминиң жаңа тараўы Ilim hám jámiye №3.
2020. 37-38-b.
