209
QARAQALPAQ TILINDEGI FRAZEOLOGIZMLERDE ÚSH SANLÍǴÍNÍŃ
SIMVOLIKASÍ
A abae a Gozzal Baza bae na
QMU Ámeliy ilologiya ka ed ası s ajyo -oqı ıwshısı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703866
Anno aciya. Maqalada azeologizmdi ling okul u alogiyalıq kózqa as an úy eniw máselesi sóz
e iledi. F azeologizmle qu amında sanlıqla qollanıladı hám san mánisinen alıslap basqa mánile di
ańla ıp keledi. Qa aqalpaq ilindegi sanlıqla menen kelgen azeologizmle degi úsh anlıǵınıń sim ollıq
mánisi kó kem shıǵa mala dan alınǵan mısalla menen kó se ip ó ildi.
Tayanısh sózle : il, leksika, azeologizm, sanlıq, ling okul u alogiya, sim ol, úsh sanlıǵı.
Аннотация. В статье рассматривается вопрос изучения фразеологии с
лингвокультурологической точки зрения. В составе фразеологизмов используются
числительные и выражают другие значения, отличные от числительных. Символическое
значение числа "три" во фразеологизмах, связанных с числительными в каракалпакском языке,
было проиллюстрировано примерами из литературных произведений.
Ключевые слова: язык, лексика, фразеологизм, числительное, лингвокультурология,
символ, три числа.
Anno a ion. The a icle discusses he s udy o ph aseology om a linguocul u al pe spec i e.
Nume als a e used wi hin ph aseological uni s and, a om hei nume ical meaning, con ey di e en
meanings. The symbolic meaning o he nume al " h ee" in idioms wi h nume als in he Ka akalpak
language was illus a ed wi h examples om li e a y wo ks.
Keywo ds: language, lexicon, ph aseology, nume al, linguocul u ology, symbol, iple nume al.
F azeologizmle – xalıq ıń dúnyaǵa kózqa ası, men ali e i menen sáwlelengen il
bi likle i. Qa aqalpaq ilindegi sanlı azeologizmle – xalıq miy ası, uwxıy qádi iya la ı
boyınsha bahalı de ek. Tilimizde bi neshe sózle den qu alǵan sóz dizbekle i
azeologizmle belgili o ındı iyeleydi. F azeologizmle de xalıq ıń ózligi, milliyligi óz
sáwleleniwin abadı.
Ling okul u ologiya il ilimine án bolǵan bi qa a jańa a awla dıń bi i bolǵan
kommunika i il bilimi hám eks ling is ikası, eks i ize lewde an opocen is lik
qa nas, kogni i il bilimi, p agmaling is ika, psixoling is ika, socioling is ika,
ling oúlke anıw, e noling is ika a awla ına iyisli máselele di analiz e iw baǵda ındaǵı
ize lew jumısla ı menen ıǵız baylanıslı. Til hám mádeniya ıń baylanıslılıǵı,
mádeniya ıń ilde óz kó inisin abıw mashqalası menen baylanıslı máselele diń
me odologiyalıq iyka ınıń a iyxı jaqın jılla dan baslanadı. Onıń iyka ı sıpa ında us
ilshile i V.V.Vo obyo , V.N.Teliya, V.A.Maslo anıń jumısla ı xızme a qa adı [В.В.
Воробьев. 2006.; Маслова В. А. 2018, 208].
210
Til mádeniya penen ıǵız baylanıslı. Ol mádeniya ıń ishinde awajlanadı hám
mádeniya ıń sáwlelendi iwshisi. Bul ideyanıń iyka ında jańa ilim – ling okul u ologiya
payda boldı. Bul ilim XX ási diń 90-jılla ında óz aldına a aw sıpa ında qáliples i.
«Ling okul u ologiya» a aması V.N.Teliya á epinen basqa ılıp a ı ǵan azeologiyalıq
mek ep ize lewle inde, Yu.S.S epano , A.D.A u yuno a, V.V.Vo obyo , V.Shaklein,
V.A.Maslo a hám basqa da ize lewshile diń jumısla ında payda boldı. Ege
kul u ologiya (mádeniya anıw) insan sanasın ábiya , jámiye , kó kem óne , sociallıq
hám mádeniy bolmıs ıń basqa kó inisle i menen baylanısın úy ense, il ilimi ilde
dúnyanıń ózine án uwxıy modeli sıpa ında kó iniwshi dúnya anımdı úy enedi.
Ling okul u ologiyada bolsa, il de, mádeniya a ize lew obyek i esaplanadı, ola óz a a
qa nas a úy eniledi. Qa aqalpaq iliniń sózlik qu amındaǵı azeologizmle diń
komponen lik qu amın sóz shaqapla ı boyınsha ajı a saq ola dıń qu amında bi mánili
sóz shaqabı sanlıq sózle de kóplep ushı asadı.
Sanla azeologizmle diń qu amlıq bólegine aylanıp, óziniń iyka ǵı wazıypasın
a qa maydı, oǵada kishi yamasa oǵada úlken sandı ańla a baslaydı yamasa ulıwma san
mánisine iye bolmaydı. Sanla azeologizmle diń qáliplesiwinde ak i qa nasıp, úlken
qa lamdı qáliples i edi hám a nawlı úy eniwdi alap e edi.
F azeologizmle diń qu amındaǵı san komponen le i ek sanaw unkciyasın a qa ıp
qoymas an, qosımsha sim ollıq mánige de iye. Bul haqqında qazaq ili azeologiyasın
ize lewshi alım I.Keńesbae bılay deydi «... úsh, je i, oǵız, qı q sózle i óziniń san-
mólshe lik xızme in kóp jaǵdayda joyıp alıw sı ı bólegi ek. Ola belgili bi ná se,
qubılısla dıń uǵımnıń sim olı e inde qollanıla uǵın á izli. Bula xalıq ıń eski inanım
hám úsinikle inen kelip shıqqan» [ I.Keңeсбаев, 2007, 344]. Qa aqalpaq ilinde
A.Bekbe geno ıń maqalala ında azeologizmle diń qu amında sanlıqla dıń qollanılıwı
haqqında ay ılǵan. Maqalada azeologizm qu amında sanlıqla waqı , muǵda , ólshem
mánisiń ańla ıp keliwi hám ola a ian sıpa ında da qollanılıwın a ap ó ken
[А.Бекбергенов.1968, 74].
Sh.Abdinazimo hám X.Tolıbae la dıń «Ling okul u alogiya» miyne inde « ildiń
azeologiyalıq baylıǵın da xalıq men ali e i, mádeniya ı jóninde bay maǵlıwma la dı
usınadı. Ola da xalıq ıń a iyxı, mi , ú p-áde le , má esim hám uwxıylıǵı uw alı
kózqa asla ı ózge mey saqlanǵan boladı», - degen piki le in a ap ó edi [Sh.Abdinazimo ,
X.Tolıbae . 2020, 71].
Qa aqalpaq ilindegi «úsh» sanı menen kelgen azeologizmle xalıq ıń
mi ologiyalıq, diniy hám mádeniy dúnya anımın bayanlap be edi. Sanla dıń
sim olikasına baylanıslı ize lewle kóbinese mi ologiya, ezo e izm, nume ologiya hám
211
din menen baylanıs ı ılıp qa aladı. Úsh sanı – juwmaqlanǵanlıq, kúshey kish hám
muqaddeslik sim olı esaplanadı.
Qa aqalpaq ilindegi «úsh» sanlı azeologizmle óziniń shek i bildi ip, kúshey kish
máni hám hal-jaǵdaydı ańla ıwshı unkciyala da qollanıladı.
1. Shek i bildi ip keledi: «E qádesi úsh, úsh en qalsa push», «A ıń bi
sú inbesin, bi sú inse úshke deyin sú inedi». Úsh sanınıń e e dáwi le de sanawdıń shegi
bolǵanlıǵı, sonday-aq úsh má ege shekem imkaniya be iw sıyaqlı úsinikle
azeologizmle de óz sáwleleniwin apqan.
2. Hal-jaǵdaydı ańla ıp keledi: «Úsh uyıqlaǵanda úsine enbew» – oylamaǵan,
kú ilmegen jaǵday, múmkinshiligi joq. – Úsh uyıqlaǵanda bunday xaba úsine enbep edi
onıń! (M.Nızano ). Bul azeologizm a ian la da da qollanıladı. Va .: On uyıqlaǵanda
úsine enbew. – Sebebi, ózliginen bunday kiyim alıp kiyiw on uyıqlaǵanda úsine enbes
edi (M.Nızano ). Va .: Mıń uyqılaǵanda úsinde kó megen. – Seni aldımızda jú e desek,
húkime xızme babında, mıń uyqılaǵanda úsimizde kó megen, A al eńiziniń boyındaǵı
Moynaq degen sháhá ge – balıqshıla dıń ela ına jumısqa jibe di (Alp Sul an).
3. Az muǵda dı ańla ıp keledi: «Úsh en bi in bilmew» – az, azǵan ay bolsa da
bilmew mánisin ańla adı. – Seniń bilgenińniń úsh en bi in bilmey uǵın adamla ás e-ás e
basqa mala ǵa, es le ge ba ıp may kemik o ınla dı iyelep a ı . (E. E mano ).
Úsh eli, eki eli – ólshem. – Ús ińe dushpan kelgende, Oq a ısıp kó dedi. Ya úsh eli,
ya eki eli kem kelse, Edige bóleń sol dedi («Edige» dás anı).
4. Adamnıń minez-qulqın bildi ip: «Úsh qoy bi som bolıw» – bá ibi , pa qı
joq. – Oǵan úsh qoy bi som, dá ya assa obıǵına kelmeydi. (x.a).
Bul azeologizmle qa aqalpaq xalqınıń milliy men ali e i menen u mıs úsinikle in
sáwlelendi edi.
Juwmaqlap ay qanda azeologizmle qu amındaǵı «úsh» sanı ilimizdiń ob azlı
baylıǵın bildi edi. Ol azeologizmle qu amında je iklik, kúsh, shek hám hal-jaǵdaydıń
sim olı sıpa ında qollanıladı. Qa aqalpaq xalqınıń mi ologiyalıq hám mádeniy
kózqa asla ı azeologizmle a qalı sáwlelendi ilip, je kizilip kelinbek e.
Ádebiya la
1. Воробьев В.В. Лингвокультурология. - М. 2006. Маслова В. А. Лингвокультурология.
Введение учеб.пособие для бакалавриата и магистратуры / М.: Издательство Юрайт,
2018.
2. Keңeсбаев I. Қазақ тiлiнiң фразеологиялық сөздiгi. – Алматы. 2007.
3. Бекбергенов А. Фразеологиялық сөз дизбеклериндеги санлықлар. –ӨзССР ИА
Қарақалпақстан филиалының Хабаршысы журналы. 1968, №4.
5. Abdinazimo Sh., Tolıbae X. Ling okul u alogiya (oqıw qollanba). Nókis.
«QARAQALPAQSTAN» 2020.
