226
LINGVOKULTUROLOGIYA: ANTROPOCENTRISTLIK BAǴDARDA
TILDIŃ RUWXÍY HÁM MATERIALLÍQ MÁDENIYATÍNÍŃ
SÁWLELENDIRILIWI
E kinay A abae a
Taqıya as ayonı MSHBBǵa qa aslı 8-sanlı mek ebiniń qa aqalpaq ili hám ádebiya ı páni oqı ıwshısı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17703978
Anno aciya: Maqalada XX ási diń aqı ǵı on jıllıqla ında il biliminde qáliplesken an opocen ik
pa adigma iyka ında awajlanǵan ling okul u ologiyanıń mazmunı, maqse i hám eo iyalıq iyka la ı
allanadı. Til hám mádeniya ıń óz a a baylanıslılıǵı, xalıq ıń uwxıya ı, milliy ózligi, men ali e i hám
dúnyaqa asınıń il a qalı kó iniwi ilimiy dálille menen iyka lanadı. Qa aqalpaq il biliminde
ling okul u ologiyanıń qáliplesiwi, onıń milliy il hám mádeniya sis emasındaǵı o nı, ildiń uwxıy hám
ma e iallıq mádeniya ı sáwlelendi iwdegi ózgeshelikle i ashıp be ilgen.
Tayanısh sózle : Ling okul u ologiya, an opocen is lik pa adigma, il hám mádeniya , milliy
ózlik, e noling is ika, uwxiy mádeniya , ma e iallıq mádeniya , il-mille -mádeniya úsh bi ligi.
Аннотация: В статье анализируются содержание, цель и теоретические основы
лингвокультурологии, сформировавшейся в языкознании в последние десятилетия XX века на
основе антропоцентрической парадигмы. Взаимосвязь языка и культуры, проявление через язык
духовности, национального самосознания, менталитета и мировоззрения народа
обосновывается научными доказательствами. Раскрыто формирование лингвокультурологии в
каракалпакском языкознании, ее место в системе национального языка и культуры, особенности
языка в отражении духовной и материальной культуры.
Основные слова: Лингвокультурология, антропоцентрическая парадигма, триединство
языка и культуры, национальная идентичность, этнолингвистика, духовная культура,
материальная культура, язык-нация-культура.
Anno a ion: The a icle analyzes he con en , pu pose, and heo e ical ounda ions o
linguocul u ology, which de eloped on he basis o he an h opocen ic pa adigm o med in linguis ics
in he las decades o he 20 h cen u y. The in e ela ionship o language and cul u e, he mani es a ion
o he men ali y, na ional iden i y, men ali y, and wo ld iew o he people h ough language a e
subs an ia ed by scien i ic e idence. The o ma ion o linguocul u ology in Ka akalpak linguis ics, i s
place in he sys em o na ional language and cul u e, and he peculia i ies o language in e lec ing
spi i ual and ma e ial cul u e a e e ealed.
Keywo ds: Linguocul u ology, an h opocen ic pa adigm, language and cul u e, na ional
iden i y, e hnolinguis ics, spi i ual cul u e, ma e ial cul u e, language-na ion-cul u e ini y.
Ling omádeniya anıw, an opo sen ik pa adigma XX ási diń keyingi on jıllıǵında
il biliminde an opocen is ik baǵda da qáliplesken ling omádeniya anıw menen
kogni i lik ling is ika a awla ı payda boldı. An opocen is ik baǵda ında insan dúnyanı
ózin-ózi biliw a qalı anıy uǵını ay ıqsha ay ıladı. Ol – ó ken ási sońında qáliplesken,
ildi ize lew pa adigmala ınıń ishindegi eń baslı baǵda la dıń bi i bolıp esaplanadı. Onıń
iyka ǵı xızme i – ildi keń mánide adamnıń sana-bolmısı menen ilin ajı a pas an, u as
227
dúnyalıq dá ejede a aw. Tildiń an opocen is ik qu ılısı an opologiyalıq iyka da ildiń
ózin ish en ize lemeydi, il adamnıń uwxıy bi bólegine sáykes úy eniledi. Demek,
adamnıń insanıylıq qásiye in anı a uǵın da, onıń ómi iniń ba lıq bólegin qam ıy uǵın,
za lıq, uwxıy mádeniya ın keyingi áwladqa je ke e uǵın da il sanaladı.
Bul a awdıń iyka ǵı maqse i – a a-babala ımızdıń qaldı ǵan miy asınıń keyingi
áwlad ilinde qanshelli dá ejede o ın alǵanın anıqlaw. Usı a awdı ize lep jú gen
V.V.Vo obe ling omádeniya anıw pánine: «Mádeniya ek ildiń xızme e iwindegi óz
a a baylanısı hám óz a a qa nasın ize ley uǵın, bul dás ú di baslı usılla dıń já deminde
hám házi gi ńızamlılıqla menen mádeniy anıqlamala ǵa baǵda lanǵan illik hám illik
emes mazmun pú inliginde u as bi likle qu ılısı e inde kó ine uǵın jıynaqlı ú degi
ilim», - dep anıqlama be edi. Ling omádeniya anıw ek dás ú iy mádeniya ı emes,
házi gi mádeniya ı da qam ıydı.
Mádeniya – jeke adamnıń ózine án qásiye le inen baslanıp, pú kil mille
men ali e li, milliy sana, dúnya anıw. Sal -dás ú , uwxıy-ma e iallıq baylıq ıń bá in
qam ıy ugın qu amalı úsinik. Mádeniya ı payda e e uǵın hám onnan paydalana uǵın ol
adam. Sonlıq an da, mádeniya dáslep adamnıń dúnyası (dúnyalıq kózqa ası, ishki
dúnyası) sıpa ında qa aladı. Sebebi, mádeniya ıń qanday ú i bolmasın, onda adamnıń
aqıl-oyı, pa asa ı, isenimi, dúnyaǵa kózqa ası, es e ikalıq algamı da úsiniledi, ma e iallıq
hám uwxıy iygilikle kó inedi. Qa aqalpaq iliniń úsindi me sózliginde mádeniya
sózine bılay á iyp be ilgen: mádeniya – adam balasınıń jámiye lik óndi is a awındaǵı
abısla ı hám aqıl-oy uw alı je iskenlikle iniń jıyındısı. [Qa aqalpaq iliniń úsindi me
sózligi. 2023:147].
Al házi gi ilimde bolsa za lıq mádeniya , ma e iallıq mádeniya , uwxıy mádeniya ,
e nos mádeniya ı, e nikalıq mádeniya , milliy mádeniya , shıǵıs mádeniya ı, dás ú iy
mádeniya , jasla mádeniya ı, il mádeniya ı, sóylew mádeniya ı, u mıs mádeniya ı,
awqa lanıw mádeniya ı, kiyiniw mádeniya ı, ulıwma insanıylıq mádeniya , aymaqlıq
mádeniya , jazıw (jazba) mádeniya , kásiplik mádeniya .b. Bunnan basqa kó kem óne
mádeniya ı, ekologiyalıq mádeniya , oqıw mádeniya ı, ilim mádeniya ı, ekonomikalıq
mádeniya .b. sıyaqlı qollanılıp jú .
Demek, mádeniya adamza ıń insan bolıwınan baslap onıń pú kil uwxıy dúnyası,
dó e iwshiligi, áji iybesi jıynalǵgan mıńlaǵan jılla dıń jemisi.
Ling omádeniya anıw obyek i bolǵan il ham mádeniya ıń óz a a ási i menen
baylanısı, ildiń uwxıy hám ma e iallıq nızamlılıqla ınıń kó inisi esaplanadı. Bul
boyınsha V. on Gumbold a «Til – xalıq ıń uwxı, xalıq ıń uwxı il a qalı ko inedi»
degen piki di ay qan. [Гумболт В. 1985:254]. Til bilimindegi il menen mádeniya ıń óz
a a baylanısı máselesin dáslep ilimiy eo iyalıq dá ejede V. on Gumbold ize legen.
228
Sonıń menen bi ge, qa aqalpaq ilinde de ling okul u ologiya a awı boyınsha eń
dáslepkile den bolıp Sh.Ábdinazimo ıń miyne le inde sóz e iledi. Dáslepki áji iybe
sıpa ında ling omádeniya anıw ilimi boyınsha Sh.Ábdinazimo penen X.Tolıbae ıń
bi gelik egi «Ling okul u ologiya» oqıw qollanbası [Abdinzaimo SH. 2020:140]
baspadan shıq ı hám ol bul jańa il bilimi baǵda ı boyınsha há á epleme eo iyalıq
maǵlıwma la be edi.
P.Najimo ıń «Тил билимин изертлеўде антропоцентристлик парадигма»
a amasındaǵı maqalasında [Najimo P. 2021: 178] qa aqalpaq il biliminde aldın
qollanılıp kiya ı ǵan a iyxıy-salıs ı malı hám sis emalı-s uk u alıq pa adigmala menen
bi gelik e an ocen is lik pa adigmanıń da qálipleskeni haqqında sóz e edi. Ilimpazdıń
piki inshe, an opocen is lik pa adigmanıń qáliplesiwi il biliminde ling okul u ologiya,
e noling is ika, psixoling is ika hám usı sıyaqlı baǵda la dıń payda bolıwına iyka bolıp,
sis emalı-s uk u alıq ling is ikanıń kópshilik ú kiy ille inde XX ási diń 80 – 90-
jılla ına shekem iyka ǵı ize lew pa adigması esaplanǵanı, onıń já deminde ille diń
s uk u alıq sis eması qálipleskeni, e minologiyasınıń bi qálipke úskeni há á epleme
ay ıladı. A o la il bilimin ize lewde dás ú iy g amma ikada ildiń unkcional á epiniń
olıq ashılmaǵanı ildi úy eniwde il bilimi a awla ında illik bi likle diń óz a a
qa nasla da emes, ayı ım-ayı ım ize lengenligi hám a awla a asındagı baylanıs
i iba dan she e qaldı, ildiń unkcional xızme i belgili bi a aw á i apında úy enildi
degen juwmaqqa kelgen.
Til bilimindegi bunday juwmaqla , oy-piki le úy enilse, il menen mádeniya ıń
ıǵız baylanısı kommunika i lik p oces en, xalıq ıń u mısınan, ilinen, sal -dás ú inen
kó inedi degen juwmaq shıǵa ıladı.
Juwmaqlap ay qanda, il hám mádeniya - bi -bi inen ajı almas, bi -bi in
olıq ı a uǵın hám bi -bi ine baylanıslı úsinikle sis eması esaplanadı. An opocen is lik
pa adigma iyka ında qáliplesken ling okul u ologiya - insannıń uwxıy dúnyasın, milliy
ózligin hám mádeniy qálewle in il a qalı úsindi iwge baǵda lanǵan jańa ilimiy
baǵda la dan bi i. Til - adamza mádeniya ınıń kó inisi, adamnıń aqıl-oyı, pa asa ı, ú p-
áde i, há eki es e ikalıq alǵamı menen baylanısqan uwxıy dúnyasın saqlawshı hám
dawam e i iwshi kúsh.
Demek, il - mille - mádeniya úsh bi ligi ling okul u ologiya iliminiń iyka ın
qu asa, bul bi lik a qalı xalqımızdıń ó mishi menen búgini, uwxıy dúnyası menen
keleshegi a asındaǵı úzliksiz baylanıs o na ıladı. Qa aqalpaq il biliminde bul a awdıń
qáliplesiwi - ilimizdiń milliy mádeniya sis emasındaǵı o nın, sóz baylıǵı menen
uwxıylıǵın dúnyalıq dá ejede anı ıwǵa dá eje be e uǵın jańa ilimiy basqısh bolıp
esaplanadı.
229
Ádebiya la :
1. Қарақалпақ тилиниң түсиндирме сөзлиги. Vтом. -Н.,:« Qa aqalpaqs an », 2023, 378-бет.
2. Гумбольдт В. Язык и философия культуры. Москва, 1985, 254 с.
3. Ábdinazimo Sh., Tolıbae X. Ling okul u ologiya. Nókis, «Qa aqalpaqs an», 2020. -140b.
4. Нажимов П., Матжанова А. Тил билимин изертлеўде антропоцентристлик парадигма. - ϴзР ИА
ҚБ Хабаршысы, 2021, №4 (265), 184-187-бетлер.
