258
BASPA JUMÍSÍNDA REDAKTOR HÁM REDAKTORLAW SHEBERLIGI
Useno a Qu alay
QMU magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704128
Anno aciya: Maqalada a o há qıylı ema ikadaǵı eks le di edak o lawǵa qoyıla uǵın alapla ,
edak o lawdıń mánisi, edak o úsinigi uw alı sóz e ken. Redak o lıq shebe lik máselele i boyınsha
alqılawla jú gizgen. Bunnan ısqa ı edak o lıq boyınsha alıp ba ılǵan ilimiy jumısla ǵa sholıw
jasalıp, iyisli juwmaqla shıǵa ılǵan.
Tayanısh sózle : eks , a o , edak o , edak o lıq, ádebiy edak o law.
Аннотация: В статье автор обсуждает требования к редактированию текстов на
различные темы, сущность редактирования и понятие редактора. Проводил обсуждения по
вопросам редакторского мастерства. Кроме того, был проведен обзор научных работ,
связанных с редактированием, и сделаны соответствующие выводы.
Ключевые слова: текст, автор, редактор, редактирование, литературное
редактирование.
Abs ac : In he a icle, he au ho discusses he equi emen s o edi ing ex s on a ious opics,
he essence o edi ing, and he concep o an edi o . Conduc ed discussions on issues o edi o ial skills.
In addi ion, an o e iew o he scien i ic wo k ca ied ou on edi ing was made, and ele an conclusions
we e d awn
Keywo ds: ex , au ho , edi o , edi o ial, li e a y edi ing.
Qa aqalpaq iliniń úsindi me sózliginiń IV omında edak o hám edak o law
e minine ómendegishe sıpa lama be ilgen: «REDAKTOR a . Baspasóz jumısınıń
ba ısında bashılıq e iwshi, baǵda lawshı, kó se ip o ı ıwshı, ulıwma sol is boyınsha juwap
be e ugın adam. ...REDAKTORLAW . Jazılıp pi ken jumıs ı kó ip shıǵıw, kemis-qu ıǵın
dúze iw, ońlaw, jaqsılaw, á ipke salıw» dep úsinik be ilgen. Negizinde,
« edak o law» sózi la ın ilinen ki ip kelgen bolıp, bizińshe « á ipke kel i iw qay a
dúziw» degen mánini bildi edi. Ózbek ilindegi « ah i , muha i » sózle i a abshadan
alınıp, «xa a a» - «qu qa ıw, aza e iw», «qu qa ıwshı» degen mánile di bildi se, ingliz
ilinde «edi ing, edi o » sózle i «dúze iw dúze iwshi» degen mánile de qollanıladı. Solay
eken, qa aqalpaqsha « edak o , edak o law», sózle i « á ipke kel i iwshi, qay a islew»
mánile inde paydalanılıp, la ın ilindegi o ması a qalı ózlesken, joqa ıda a alǵan sózlik e
bul sózle diń qaysı ilden alınǵanı uw alı ay ılmaǵan.
Redak o mádeniy-sociallıq jumısla hám ádebiy-dó e iwshilik penen
shuǵıllanıwshı qánige esaplanadı. Оnıń xızme i kóbinese baspa jumısı menen baylanıslı.
Redak o law degende nızamdı, qaǵıydanı, qa a dı, minne lemele di anıqlas ı ıw, sonday-
259
aq ǵalaba xaba qu alla ı ushın ma e ialla aya law, ú li hújje le di baspaǵa aya law
úsiniledi.
Baspa a awındaǵı « edak o » úsiniginiń há qıylı alqılawı ba . XIX ási diń
o ala ında-aq us jazıwshısı, e nog a hám leksikog a Vladimi I ano ich Dal
edak o lıq kásibine ómendegishe sıpa lama be gen edi: « edak o - ( ancuz.) baspa,
ki ap yamasa gaze a, ju nal basqa ıwshısı; bayana la , esaba la , bayana la
p ezen aciyasınıń basshısı. Kimniń pulına basılıp shıǵa ılıwına qa amas an ki ap basıp
shıǵa ıwshı sol ónimniń iyesi esaplanadı; edak o , dúze iwshi, kóbi ek ki ap ıń eks
bólimine juwapke shaxs», dep úsindi me be edi [Даль В. И. 1981.].
Redak o lıq jumısı baspa ónimle in, baspasóz ma e ialla ın, adioesi i iwle hám
elekó se iwle aya lay uǵın edakciyala menen ıǵız baylanıslı bolıp, bul o ınla da
iyka ǵı jumıs óz audi o iyasına usınıla uǵın ú li xa ak e degi ma e ialla dı edak o law
esaplanadı. Xosh, solay eken, onday bolsa, edakciyala ǵa xaba aya lap je ke ip
be iwshi – xaba shıla , ju nalis le , jámiye lik xaba shıla menen edakciyala da jumıs
alıp ba a uǵın edak o la dıń ayı mashılıǵı ba ma, degen so aw uwıladı. Álbe e,
xaba shı menen edak o a asında pa ıq boladı.
Ju nalis sóziniń sıbaylas mánile i de ba , ola – xaba shı, epo yo , ko esponde ,
x onikashı hám aǵı basqa a alıwı múmkin, yaǵnıy ola «xaba dı jıynaw, ekse iw, qay a
islew hám a qa ıw menen shuǵıllana uǵın kásip iyele i bolıp, jazıw óne in, usı óne
úlgile in, eo iyasın hám ámeliya ın je e li dá ejede úy engen shaxs desek e boladı.
Redak o la pú kil ómi i dawamında jazıw usılla ın je ilis i ip ba adı. Sonı da a ap ó iw
ke ek, edakciyala da há bi ju nalis iń yamasa xaba shınıń xızme i dawamında basqa
a o la á epinen jazılǵan ú li ma e ialla menen islew, yaǵnıy edak o lıq jumıs a
iyka ǵı o ındı iyeleydi. Sonlıq an há bi ju nalis yaki xaba shıdan ú li o madaǵı
eks le di edak o lay alıw kónlikpesi alap e iledi. «Búgin men seniń ma e ialıńdı
edak o layman hám basıp shıǵa aman, al e eń sen menikin isleyseń». Bul
edakciyala da bolıp u a uǵın áde egi jaǵday. Há bi ju nalis ke kóp má e ádebiy
dó e iwshilik en uzaq bolǵan a o la á epinen jazılǵan ma e ialla dı baspaǵa aya lawǵa
uw a kelgen.
Ju nalis óziniń dó e iwshilik xızme inde ómendegishe wazıypala dı a qa adı:
baslamashı-shólkemles i iwshilik (a o menen sóylesiw waq ında) hám
shólkemles i iwshilik. Basılım sanın, polosanı, iyka ǵı emanı qáliples i iwde basıp
shıǵa ıla uǵın ma e ial qanday hám qay je den o ın ala uǵının anıqlap alıw hám sońında,
ju nalis lik shıǵa manıń u as bi pú in o masın je ilis i edi. Bul wazıypala eks ús inde
islew menen ıǵız baylanıslı bolıp, edak o lıq jumıs a óz kó inisin abadı.
260
ǴXQın elek onlas ı ıw, xaba dı aya law hám a qa ıw menen baylanıslı ba lıq
a awla daǵı exnikalıq awajlanıw edak o lıq p ocesin ek jeńilles i ip hám ezles i ip
qoymas an, al edak o dıń kásiplik shebe ligine, p o essionallıǵına bolǵan alap ı da
a ı adı.
«Redakciyanıń iyka ı baspaǵa mólshe lengen shıǵa manı sın kózqa as an alqılaw,
onı du ıs bahalaw hám oqıwshı jáne jámiye máple i jolında a o ǵa shıǵa manıń
mazmunı hám o masın jaqsılawǵa já dem be iw bolıp esaplanadı», dep a ap ó ken edi
us ilshisi A.E.Milchin [Milchin A. E. 2005]. Z.T.Tohi o edak o lawga ómendegishe
sıpa lama be edi: « edak o law (a absha - xa a a: qu qa ıw, aza e iw mánisin anla adı) -
xızme ú i, mádeniy-sociallıq jumısla hám ádebiy-dó e iwshilik ámeliya a awı
sıpa ında házi gi zaman baspa isi hám publicis ikasında keń a qalǵan» [Tohi o Z. T.
2012].
Redak o lıq – ádebiy-dó e iwshilik jumıs, edak o miyne i – ádebiy miyne . Usıǵan
baylanıslı bul a awda jumıs islewshiniń sawa lılıǵı joqa ı bolsa, ádebiy il qaǵıydala ın
jaqsı bilse, ádebiy il awajlanıwınıń baǵda ı, bayıwı ak o la ınan xaba da bolsa, il
baylıǵınan olıq paydalanıp, a o ǵa shın kewilden já dem be se, onıń sociallıq hám
uwxıy, álim- á biyalıq, ekonomikalıq, siyasıy hám milliy s a usı joqa ı boladı. Redak o
a o sıpa ında da ózin kó se e alıwı múmkin, sebebi ózi jaza ala uǵın qánige ádebiy
miyne iń ba lıq mashaqa ın olıq úsinip je edi, ádebiy edak o law exnologiyasınıń
ba lıq á eple i haqqında e eń úsinikke iye boladı.
Redak o lıqqa ma e ialda baspadan shıǵa ıw menen baylanıslı bi qa a wazıypala
hám jumısla júklengenligi sebepli, bul a ama bi neshe ú de alqılanadı. Bul a ama ki ap,
gaze a, kúndelikli basılımla shıǵa ıw, sonday-aq elekó se iwle , adioesi i iwle ,
hújje li hám ilimiy-publicis ikalıq, kó kem ilmle aya lawda qa nasa uǵın kásip iyele in
de bildi edi. Redak o lıq yamasa edak o law jáne i ajlap a qa ıwǵa qanday da bi eks i
ekse iw, dúze iw, ádebiy hám exnikalıq jaq an aqı ına shekem qay a islewdi de bildi edi.
Redak o lawǵa eks iń mazmunı hám dúzilisin belgilengen qaǵıydala ǵa muwapıq
kel i iw de ki edi. Redak o law a amasınıń keń mánis egi alqılawı jáne qoljazba
shıǵa manı ideyalıq, ilimiy hám ádebiy jaq an je ilis i iwden iba a baspa p ocesiniń izbe-
iz basqıshla ın da óz ishine aladı. Bunda edak o lıq a o dıń ózi hám ilimiy, ádebiy,
kó kemlik hám exnikalıq edak o la , jáne ilimiy, ádebiy ecenzen le hám dó e peni
(ki ap ı) basıp shıǵa ıwǵa juwapke basqa ba lıq xızme ke le den iba a shaxsla dı bi
opa ǵa bi les i edi.
Redak o kásibi ázelden óz dás ú le ine iye bolıp, eks i ádebiy qay a islew á izinde
alıp ba ılǵan. Ádebiy edak o baspaǵa aya lanǵan ma e ialdıń mazmunı hám ádebiy
dúzilisine juwap be edi. Bul a o menen islewde edak o , bi inshi náwbe e, basılım
261
emasınıń ańlanıwına i iba qa a ıwı ke ek. Bunda edak o á epinen ma e ialdı
bahalawda onıń emasınıń áhmiye liligi, isenimliligi hám anıqlıǵı iyka ǵı ólshem bolıp
xızme e edi. Ma e ialdıń jańalıǵı, emanıń ak uallıǵı publicis ikalıq shıǵa maǵa
qa aǵanda, oqıwshıla da qızıǵıwshılıq oya adı. Sonıń ushın emanı du ıs ańlaw baspaǵa
aya lanıp a ı ǵan eks iń abısın belgileydi. Bi aq bul da je e li emes. Tema qanshelli
du ıs islep shıǵılǵan, a o dıń kózqa asla ı qanshelli du ıs, emanıń qay dá ejede e eń
sáwlelendi ilgenligin, qoljazbadaǵı maǵlıwma la dıń eal ak le ge sáykesligin de anıqlap
alıw júdá áhmiye li. Bunda edak o iyka ǵı i iba ın ak lıq ma e ial menen islewge
qa a ıwı ke ek. Ádebiy edak o qoljazbada kel i ilgen ak lıq ma e ialdı alqılaw hám
ak le di bahalay alıw me odikasın iyelegen bolıwı shá .
Fak lı ma e ialdı puq a ekse iw edak o dan e eń bilim, joqa ı dá ejedegi shebe lik
hám úlken miyne i alap e edi. Usınılǵan ma e ialdıń edak o á epinen bahalanıwında
onıń konk e ligi de áhmiye li k i e iyala dan esaplanadı. Mashqalanı keńnen qam ıp alıw,
emanıń je e li dá ejede anıqlas ı ılmaǵanı, anıq emesligi, konk e emesligi onı e eńi ek
islep shıǵıwdı qıyınlas ı adı hám a o dıń baqlawla ınıń qunın ómenle edi. Bunnan
ısqa ı jazılǵan shıǵa manıń qaysı ú degi oqıwshıǵa a nalǵanın anıq belgilep alıw
múmkinshiliginen de ayı ıladı.
Ádebiy edak o law p ocesinde eks kóbinese qısqa ıladı. Ná iyjede, edak o dıń
bayanlaw usılın jaqsılawǵa um ılıwı qoljazba kóleminiń kishi eyiwine alıp keledi.
Gáple diń iyka sız sozıp jibe ilgenligi, a ıqsha sózle diń qollanılıwı a o dıń óz
piki le in qısqa hám anıq bayanlawǵa uqıpsızlıǵınan de ek be edi. Bunday jaǵdayda
edak o dan mazmunnıń áki a lanıwına jol qoymaw, bi dey mısalla dı, a ıqsha
de alla dı hám úsiniksiz sózle jáne gáple di saplas ı ıw alap e iledi. Bi aq edak o
qısqa ıw a qalı islegen dúze iwle inde belgili bi usıl hám jan ǵa án konk e eks egi
mazmundı sóylew bi likle i a qalı bildi iliwde sáykeslik i esapqa alıwı shá .
Xaba la dıń in o maciyalıq sıpa la ın ası ıwdıń ú li usılla ı ba . Bula dıń ishinde eń
áhmiye lisi eks ensi usıl esaplanadı. Bul bayanlawdıń in o maciyalılıǵın, xaba kólemin
keńey iw, hádiyseniń mánisin jáne de e eńi ek ańlawǵa imkaniya be e uǵın bayanlawdı
de allas ı ıw já deminde a ı adı. Bul usılǵa qa ama-qa sı in o maciyanı qısqa ıw,
yaǵnıy in ensi usıl da ba . Ol iyka ınan mazmundı jáne de únemlewshi il qu alla ı a qalı
je ke iwi menen pa ıqlanadı. Anaw yamasa bul usıldı ańlaw ádebiy edak o law
p ocesinde esapqa alınıwı ke ek bolǵan kóplegen ak o la ǵa baylanıslı.
In o maciyanı qısqa hám anıq o mada je ke iw sı la ın bilgen edak o a o ǵa eks
usılı, jan ı, onıń qaysı oqıwshıǵa mólshe lengenin esapqa alǵan halda ondaǵı
qızıǵıwshılıq kúshine e ise alıwına já dem be iwi zá ú .
262
Geyde eks i qısqa ıw zá ú ligi a o hám edak o dıń dó e iwshilik maqse le inen
ısqa ıda, máselen, gaze a polosasında o ın je ispegenligi, qoljazbanıń kelisilgen
kólemnen úlkenligi hám basqa sebeple (eski ak le , qálemegen de alla , waqıyala ,
jaǵımsız pe sonajla dı esle iw aǵı basqa) menen de júzege kelip qalıwı múmkin. Bunday
jaǵdayla da ádebiy edak o a o dıń azılıǵın alıp eks i qısqa adı.
Ádebiy edak o lawdıń jáne bi áhmiye li á epi bul eks kompoziciyası ús inde
islew esaplanadı. Teks kompoziciyasınıń edak o á epinen bahalanıwı iyka ında
usınılǵan eks i qu amlıq bólimle ge, yaǵnıy ki is, iyka ǵı hám juwmaqlawshı
bólimle ge ajı a ıw jumısı ja adı. Redak o á epinen eks kompoziciyasın bahalawda
bólimle diń pú inligi, sis emalılıǵı, bi -bi ine sáykesligi iyka ǵı ólshemle esaplanadı.
Ke isinshe jaǵdayda, ma e ial bayanında á ipsizlik júzege keledi.
Juwmaqlap ay qanda, shıǵa manıń ayı ım bólimle i bi les i iliwi, óza a baylanısıwı
ke ek. Ondaǵı óz a a bi -bi i menen baylanısqan ayı ım bólimle bi gelik e há qıylı
ú degi elemen le diń mexanikalıq bi lespesin emes, al bi pú in sis emanı payda e edi.
Qa aqalpaqs anda ki ap, polig a iya jumısın náze de u qanda edak o lıq jumıs ıń ózine
án bay a iyxqa hám dás ú ge iye.
Ádebiya la :
1. Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. — М.: Русский язык, 1981.
2. Қарақалпақ тилиниӊ тўсиндирме сөзлиги. IV том. – Нөкис, “Қарақалпақстан”. 1992. 145- бет.
3. Milchin A. E. Me odika edak i o aniya eks a: uchebnik. 3-e izd., pe e ab. i dop. – M.:
Logos, 2005.
4. Tohi o Z. T. Adabiy ah i . Oliy o’qu yu la i uchun da slik. – T.: Ta akku bo’s oni. 2012.
