267
«MÁSPATSHA» DÁSTANÍ TILINDE STILISTIKALÍQ FIGURALARDÍŃ
QOLLANÍLÍWÍ
Xojabae a Al ınay
NMPI Qa aqalpaq ili hám ádebiya ı qánigeligi 2-ku s magis an ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704160
Anno aciya: Maqalada qa aqalpaq xalıq dás anı «Máspa sha» da qollanılǵan ildiń kó kem
ob azlıǵı ushın xizme e e uǵın s ilis ikalıq igu ala úy enilgen. Tiyka ınan, dás annan alınǵan
mısalla da in e siya, ana o a, epi o a, kaka oniya qubılısla ı kó ip shıǵıldı.
Tayanısh sózle : ling o olklo is ika, s ilis ika, seman ika, in e siya, ana o a, epi o a,
kaka oniya qubılısı.
Anno a siya: Maqolada qa aqalpoq xalq dos onidan bi i bólgan «Maspa sha»da qóllanilgan
ilning badiiy-ob azlilikka xizma qilu chi s ilis ik igu ala ó ganilgan. Asosan, dos on ma nidan
olingan misolla asosida in e siya, ana o a, epi o a, kaka oniya hodisala i kó ib chiqildi.
Kali sózla : ling o olklo is ika, s ilis ika, seman ika, in e siya, ana o a, epi o a, kaka oniya
hodisasi.
Anno a ion: The a icle examines he s ylis ic igu es ha se e he pu pose o a is ic image y
in he language used in he Ka akalpak olk epic "Maspa sha." The s udy p ima ily analyzes examples
aken om he epic, ocusing on he phenomena o in e sion, anapho a, epipho a, and cacophony.
Keywo ds: linguo olklo is ics, s ylis ics, seman ics, in e sion, anapho a, epipho a, cacophony
phenomenon.
Til hám ádebiya ilimle i bi -bi i menen ıǵız baylanıslı. Belgili us jazıwshısı
A.M. Go kiydiń ili menen ay qanda: «Til – ádebiya ıń bi inshi elemen i», sonıń ushın
há bi kó kem shıǵa ma ili onıń leksikası a qalı hám ondaǵı kó kem súw e lew
qu alla ı a qalı be iledi.[1.189] Jazıwda, sóylewde, piki diń ıqshamlılıǵın, kó kemligin
hám onıń ó ki ligin a ı ıw ushın ildegi kó kemlew qu alla ı keń paydalanıladı.
Há qanday olklo lıq shıǵa ma yáki kó kem shıǵa ma iliniń kó kemligi onıń ili
a qalı, ondaǵı kó kemlew qu alla ı a qalı be iledi. Tildiń kó kemlew qu alla ı ishinde
s ilis ikalıq igu ala da úlken o ın u adı. Ola ay ıqsha qu ılǵan sin aksislik
dizbekle yamasa gáple bolıp, ola ildiń ob azlılıǵı ushın xızme e edi.[2.82].
Házi gi il ilimindegi ak ual máselele diń bi i ling o olklo is ikalıq ize lew
yaǵnıy olklo lıq eks le ilin úy eniw bolıp abıladı. «Máspa sha» dás anı ili jaǵınan
ózine án ózgeshelikle i menen ajı alıp u a uǵın awızeki xalıq dó e pele iniń bi i.
Sonlıq an, maqalamızda «Máspa sha» dás anınıń ilinde qollanılǵan in e siya,
ana o a, epi o a, kaka oniya sıyaqlı s ilis ikalıq igu ala dı mısalla menen qollanılıwın
úy enemiz.
268
Gápke ay ıqsha kó kemlik(eksp essi lik) be iw maqse inde gáp aǵzala ınıń
uw a o ın á ibiniń ózge ilip, qanday da bi aǵzanıń o ın almasıp keliwi ilimde
in e siya qubılısı delinedi. [2.82]. Ilimiy maqalamızdıń obiek i sanalǵan
«Máspa sha» dás anında in e siyanıń qollanılıwı ómendegi kó inis e be ilgen.
Taqqan uma ın moynına. (183)
Mindi bedew beline,
Shıq ı Qızı shóline. (186)
Ól i bul babanıń ózin,
Oyıp al babanıń eki kózin. (190)
Be ilgen mısalla da, aqqan, mindi, shıq ı, ól i eyil sózle i gáp iń basına shıǵıwı
a qalı in e siyaǵa ushı aǵan. Tiyka ınan, bul mısalla dıń uw a o ın á ibi: Moynına
uma ın aqqan, Bedew beline mindi, Qızı shóline shıq ı, Bul babanıń ózin ól i ,
Babanıń eki kózin oyıp al kó inisinde boladı.
Gáp iń basında bi dey sózle diń yamasa kons ukciyala dıń qay alanıp keliwi
a qalı jasala uǵın kúshey kish igu a ilimde ana o a dep a aladı. [2.83] Bul sóz
g ekshe anapho a – joqa ıǵa shıǵa ıw degen mánis i bildi edi. Dás anda ana o anı
ómende be ilgen mısalla da ushı a amız.
Gá aldına kel i di,
Gá a ına mindi ip,
Gá awda ıp má alsa,
Gá awda ıp qız aldı. (187)
Bi oǵın lábine qımdı,
Bi oǵın gi iske ildi di. (204)
Áne palwan, áne kúsh,
Áne ǵay a , áne is,
Áne sımba , áne ús. (224)
Ba sań duwayı-duwayı sálem ay ,
Ba sań sálem deygó qayin anama. (197)
Be ilgen mısalla da: gá janapayınıń áki a lanıp keliwi, bi sanlıǵınıń
áki a lanıp qollanılıwı, sonday-aq, áne sil ew almasıǵınıń qay alanıp keliwi hám
ba sań eyil sózle iniń ana o alıq usılda qay alanıp qollanılǵanın kó sek boladı.
Gáp iń sońında bi dey sózle yamasa sóz dizbekle iniń qay alanıwınan dúzilgen
igu a ilimde epi o a dep be iledi. [2.84] Bul sóz g ekshe epi – keyin, pho os –
keliwshi degen mánis i bildi edi. Dás anda epi o ala ómendegi aqle e ushı asadı.
Mısalla :
Adı -adı aw as ı,
269
Bók e gili qum as ı. (213)
Sennen maǵan dushpan bolmas,
Pille peshshe jaw bolmas,
Seni ól i gen má bolmas,
Ól i megen námá bolmas. (205)
Zaman kimniń zamanı,
Qa amannıń zamanı. (220)
Dáwi kimniń dáwi i,
Qa amannıń dáwi i. (220)
Be ilgen mısalla da: aw as ı, qum as ı, dushpan bolmas, jaw bolmas, má
bolmas, námá bolmas sıyaqlı eyil sózle diń áki a lanıp keliwin, sonday-aq, zamanı,
dáwi i a lıq sózle iniń qay alanıp qollanılǵanın kó iwimizge boladı.
Bunday sin aksislik kons ukciyala menen sózle diń qosıq qa a la ınıń basında
qay alanıp keliwi bi á ep en dás anla dı a qa ıwshı jı aw-baqsıla dıń yadında jaqsı
saqlanıwına ási in iygizse, ekinshiden bunday sózle di áki a lap qollanıw a qalı
qay alanıp a ı ǵan sózge há sapa ı jańa máni ó ki ligin be iwge, sózdiń ási lilik
kúshin jánede a ı ıwǵa xizme e edi.
Poeziyalıq shıǵa mala da qońsılas jaylasqan sózle diń bi inshi sesle iniń bi dey
bolıp keliwi kaka oniya qubılısı esaplanadı.[3.159]
Bul qubılıs ı «Máspa sha» dás anında ómendegi qosıq qa a la ında kó iwimizge
boladı.
So sam lábiniń qan ın,
Súysem siyneńniń bán in. (183)
Be ilgen mısalda so sam, súysem, siyneńniń sózle indegi s sesi
Qa aǵaydı a alay,
Kúygelekli kóp noǵay,
Qa saq jú mes qalıńnan,
Qalǵıp ó ip ba adı.
Be ilgen mısalda qa aǵaylı, qa saq, qalıńnan, qalǵıp sózle indegi q sesi
Túlkile jú mes úneyden,
Túnde ke ip ba adı. (213)
Be ilgen mısalda úlkile , úneyden, únde sózle indegi sesi
Dá li menen dá lesseń,
Dá qalmaydı jú ek e. (213)
Be ilgen mısalda dá li, dá lesseń, dá sózle indegi d sesi
Temi den ayaq alayın,
270
Gewish i emi den kiyeyin. (222)
Be ilgen mısalda emi den, ayaq, emi den sózle indegi sesi kaka oniya
qubılısına mısal bola aladı.
Juwmaqlap ay qanda, «Máspa sha» dás anı ilinde kó kemliligi,
ob azlılıǵı, ási liligi ushın xızme e e uǵın s ilis ikalıq igu ala kóplep ushı asadı.
Maqalamızda ana o a, epi o a, kaka oniya, in e siya qubılısla ına oq ap ó ik. Ola
dás an iliniń emocionallıq-eksp essi lik ási liligin a ı ıp be iwde, waqıyala dı
kó kemlep bayanlawda, jáne de dás annıń kó kemlik dá ejesiniń kúsheyiwinde
unamlı ási iygizgen.
Ádebiya la
1. Ахметов С. Әдебияттаныў терминлериниң қыскаша сөзлиги. Нөкис. Қарақалпақстан.
1972
2. Бекбергенов А. Қаракалпак тилиниң стилистикасы. Нөкис. Қаракалпакстан, 1990 82-84-
бетлер
3. Abdinazimo Sh. Ling o olklo is ika. Nókis, 2018 159-бет
4. Қаракалпақ фольклоры көп томлық. 10-том Мәспатша. Ташкент. «Маънавият», 2009
