277
KIRIS AǴZALARDÍŃ STILLIK QOLLANÍLÍWÍ
U eumaǵambe o a D.
NMPI ilologiya akul e i 3-ku s s uden i
Ilimiy basshı: Allanaza o E. docen , .i.k.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704232
Tayanísh sózle : il bilimi, a lıq, kelbe lik, alen lik, ek i alen , kon eks , ob az, seman ika, s il,
o ma.
ключевые слова: лигвистика, антоними, ествительные, прилагательные, валентность,
эквивалент, контекст, образ, семантика, стиль, форма.
keywo ds: linguis ic, language, kon eks , conce ning, peculia i ies, seman ical, s il, o ma.
Dúnyalıq il iliminde, sonday-aq, qa aqalpaq il biliminde de kó kem shıǵa ma
sin aksisiniń, sonıń ishinde ki is aǵzala dıń s illik qollanılıwı haqqındaǵı másele ilimiy
jaq an da, ámeliy jaq an da eń áhmiye li máselele diń bi i bolıp kelmek e. Bul jaǵday onıń
ize lew obyek iniń qospalılıǵına da baylanıslı. Óy keni akad. V.V.Vinog ado ıń oǵada
ádil as ıyıqlaǵanınday-aq, sóz óne iniń ili sózlik-kó kem o mala , ádebiy il menen
xalıqlıq sóylew iliniń kommunika i lik, ańla ıwshı hám kó kem súw e lewshi
xızme le iniń sin ezi iyka ında dó egen mánile i hám xızme le i bolıp abıladı [1: 21].
Ki is aǵzala qa aqalpaq ili s iliniń seman ikalıq-s illik hám unkcionallıq xızme in
iske ası ıwda sóz shebe iniń ulıwmaxalıqlıq il qu alla ınıń ishinde ózine án
ózgeshelike i menen shıǵa manı dó e iwde súw e lew qu alla ı e inde jiyi
paydalana uǵın il baylıqla ınıń úlken bi opa ın qu aydı. Ol sóz mánisiniń awısıw hala ı
menen ikkeley baylanıs a kó inedi. Sonlıq an da sin aksis e ki is aǵzala sózdiń mánilik
jaqınlıǵınıń qanday da bi á epinen uqsaslıǵı iyka ında qollanılıwı sıpa ında anılıp
kiya ı .
Tú kiy ille indegi kópshilik g amma ikalıq ádebiya la da ki is kons ukciyala dıń
p edika i likke iye bolıp, gáp ú inde kele uǵını bayan e iledi. Ola dúzilisi jaǵınan jay
gáple ge uqsap bi sos a lı hám eki sos a lı bolıp, geyde qospa gáp ú inde kele uǵını
kó se iledi.
Ki is aǵzala mánilik hám in onaciyanalıq jaq an uqsas, al dúzilisi jaǵınan
baslawısh-bayanlawıshlıq qa nas a yamasa gáp iń ekinshi dá ejeli aǵzala ı menen
keńeyip keledi. Ola da gáp aǵzala ı sıyaqlı, gáp iń ajı almas bi bólegi e inde iyka ǵı
gáp iń qu amında keledi hám sóylewshiniń sol gáp en ańlasılǵan piki ge bolǵan há ú li
qa nasın bildi edi. In onaciyalıq jaq an há waqı gáp iń iyka ǵı bóleginen pauza a qalı
bólinip ay ıladı.
278
Ki is aǵzala mánilik hám in onaciyanaliq jaq an uqsas, al dúzilisi jaǵinan
baslawish-bayanlawıshlıq qa nas a yamasa gáp iń ekinshi dá ejeli aǵzala ı menen
keńeyip keledi. Ola da gáp aǵzala ı sıyaqlı, gáp iń aj almas bi bólegi e inde iyka ǵı
gáp iń qu amında keledi hám sóylewshiniń sol gáp en ańlasılǵan piki ge bolǵan há ú li
qa nasın bildi edi. In onaciyanalıq jaq an há waqı gáp iń iyka ǵı bóleginen pauza a qalı
bólinip ay ıladı. Mısalı; Ózim bilemen, ola dıń zeynine iymey, jası ın uxsa be ip
qoyıppan [2:45]
Du ısın ay sam, súw e imdi, kúnde so ap mazamdı alıp jú . Bul mısalla da dıqqa
e ilgen sózle iyka ǵı gáp iń qu amında gáp ú inde kelip, ki is gáp wazıypasın a qa adı.
Ola dıń ki is gáp ekenligi bayanlawısh xizme indegi sózle diń p edika i likke án
belgile inen yamasa bayanlawısh g uppasına gáp iń ekinshi dá ejeli aǵzala ı ki ip,
keńeyip keliwinen málim boladı.
Ki is aǵzala sóylewshi óz piki in bayan e ip u ǵanda iyka ǵı gáp iń
ulıwmalıq mazmunına qa naslı eske iw mánisinde qosımsha piki kel i edi. Bunda
qosımsha úsinik e inde kel i ilgen gáple iyka ǵı gáp iń ishinde yamasa keyninde
be iliwi múmkin. Mısalı: Ózinen kishkene eki qa ındası (ol waqı la ı ola júdá kishkene
edi) Ájimu a ıń sebebinen jılaǵan waqı a ba ıp ákesi ola dı juba ıp aldına aladı.Usı
waqı a biziń sek e a ımız (ol lawlamaylaw adam edi) ki ip keldi de, maǵan áp be di [3:
64].
Kó kem shıǵa manıń ili onıń ózine án ózinsheligi, ási liligi, emocionallıǵı menen
ayı ılıp u adı. Máselen, kó kem sóz shebe le iniń shıǵa mala ınan alınǵan mına qosıq
qa a la ına náze awda ıp qa ayıq:
Oqımıslı adamla dú ishinde ma janday,
Oqımaǵan, qaymaǵı alınǵan bi ay anday,
Oqımasań, bas ek e, qabaq bolıp qaladı,
Nápsisinen basqası, ó i ik hám yalǵanday. (Á. Ó.)
Usı qosıq úzindile i ú inde alınǵan poe ikalıq qa a la dıń ózinen-aq sóz shebe le i
á epinen bayanlanǵan piki diń jeke dó e iwshilik s iline qa ay sonsha anıq, ob azlı, ó ki
hám ási li ú de piki diń oqıwshıǵa uǵınılıwı, es e ikalıq zawıqlılıǵı, sol piki le di onnan
a ıq be iw de múmkin emesligi ayqın sezilip u .
Til iliminde án alınıwınsha, ki is aǵzala sóylewdiń ob azlılıǵı, eksp essi liligi
menen ikkeley baylanıslı illik s ilis ikalıq, seman ikalıq-s ilis ikalıq ka ego iyala
bola uǵın bolsa, onda ola dıń deno a lıq, signi ika lıq, a amalıq qa nasla ına hám
baylanısla ına iyka lanǵan ema ikalıq opa la ına, ola dıń kó kem shıǵa mada s illik
qollanılıw hala la ın anıq ak le bazasında ling os ilis ikalıq jaq an baha be iw oǵada
zá ú . Óy keni, ob azlı-kó kem eksp essiya ádebiy shıǵa mada shólkemles i iwshi,
279
poeziya menen p ozanı basqa unkcionallıq s ille den ajı a ıwǵa sebepshi bola uǵın
iyka ǵı dúzilislik elemen le den esaplanadı. Ob azlılıq hám kó kemlilik a qalı ob azla ,
ka inala , u mıs saxnala ı anıq sáwlelenedi, ola eń áhmiye li es e ikalıq sapa bolıp
abıladı. Sóylew ob azlıǵı sóylew qu alla ınıń mazmunlıq ózinshelligi, ola dıń qollanılıw
usılla ı hám qollanıla uǵın o nı a qalı dó eydi.
Mısalı: Aǵın suwdı jaǵalaǵannıń, sezimi se gip, kewli keńeye , Tebisindey amı da
qannıń, suw oq awsız aǵıwdı bile (İ.Yusupo ), Ziywa ıń xoshlasa qádi ini bilip,
«Epkin samal qol ıǵınnan qı ıqlap, Talpındı dı japı aqlı e ek i» (T.Jumamu a o )
Ki is aǵzala áde e kóp mánililikke iye yaki oǵan beyim ulıwmaxalıqlıq keń
anımalılıq hám qollanıwshılıq sıpa ındaǵı sózle kóbi ek ushı aydı. Ola ózle iniń uw a
mánile inde anaw ya mınaw za , qubılıs, há eke yamasa ola dıń belgile iniń a amala ı
e inde nominaciyalıq xızme a qa adı, bılayınsha ay qanda, deno a lıq za lıq mazmunǵa
iye bolıp u adı.
Qa aqalpaq il iliminde ki is aǵzala dı ilimiy kózqa as an hám há á epleme
ize leniwi zá ú bolǵan bul màselele , yaǵnıy kó kem shıǵa manıń ili haqqındaǵı
máselele de lik ele há á epleme ilimiy ize lewdiń obyek i bolmay kelmek e. Bul
jaǵday kó kem shıǵa manıń ilin s ilis ikalıq jobada, anıǵı aǵı, kó kem shıǵa mada
me a o ala dıń s illik qollanılıw ózgeshelikle in óz aldına a nawlı ú de ilimiy ize lewdiń
oǵada zá ú li ekenligin, il iliminde ak ual sıpa qa iye p oblema sıpa ında anılıp
a ı ǵanlıǵınan de ek be edi.
Juwmaqlas ı ıp ay qanda, ki is aǵzala qa aqalpaq ili s iliniń seman ikalıq-s illik
hám unkcionallıq xızme in iske ası ıwda sóz shebe iniń ulıwmaxalıqlıq il qu alla ınıń
ishinde ózine án ózgeshelike i menen shıǵa manı dó e iwde súw e lew qu alla ı e inde
jiyi paydalana uǵın il baylıqla ınıń úlken bi opa ın qu aydı. Ki is aǵzala dıń s illik
qollanılıwın úy eniw a qalı ek ǵana bilim be ilip qoyılmas an, insannıń oy-ó isiniń
keńeyiwine, dúnya anımalılıǵınıń awajlanıwına ási i joqa ı bola uǵınlıǵı anıqlanadı,
dep ay ıwǵa boladı.
Ádebiya la
1. Ayımbe o Q. Qa aqalpaq olklo ı. Nókis, “Qa aqalpaqs an”, 1977..
2. A. Bekbe geno a Qa aqalpaq iliniń s ilis ikası. N., 1990.
3. T. Jumamu a o . Ómi imniń ózi iloso iya. N.,1994.
