280
QARAQALPAQ TILINDE MODAL SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍW
ÓZGESHELIKLERI
Joldasbae Sul an
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI Filologiya akul e i 3-ku s s uden i
Ilimiy basshı: E.E. Allanaza o .i.k., doc.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704246
Kali sózla : ling is ika, o , si a , alen lik, ek i alen , kon eks , ob az, seman ika, s il, shakl.
Ключевые слова: лингвистика, антоними, существительные, прилагательные,
валентность, эквивалент, контекст, образ, семантика, стиль, форма.
Keywo ds: linguis ic, language, con ex , conce ning, peculia i ies, seman ical, s yle, o m.
Modal sózle boyınsha eo iyalıq bilim, kónlikpele ge iye bolıwda bi qansha
wazıypala belgilep alınadı. Modal sózle diń salıs ı malı usılla dı basshılıqqa alıw a qalı,
áki a law hám juwmaqlaw sabaqla ı hám basqa da usılla da úy eniw maqse ke muwapıq
boladı.
Modal sózle sóylewshiniń ay ılǵan oyına, piki ine ulıwma subyek i lik-obyek i lik
qa nasın, bahasın bildi edi. Ola g amma ikalıq jaq an ózge meydi, qaysı sóz shaqabınan
qaysı o mada qáliplesken bolsa, sol o mada qollanıla be edi. Gáp e iyka ınan, ki is
aǵza yamasa sóz-gáp bolıp qollanıladı.
Modal sózle diń mo ologiyalıq allaw sxeması ómendegishe:
1. Teks egi mánisi. 2. Jeke yamasa komponen ligi. 3. Tiyka ǵı yamasa
unkcionallıq. Funkcionallıq bolsa, qaysı sóz shaqabınan hám qanday o mada
qálipleskenligi. Modal sózle diń gáp egi sin aksislik xızme i.
Sóz hám sóz o mala ınıń bi pú in sin aksislik bi likle di dúziwi sin aksislik
baylanıs a qalı iske asadı. Sin aksislik qa nas sin aksislik bi likle diń komponen le iniń
g amma ikalıq baylanısqa úsiwi ná iyjesinde payda boladı.
Modal sózle jay gáp, qospa gáp komponen le in bi -bi i menen óza a
baylanıs ı ıwda sóz o mala ı, kómekshi sózle , o ın á ip hám in onaciya qa nasadı.
Modal sózle hám jay gáp iń qu amındaǵı sózle seplik o mala ı, a ım a iksle i,
anıqlıq meyildiń be lik a iksle i a qalı baylanısadı. Baǵınıńqı qospa gáp iń qu amındaǵı
jay gáple di baylanıs ı ıwda eyildiń be lik emes hám be lik eyil o mala ı qa nasadı.
Modal sózle di sin aksislik baylanısqa úsi iwde dáneke le , i kewishle , kómekshi
a awıshla qa nasadı. Sóz dizbegin dúziwde ikkeley qa naspaydı, iyka ınan gáp egi
bi gelkili aǵzala dıń, qospa gáp iń qu amındaǵı jay gáple diń a asın baylanıs ı ıp keledi.
A awısh yamasa a awıshlıq xızme e qollanılǵan sózle diń aldınan yamasa keyninen kelip
281
ola dı ekinshi bi mánili sóz benen baylanıs ı adı. Modal sózle kómekshilik xızme e
kelgende ayı ım a awısh sózle iyelik sepliginde kelgen sózle den keyin kelip, ola dı eyil
sózle menen sóz dizbegin dúzedi. Gáp egi sóz dizbeginiń qu amındaǵı sózle hesh
qanday a ikssiz hám modal sózle siz o ın á ibine qa ay mánilik jaq an baylanısadı.
Mısalı: Shaması, mashinadan, iyesi-jalańbas, duǵıjım, qalasha kiyingen mennen qo qadı.
O ın á ibiniń ózge iwi sóz dizbeginiń gápke almasıwına alıp keliwi múmkin.
Modal sózle eki yamasa bi neshe sózden iba a bolıp, gáp e sin aksislik xızme
a qa adı. Ola a awısh modal sózle diń sóz dizbegi hám eyil sóz dizbegi. Modal sózle
hám basqa sóz dizbegi uw alı aldın-ala maǵlıwma be iledi. Bula dıń há bi i óz aldına
bi neshe a awla ǵa bólinip úy e ile uǵını eske iledi. Gáp iń iyka ǵı belgile iniń bi i
sanaladı, sonıń menen bi ge gáp egi sózle di sóz dizbegine baylanıs ı ıw hám ola dıń
mánilik qa nasıqla ın du ıs kó se iwde onıń áhmiye i úlken. In onaciyaǵa baylanıslı sóz
dizbegi hám gáp bi -bi inen ajı alıp u adı.
Modal sózle sóz dizbegine de, gápke de iyka bola uǵın sóz. Al sóz - bizdi
qo shaǵan obyek i shınlıq ıń adam sanasındaǵı sáwlesi e inde ayı ım - ayı ım úsinik i
bildi edi, yamasa sóz - ilimizdegi belgili bi úsinik iń a ı. Sóz leksika -g amma ikalıq
mánini bildi edi. Modal sózle bi -bi i menen ıǵız baylanıslı boladı. Modal sózle de sóz
belgili bi úsinik iń a ı bolsa, al sóz dizbegi jáne mánili sózle diń (eki ya onnan da kóp)
mánilik hám g amma ikalıq jaq an bi - bi i menen baylanısıp qospa uǵımdı bildi ip
keledi. Mısalı, du ısında da, saǵan usaǵan azape ige, jańadan jumısqa kelgenle ge jol-
joba kóplik e peydi, aqıl-pa asa ıńa qosa abanlılıq aǵı ke ek.
Modal sózle den g amma ikalıq qu alla dıń já deminde gáp qu aladı. Ayı ım
gáple diń sóz dizbekle ine uqsap u a uǵın o ınla ı boladı. Bi aq sóz dizbegi menen gáp
a asında pa ıq boladı. Modal sózle haqqında ay ılǵanda sóz-sóz dizbeginiń ma e ialı
ekenligin, al sóz dizbegi gáp iń ma e ialı ekenligin mısalla já deminde úsindi iw
paydalı.
Modal sózle degi sózle qálegen sózle diń baylanısıwınan, qosındısınan,
dizbeklesiwinen bola be meydi, ola dıń dúziliwinde qanday da bi g amma ikalıq belgile
yamasa ilge án zańlılıq ba . Modal sózle dizbegi eki a lıq yamasa eki kelbe lik
sózle diń ápiwayı dizbeginen bolmaydı. Qálegen a lıq sózle há ú li g amma ikalıq
baylanısla ná iyjesinde a awısh sóz dizbegin dúzedi. Sóz dizbegi, sózle di dizbeklewshi
g amma ikalıq qu alla menen dáslep anısqannan soń alabala ámeliy kónlikpege iye
bolıp, jazba shınıǵıwla dı o ınlay aladı.
Modal sózle diń há ú li dizbeklesiwin jáne leksikalıq, mo ologiyalıq hám
sin aksislik dizbekle diń ózgeshelikle i ómendegile den iba a . Leksikalıq,
mo ologiyalıq dizbek iń há bi i leksikalıq bi máni bildi edi. Qospa sózdiń qu amındaǵı
282
komponen le bi -bi i menen bi lesip bi ú degi mánini ańla adı. Modal sózle de qospa
sózle bi so awǵa juwap be edi hám gáp iń qu amında bi aǵza xızme inde jumsaladı.
Sin aksislik sóz dizbekle i óza a kóp sózle den bolıp, ola dıń há bi komponen i olıq
mánige iye, há bi komponen belgili bi so awǵa juwap be edi. Modal sózle sin aksislik
sóz dizbeginiń sóylew hám jazıw ba ısında qalay qollanılıwın anıqlawda sózle diń
leksikalıq baylanıs no masın saqlay biliwge, gáp e sóz dizbekle iniń g amma ikalıq
no mala ın saqlawǵa, ádebiy ilde qáliplesken sózle diń o ın á ibin du ıs saqlawǵa i iba
be iledi.
Modal sózle menen qospa sóz a asındaǵı ózgeshelikle , modal sózle menen gáp
a asındaǵı ózgeshelikle , sózle di sin aksislik baylanısqa úsi e uǵın g amma ikalıq
qu alla , sin aksislik baylanıs ıń ú le in du ıs ayı ıw, sózle a asındaǵı sin aksislik
dizbeklesiw menen mo ologiyalıq, leksikalıq dizbekle diń ayı mashılıǵın jaqsı biliw
alap e iledi.
Ádebiya la
1. E. Be dimu a o . Házi gi qa aqalpaq ili. Leksikologiya. Nókis, 1994
2. Bekbe geno á Qa aqalpaq iliniń s ilis ikası. N., 1990.
3. Казаков Ш. Семантика-стилистические Особенности эмоционально оценочной лексики драм
Хамзы. А.К.Д. Т., 1990.
4. Турсунов С. Лексическое особенности дастана «Алпамыш» А.К.Д. Т., 1990.
