303
FRAZEOLOGIK KOMPETENSIYA: FILOLOG TALABALARNING KASBIY
NUTQNI RIVOJLANTIRISH OMILI
Nu ımbe o a Sa binaz Keunimjay qızı
Tayanch dok o an , Ajiniyoz nomidagi NDPI
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704381
Anno a siya: Ushbu maqolada ilologiya alabala ida azeologik kompe ensiyani i ojlan i ish
masalala i ko' ib chiqiladi. F azeologik bi likla ni o'qi ish usulla i, jumladan, kon eks ual ahlil,
aqqoslash a d ama iza siya keng yo i ilgan. Talabala ning azeologiya haqidagi bilimla ini baholash
usulla i ham ahlil qilingan.
Kali so‘zla : azeologiya, kompe ensiya, me odologiya, kon eks ual ahlil, in e ak i usul,
aqqoslash.
Аннотация: В статье рассматривается проблема развития фразеологической
компетентности студентов-филологов. Широко освещаются методы обучения
фразеологизмам: контекстный, анализ, сравнение, драматизация. Также анализируются
методы оценки знаний студентов по фразеологии.
Ключевые слова: фразеология, компетентность, методика, контекстный анализ,
интерактивный метод, сравнение.
Abs ac : This a icle discusses he issue o de eloping ph aseological compe ence o philology
s uden s. The me hods used in eaching ph aseological uni s - con ex ual, analysis, compa ison,
d ama iza ion me hods - a e widely co e ed. Me hods o assessing s uden s' ph aseological knowledge
a e also analyzed.
Keywo ds: ph aseology, compe ence, me hodology, con ex ual analysis, in e ac i e me hod,
compa ison.
Hozi gi da ilshunoslik a’limida bo‘lajak ilologla ning naza iy bilimla i bilan bi
qa o da ula ning nu qiy kompe ensiyasini i ojlan i ish masalasi ham muhim ahamiya
kasb e moqda. «Kompe ensiya» ushunchasi so‘nggi d la da zamona iy ling is ikada,
ayniqsa, il ilmida aol qo‘llanilib kelayo gan ushunchala dan bi idi . Shunga qa ab,
«kompe ensiya» ushunchasi lo in ilidan ki ib kelib, bizningcha «moslashu chanlik»,
«sama ado lik», «na ijalilik» kabi ushunchala o‘ nida qo‘llanilib kelmoqda. Ayniqsa,
« azeologik kompe ensiya – ya’ni ba qa o so‘z bi ikmala ini anglash, ula ning seman ik
a uslubiy xususiya la ini ushunish hamda nu qda o‘g‘ i qo‘llay olish qobiliya i
ilologla uchun za u iy ko‘nikma hisoblanadi» [Xojie A. 1973: 60]. Chunki
azeologizmla ilning milliy-madaniy xazinasini aks e i adi, xalqning a ixiy aj ibasini,
dunyoqa ashini a uhiya ini namoyon e adi. Shu boisdan, ilolog alabala ning
azeologik kompe ensiyasini i ojlan i ish uchun sama ali me odikala ni qo‘llash a’lim
si a ini oshi adi a kelgusida ula ning ilmiy hamda pedagogik aoliya ida muhim o‘ in
u adi.
304
F azeologik kompe ensiya deganda shaxsning quyidagi qobiliya la i naza da
u iladi:
- azeologizmla ning seman ik, g amma ik a uslubiy xususiya la ini bilish;
- ula ni nu qda aol qo‘llay olish;
- azeologizmla da mujassamlangan milliy qad iya la ni anglash;
- u li illa dagi azeologik bi likla ni aqqoslay olish [Kunin A. 1996: 54;
Cowie A. 1998: 112].
F azeologik kompe ensiya — bu ilning ayyo shakldagi ba qa o bi ikmala ini
( azeologizmla , idiomala , maqol a ma alla ) o‘g‘ i ushunish, ula ni nu qda aol
qo‘llash a ling omadaniy mazmunini izohlash qobiliya idi . Tadqiqo chila ik icha,
azeologik kompe ensiya kommunika i kompe ensiyaning a kibiy qismi bo‘lib, il
egasining nu qiy madaniya ini belgilaydi. F azeologik kompe ensiya a amasida
kommunika i kompe ensiyala ning ma’lum bi qismi a nu qiy a ij imoiy – madaniy
kompe ensiyala ni amalga oshi ish layoqa i ushunchasida i odalanadi.
Filolog alabala uchun azeologizmla ni pux a o‘zlash i ish ikki jiha dan
ahamiya lidi :
• ula ning nu qiy madaniya ini oshi ish;
• a jima, ling is ik ahlil a ilmiy izoh be ish qobiliya la ini shakllan i ish.
Tadqiqo chi Sh.Abdullae a’kidlaganidek, « azeologizmla ni o‘zlash i ish o qali
ilshunos shaxs na aqa il boyligini egallaydi, balki xalqning madaniy a akku iga ham
ki ib bo adi» [Abdullae Sh. 2005: 31]. Demak, bu kompe ensiyaning shakllanishi
na aqa ilologik bilimla ni, balki ling okul u ologik dunyoqa ashni ham kengay i adi.
Tilshunosla azeologik kompe ensiyani quyidagi a kibiy qismla ga aj a adila :
a) Rep oduk i qobiliya – ayyo azeologizmla ni eslab qolish a nu qda
qay a qo‘llash;
b) P oduk i qobiliya – azeologizmla ni yangi nu qiy aziya la da
ijodko ona ishla a olish;
c) In e p e a i qobiliya – azeologik bi likla ning seman ik a s ilis ik
xususiya la ini sha hlash;
d) Madaniy kompe ensiya – azeologizmla o qali xalqning u -oda i,
qad iya la i, milliy a akku ini ushunish.
F azeologik kompe ensiyani i ojlan i ish me odikala ini shunday me odla o qali
ham ushun i ish mumkun:
1. Kon eks ual ahlil me odi. Talabala ga badiiy, ilmiy-ommabop yoki publi sis ik
ma nla dan azeologizmla ni opish, ula ning ma’nosini kon eks asosida ushun i ish
305
opshi iladi. Bu me od azeologizmla ning haqiqiy nu qiy muhi da qanday ishla ilishini
ko‘ sa adi.
2. Kommunika i me odla . Dialogik mashqla : alabala ikki yoki undan o iq
suhba dosh ish i okida azeologizmla ni qo‘llab, u li nu qiy aziya la ni
modellash i adila .
3. In e ak i a o‘yinli me odla . «F azeologik domino», «Ma’nosini op»,
«F azeologik zanji » kabi o‘yinla alabala da qiziqishni oshi adi, yod olish ja ayonini
osonlash i adi a musobaqa iy uh o qali sama ado likni a’minlaydi [Naza o a D. 2019:
120]. «Munoza a», «In e yu», «Bahs-munoza a» kabi mashqla da azeologizmla dan
abiiy oydalanish alab e iladi. Bula aqa so‘z boylikni o i ib qo‘ymasdan,
alabala ning nu qida yangi ibo a yoki so‘z bi ikmala ini joyida qo‘llay olishga a
yangidan qo‘shilgan azemala ning o‘g‘ i qo‘llanilishining a ib- qoidala i bilan ham
anishadi.
3. Taqqoslash me odi. Ona ili a boshqa illa dagi azeologizmla ni qiyoslash
o qali ula ning umumiy a a qli jiha la i aniqlanadi. Masalan, qo aqalpoq ilidagi «kewli
awday, kewli keń jaylawday» ibo asi us ilida «душа широка» a zida i odalanishi
mumkin. Bu yondashu ling okul u ologik kompe ensiyani ham i ojlan i adi.
4. F azeologik lug‘a la bilan ishlash. Talabala ni mus aqil izlanishga yo‘nal i ish
maqsadida u li azeologik lug‘a la dan oydalanish opshi iladi. Bu usul ula ning ilmiy-
adqiqo ko‘nikmala ini mus ahkamlaydi [Qiliche A. 2010: 75]. Shuningdek,
ibo ala ning ma‘nola i bilan anishish bilan bi ga, bi -bi la iga sinonim, an onim a
omonim a ian agi azeologizmla ni ham o‘ ganadi.
5. Rol o‘ynash a d ama iza siya me odi. Bunda alabala ga hayo iy aziya la ni
sahnalash i ish o qali azeologizmla amaliy nu qda qo‘llanadi. Masalan: «Do‘s la
da asida», «Bozo sa dosi», «Tana gapi adi» kabi ma zula da dialogla uzdi ish ke ak
bo‘ladi. Va bu o qali ula ha bi joyda o‘ ni bilan qo‘llash ke ak bo‘lgan azeologizmla
bilan yaqindan anish bo‘ladi.
6. Kogni i me odla . F azeologik bi likla ning e imologiyasini ahlil qilish –
ibo ala ning kelib chiqishini izohlash, ula bilan bog‘liq a ixiy-madaniy oqelikla ni
ochib be ish.
Konsep ual xa i ala uzish – bi o ma zu doi asida u li azeologizmla ni
gu uhlash a ula o asidagi seman ik aloqala ni ko‘ sa ish.
7. In e ak i me odla . F azeologik lug‘a la bilan ishlash: alabala ga qiyosiy ahlil
opshi iqla i be ish (masalan, o‘zbekcha a inglizcha azeologizmla ni solish i ish).
Mul imedia osi ala i: ideo olikla , elek on da slikla , in e ak i ik o inala
o qali ibo ala ni eslab qolish.
306
8. Ta jima a madaniy yondashu . F azeologizmla ni o‘ ga ishda ula ning a jimada
qanday i odalanishini ahlil qilish muhim. Masalan, o‘zbek ilidagi «qo og‘i solmoq»
ibo asi ingliz ilida « o own» shaklida be iladi. Bu esa alabaga ling is ik a akku ni
kengay i ish imkonini be adi.
9. F azeologik kompe ensiyani baholash usulla i. Talabala ning bilimla ini es
sa olla i, esse yozish, a jima mashqla i a og‘zaki suhba la o qali baholanadi. Shu
ja ayonda aqa yod olish emas, balki azeologizmla ni ijodiy qo‘llash qobiliya i ham
e’ ibo ga olinadi [Abdu axmono G‘. 1992: 30]. Bu esa ula ning azemala ni joyida
qo‘llay olish qobiliya ini yuqo i da ajaga olib chiqadi a nu qidagi ak o lanadigan
so‘zla ning o‘ nini yangi so‘zla egallashiga a so‘z ondining o ishiga olib keladi.
Talabala ning azeologik kompe ensiyasini me odik a a dan i ojlanishi amaliy
misolla yo damida ko‘ sakgina ku ilgan na ijaga e ishamiz. Bunda biz quyidagi
ko‘ inishda olib bo sak bo‘ladi:
Sinonim-an onim asosida mashqla : «kókke kó e iw» – «je ge u ıw»; «baxı an bası
aylanıw» – «kewline qıl sıymaw».
Me a o ik asosni ahlil qilish: «qulaǵına quyıp qoyıw» – «eslep qalıw».
Gap uzish mashqla i: Talabala yangi gapla ya a ib, azeologizmla ni amalda
qo‘llashga o‘ ga iladi.
Xulosa qilib ay ganda, ilolog alabala ning azeologik kompe ensiyasini
i ojlan i ish ula ning nu qiy maho a ini yuksal i adi, milliy a jahon il madaniya ini
chuqu oq anglashla iga yo dam be adi. Zamona iy in e ak i me odla dan oydalanish
a’lim ja ayonini qiziqa li a sama ali qiladi. Kon eks ual ahlil, o‘yinli me odla ,
aqqoslash a d ama iza siya usulla ining uyg‘un qo‘llanishi alabala da na aqa
azeologik bilimla ni, balki ling okul u ologik dunyoqa ashni ham shakllan i adi.
Shunday qilib, azeologizmla ni o‘ ga ish me odikasini akomillash i ish bo‘lajak
ilologla ning kasbiy kompe ensiyasini yuksal i ishning muhim omilla idan bi idi .
Аdabiyo la :
1. Abdullae Sh. F azeologiya a ilshunoslik masalala i. – Toshken : Fan, 2005. – 31.
2. Cowie A. P. English Ph aseology: A Cou sebook. – Ox o d: Ox o d Uni e si y P ess, 1998.
3. Kunin A. V. Cou se in Ph aseology. – Moscow: Highe School, 1996.
4. Qiliche A. Tilshunoslik naza iyasi a azeologiya. – Toshken : Fan a exnologiya, 2010.
5. Абдурахмонов Ғ. Т. Ўзбек тилида фразеологизмларнинг ўрганилиши. – Тошкент: Фан,
1992.
6. Назарова Д. Фразеологик компетенция ва унинг ривожланиш йўллари. – «Филология
масалалари» журнали, №4, 2019. – Б. 115–121.
7. Хожиев А. Ўзбек тилининг фразеологияси. – Тошкент: Фан, 1973.
