324
TA’LIM- TARBIYADA TIL VA NUTQ
Tajibae a Sa binaz Tlegeno na
Nukus aqamli exnologiyala exnikumi O'qu ishla i bo'yicha di ek o o' inbosa i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704441
Anno a siya: Ushbu maqolada a’lim- a biya ja ayonida il a nu qning o‘ ni, uning shaxs
kamolo iga a’si i, nu q madaniya ini i ojlan i ishning zamona iy yondashu la i yo i ilgan.
Shuningdek, o‘qi u chila a a biyachila oldida u gan asosiy azi ala , o‘qu chila nu qini
i ojlan i ishda amaliy mashg‘ulo la ning ahamiya i haqida ik yu i iladi. Maqolada ilg‘o pedagogik
exnologiyala a kommunika i me odla dan sama ali oydalanish za u ligi asoslab be ilgan.
Kali so‘zla : Til, nu q, a’lim- a biya, nu q madaniya i, o‘qi u chi, muloqo , a akku , zamona iy
a’lim.
Аннотация: В данной статье освещается роль языка и речи в образовательном процессе,
их влияние на развитие личности, современные подходы к развитию культуры речи. Также
обсуждаются основные задачи, стоящие перед учителями и воспитателями, и значение
практических занятий в развитии речи учащихся. В статье обоснована необходимость
эффективного использования передовых педагогических технологий и коммуникативных
методов.
Ключевые слова: Язык, речь, образование, культура речи, учитель, общение, мышление,
современное образование.
Abs ac : This a icle highligh s he ole o language and speech in he educa ional p ocess, i s
in luence on pe sonal de elopmen , and mode n app oaches o de eloping speech cul u e. Also
discussed a e he main asks acing eache s and educa o s, he impo ance o p ac ical exe cises in he
de elopmen o s uden s' speech. The a icle subs an ia es he need o he e ec i e use o ad anced
pedagogical echnologies and communica i e me hods.
Keywo ds: Language, speech, educa ion, speech cul u e, eache , communica ion, hinking,
mode n educa ion.
Ki ish
Til a nu q jamiya a aqqiyo ining, milla ning ma’na iy boyligi a madaniy
yuksalishining muhim mezonidi . Bola nu qining i oji uning a akku da ajasi, muloqo
madaniya i a o‘z ik ini aniq i odalash qobiliya i bilan be osi a bog‘liqdi . Ta’lim-
a biya ja ayonida o‘qu chila ning ilni o‘zlash i ishi, nu qni i ojlan i ish, so‘z boyligini
kengay i ish o‘qi u chining asosiy azi ala idan bi idi . Nu q madaniya i o qali inson
a o dagi oqelikni anglaydi, o‘z ik ini man iqiy a zda i odalaydi a boshqala bilan
sama ali muloqo o‘ na adi. Shu sababli, a’lim ja ayonida ilni chuqu o‘ ga ish a nu q
madaniya ini shakllan i ish yosh a lodni ba kamol inson qilib a biyalashning muhim
sha la idan bi i hisoblanadi. Ta’lim- a biyada il a nu qning shakllanishi na aqa
o‘qu chila ning akademik yu uqla iga, balki ula ning ij imoiy a psixologik i ojiga ham
be osi a a’si qiladi. Nu q o qali bola o‘z ik ini boshqala ga ye kazadi, his- uyg‘ula ini
325
i odalaydi a muloqo o qali jamiya ga moslashadi. Shu sababli, o‘qu chila da nu q
madaniya ini i ojlan i ish ja ayonida na aqa g amma ik qoidala ni o‘ ga ish, balki so‘z
boyligini oshi ish, ala uzni o‘g‘ ilash, in ona siya a i oda osi ala ini shakllan i ish
muhimdi .
Zamona iy pedagogik adqiqo la shuni ko‘ sa adiki, in e ak i me odla nu q
i ojida eng sama ali osi ala dan bi idi . Masalan, olli o‘yinla , dialog mashg‘ulo la i,
gu uhli muhokamala a d ama iza siya o qali o‘qu chila nu q aolligini oshi adi, ula ni
o‘z ik ini e kin a a on i odalashga o‘ ga adi. Shu bilan bi ga, o‘qi u chi nu q
mashg‘ulo la ida mul imediya osi ala idan oydalanishi mumkin — audio izual
ma e ialla , ideo la hala a slaydla o‘qu chila ning qiziqishini oshi adi a nu qga
bo‘lgan mo i a siyasini kuchay i adi. Nu qni i ojlan i ishda badiiy adabiyo la ,
maqolla , hikma li so‘zla a she’ la ham muhim o‘ in u adi.
Shuni a’kidlash lozimki, il a nu qni i ojlan i ish ja ayonida indi idual yondashu
muhimdi . Ha bi o‘qu chining nu q da ajasi, qiziqishla i a qobiliya la i u licha
bo‘lishi mumkin, shuning uchun mashg‘ulo la shaxsiy eh iyojla ga moslash i ilishi
za u . O‘qi u chi u li azi ala , o‘yinla , loyiha ishla i o qali o‘qu chila ni nu qiy
aoliya ga jalb qilishi lozim, bu esa ula ning ik lash, muloqo a ijodiy qobiliya la ini
i ojlan i adi.
Shuningdek, il a nu qni shakllan i ishda pedagogik moni o ing a baholash izimi
muhim ol o‘ynaydi. O‘qu chila ning nu qdagi yu uqla i mun azam nazo a qilinib,
ula ning zai omonla i aniqlanadi a shunga mos ko ek i ishlanmala amalga oshi iladi.
Zamona iy a’limda bu ja ayonla in e ak i pla o mala a elek on es la o qali ham
amalga oshi ilishi mumkin.
Nu qni i ojlan i ish ja ayonida psixologik qulay muhi ya a ish ham ka a
ahamiya ga ega. O‘qu chila o‘z ik ini xa ola dan qo‘ qmasdan i oda e a oladigan, sa ol
be ishga a muhokamada aol qa nashishga ag‘ba lan i ilgan muhi da o‘qishla i za u .
Bu esa, o‘z na ba ida, ula ning muloqo ga bo‘lgan mo i a siyasini oshi adi a ilni aol
ishla ishga yo dam be adi. Shuningdek, il a nu qni i ojlan i ishda o‘qu chila ning
indi idual eh iyojla i a qiziqishla ini hisobga olish muhimdi . Masalan, ij imoiy
ma zula da suhba la , hikoyala a oqeala ni ahlil qilish mashg‘ulo la i
o‘qu chila ning ik lash qobiliya ini oshi adi, nu qini boyi adi a muloqo ga bo‘lgan
ish iyoqini kuchay i adi. Shu bilan bi ga, o‘qu chila ga so‘z o‘yini, sinonim a
an onimla ni aniqlash, o‘z so‘zla ini hikoya shaklida i odalash kabi in e ak i mashqla
o qali ilni amalda qo‘llash imkoniya la i ya a iladi.
Zamona iy pedagogik aj iba shuni ko‘ sa adiki, mul imediya osi ala idan
oydalangan holda nu q mashg‘ulo la ini olib bo ish sama ado likni oshi adi. Audio a
326
ideo ma e ialla o‘qu chila ga ala uz, in ona siya a muloqo uslubla ini o‘g‘ i
o‘ ganishga yo dam be adi. Shu bilan bi ga, in e ne - esu sla o qali o‘qu chila global
il muhi ida o‘zini sinab ko‘ ishi a u li madaniya la bilan anishishi mumkin.
Nu qni i ojlan i ishda o a-ona a jamiya ning oli ham ka a. Bolaning uyidagi
muloqo muhi ini boyi ish, ula bilan bi ga ki ob o‘qish, hikoyala ya a ish a
suhba lashish o qali ilning boyligi a i oda osi ala ini oshi ish mumkin. Shu a zda,
a’lim- a biya ja ayoni na aqa mak abda, balki uy a jamiya da ham doimiy qo‘llab-
qu a lanadi. Shuningdek, nu qni i ojlan i ishda il o‘yinla i a ijodiy mashqla muhim
o‘ in u adi. Masalan, hikoya ya a ish, d ama iza siya, she’ a dialogla ni sahnalash i ish
o qali o‘qu chila nu q aolligini oshi adi, ula o‘z ik ini e kin a ijodiy i odalashga
o‘ ga iladi. Shu bilan bi ga, o‘qu chila ning nu qini baholash ja ayonida kons uk i ik
be ish a ag‘ba lan i ish izimi jo iy e ilishi muhimdi . Bu usul o‘qu chida o‘z kuchiga
ishonch a muloqo ga bo‘lgan qiziqishni oshi adi.
Nu qni shakllan i ishda ilning madaniy a es e ik jiha la i ham e’ ibo dan che da
qolmasligi lozim. Badiiy asa la , maqolla , a o izmla a hikma li so‘zla yo damida
o‘qu chila ga so‘zning ma’nosi a i oda uslubi o‘ ga iladi, bu esa ula ning nu qini
boyi adi a a akku ini i ojlan i adi. Shu bilan bi ga, mul imediya osi ala i o qali
o‘qu chila u li audio a ideo ma e ialla bilan anishib, ala uz a in ona siya bo‘yicha
amaliy mashqla ni baja ish imkoniga ega bo‘ladi.
Shuningdek, il a nu qni i ojlan i ish ja ayonida o‘qu chila ning psixologik hola i
a muloqo muhi ini hisobga olish za u . O‘qu chi o‘z ik ini xa ola dan qo‘ qmasdan
i oda e a oladigan, sa olla be ish a muhokamada aol qa nashishga ag‘ba lan i ilgan
muhi da bo‘lishi ke ak. Shu a zda, o‘qu chila da o‘z ik ini e kin i odalash, inglash a
kons uk i muloqo qilish ko‘nikmala i shakllanadi, bu esa ula ning nu q madaniya i a
kommunika i qobiliya ini sezila li da ajada i ojlan i adi.
Til a nu qni i ojlan i ish ja ayonida pedagog a o a-onaning doimiy hamko ligi
ka a ahamiya ga ega. Uyda o‘qilgan ki obla , hikoya a suhba la , kons uk i ik la
o‘qu chining nu qini boyi adi, ilga bo‘lgan qiziqishini oshi adi. Shu bilan bi ga, a’lim
muassasasida o‘qu chila ning nu qini moni o ing qilish, indi idual yondashu a
ko ek i ishla amalga oshi ilsa, nu q madaniya i izimli a sama ali i ojlanadi. Nu qni
shakllan i ish ja ayonida exnologik osi ala dan oydalangan holda indi idual a gu uh
ishla i sama ado ligini oshi ish mumkin. Masalan, in e ak i da slikla , audio- ideo
la hala , onlayn es la a il o‘yinla i o‘qu chila ning nu qiy aolligini oshi adi, ula ni
muloqo ga jalb qiladi a o‘z ik ini e kin i odalashga ag‘ba lan i adi. Shu bilan bi ga,
o‘qu chila ni nu q mashg‘ulo la iga ag‘ba lan i ishda muko o izimi a ijobiy baholash
me odla i ham sama ali osi a si a ida ishla iladi.
327
Bundan ashqa i, nu qni i ojlan i ish ja ayonida o‘qu chila ning indi idual
qobiliya la ini hisobga olish muhimdi . Ba’zi o‘qu chila nu qni ez i ojlan i sa,
boshqala ga qo‘shimcha mashqla a konsul a siyala za u bo‘lishi mumkin. Shu
sababli, pedagogla nu q mashg‘ulo la ini shaxsiylash i ish o qali ha bi o‘qu chining
eh iyojiga moslash i ishi, ula ning i ojlanishini yaxshilash imkonini be adi.
Shuningdek, il a nu qni i ojlan i ishda ij imoiy muhi a muloqo ning oli ka a.
O‘qu chila ni u li gu uh mashg‘ulo la iga, deba la a suhba la , d ama iza siya a
hikoya mashqla iga jalb qilish o qali ula ning kommunika i ko‘nikmala i shakllanadi.
Bundan ashqa i, nu qni shakllan i ishda o‘qu chila ning ij imoiy a emo sional
i ojlanishi e’ ibo dan che da qolmasligi lozim. Nu q o qali bolala o‘z his- uyg‘ula ini
i odalaydi, boshqala ni ushunadi a ij imoiy muloqo qobiliya la ini i ojlan i adi. Shu
bilan bi ga, d ama ik o‘yinla , hikoya a dialogla ni sahnalash i ish o qali o‘qu chila
empa iya a ijodiy ik lash ko‘nikmala ini ham mus ahkamlaydi.
Xulosa
Til a nu q a’lim- a biya ja ayonining poyde o idi . O‘qu chi nu qining o‘g‘ i
shakllanishi uning na aqa a’limdagi mu a aqiya i, balki shaxsiy i oji a ij imoiy
aolligi uchun ham muhimdi . O‘qi u chi o‘qu chila da so‘zga hu ma , ik ni man iqiy
bayon qilish, adabiy il me’yo la iga ioya qilish ko‘nikmala ini shakllan i ishi lozim. Ha
bi a’lim muassasasida nu q madaniya ini o‘qi ish bo‘yicha mun azam ish olib bo ish,
ilni o‘ ga ishda milliy a zamona iy yondashu la ni uyg‘unlash i ish za u . Tilni chuqu
bilgan, nu qi a on, ik i aniq o‘qu chi — mus aqil ik laydigan, madaniya li shaxs
si a ida jamiya da aol o‘ in egallaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Yo‘ldoshe , A. Nu q madaniya i a uni shakllan i ish me odikasi. Toshken : Fan nash iyo i. (2015).
2. G‘o u o a, D. Til a a akku o‘za o bog‘liqligi. Toshken : Ilm Ziyo. (2020).
3. Xolma o a, R. Til o‘qi ishning zamona iy me odla i. Toshken : O‘qi u chi nash iyo i. (2018).
4. Abdu ahmono a, S. Nu qni i ojlan i ishda kommunika i yondashu . Sama qand: SamDU
nash iyo i. (2019).
5. Saido a, Z. Til madaniya i a yoshla nu qining i oji. Toshken : Inno a siya Ziyo. (2021).
