342
JAY GÁPLERDI OQÍTÍWDA «ROLLI OYÍN» USÍLÍNAN PAYDALANÍW
Qazaqbae a Maxsuda
Ájiniyaz a ındaǵı NMPI 3-ku s s uden i
Ilimiy basshı Allanaza o E. .i.k., docen
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17704498
Kali so’zla : ling is ika, an onim, si a , alen lik, ek i alen , kon eks , ob az, seman ika, s il,
shakl.
Ключевые слова: лигвистика, антоними, прилагательные, валентность, контекст, образ,
семантика, стиль, форма.
Key wo ds: linguis ic, language, con ex , conce ning, peculia i ies, seman ical, s il, o ma.
Ulıwma bilim be iw mek eple iniń joqa ı klassla ında inno aciyalıq usılla dan
paydalanıw a qalı jas áwlad ıń ek sawa lılıǵın ǵana je ilis i ip qoymas an onıń dúnya
anımalılıǵın, ziy ekligin hám logikalıq oylaw qábile in de a ı a uǵın, keleshek e
shólkemles i iwshilik uqıbın da awajlandı a uǵın ózgeshelikke iye boladı.
Ino aciyalıq me odla álim- á biya ba ısında oqıwshıla hám oqı ıwshı a asındaǵı
belsendilik i ası ıw a qalı oqıwshıla dıń bilimle in ózles i iwin jedelles l lw, jeke
sıpa la ın awajlandı ıwǵa xızme e edi. Me odla dı qollanıw sabaq ıń ná iyjeliligin
ası ıwǵa já dem be edi. Inno aciyalıq bilim be iwdiń iyka ǵı ólshemle i: báseki- óz a a
piki alasla ın ó ke iw, oqıw ma e ialın e kin bayan e iw hám ob azlı súw e lew
imkaniya ın a ı ıw, oqıwshıla dıń belsendilik kó se iwine imkaniya la ja a ılıwına
e isiw, kishi opa , úlken opa , klass jámáá i bolıp islew boyınsha apsı mala be iw,
jazba isle o ınlaw hám basqa me odla dan iba a bolıp, ola álim- á biyalıq iske lik
ná iyjeligin ası ıwda úlken áhmiye ke iye.
Inno acialıq usılla dı qollanıw ná iyjesinde oqıwshıla dıń óz be inshe piki lew,
alqılaw, juwmaq shıǵa ıw, óz piki iin bayan e iw, onı mısalla menen iyka lanǵan halda
qo ǵay alıwı, salama qa ım-qa nas, sáwbe lesiw, piki alasın alıp ba ıw kónlikpele i
qáliplesedi hám u aqlı awajlanıp ba adı.
Bul máselede ame ikalı psixolog hám pedagog B.Blum biliw hám emocional
a awla daǵı pedagogikalıq maqse le diń aksonomiyasın ja a qan edi. Onı «Blum
aksonomiyası» dep a aydı. (Taksonomiya-ba lıq ıń qu amalı dúzilgen a awla ın
klassi ikaciyalaw hám sis emalas ı ıw eo iyası). Ol oylawdı biliw qábile le i a qalı
awajlanıwına muwapıq áwish egi al ı dá ejege ajı a ı. Bula - oylawdıń awajlanıwı,
biliw, úsiniw, qollanıw, analiz- alqılaw, ulıwmalas ı ıw, bahalaw dá ejele i esaplanıladı.
343
Usınday bahalı maǵlıwma la dı qáliples i iw ba ısında joqa ı klassla da jay gáple di
oqı ıwda inno aciyalıq sabaqla dıń ayı mashılıqla ın onıń kúndelikli sabaqqa qa aǵanda
ózgeshelikle in sezip o ı adı. Tómendegi dás ú iy hám inno aciyalıq sabaqla dıń
ayı mashılıqla ın be ilgen kes ede kó iwimiz múmkin:
Tiyka ǵı
úsinikle
Ámeldegi sabaq
Inno aciyalıq sabaq
Sabaq ıń maqse i
Sabaq ıń maqse i boyınsha
bilim, kónlikpe, áji iybele di
qáliples i iw, bekkemlew
Sabaq eması boyınsha e kin
piki lew, juwmaqqa keliw, ola dı
bayan qılıw, qo ǵawǵa úy e iw.
Sabaqqa aya lıqqa
alapla
Sabaq jobası konspek hám
didak ikalıq qu alla dı aya law
İnno aciyaalıq sabaq islenbele i, óz
be inshe jumısla ushın apsı mala ,
a qa pa ma e ialla , basqa ke ekli
qu alla dı aya law
Oqıwshıla
aya lıǵına alapla
Aldıńǵı sabaq boyınsha
wazıypala dı o ınlap keliw
Jańa sabaq eması boyınsha iyka ǵı
úsinikle di hám dáslepki
maǵlıwma la dı biliw
Waqı ıń
bólis i iliwi
Sabaq waq ınıń kóp bólegi
oqı ıwshınıń aza emanı
úsindi iwi, analiz qılıwı,
apsı mala dı úsindi iwi,
ózles i iwdi baqlaw qılıwǵa
sa planadı
Sabaq waq ınıń kóp bólimi
oqıwshıla dıń ǵá ezsiz apsı mala ın
o ınlawı, piki almasıwı, alqılawı, óz
juwmaqla ın bayan e iwi hám
qo ǵawǵa sa planadı
Sabaq ıń modul
hám algo i mle i
Sabaq ıń moduli hám
algo i mle den há bi oqı ıwshı
ózi qollap a ı ǵan me odqa
sáykes paydalanadı
Há bi sabaq aldınnan aya lanǵan
modulle hám algo i mle ge,
p oek le ge sáykes ó ke iledi.
Oqıwshıla dan
alap e ile uǵın
há eke sheń
dá ejesi
Oqıwshıla dıqqa ın jámlew,
úsiniw, piki lew, apsı mala dı
o ınlaw boyınsha há eke sheń.
Sóylesiw kó inisle i: oqı ıwshı-
opa ; oqı ıwshı-oqıwshı,
oqıwshı-oqı ıwshı, opa -
oqı ıwshı.
Oqı ıwshı hám oqıwshıla hám há
á epleme há eke sheń, bi gelik e
she iklilik kó inisle i:oqı ıwshı-
oqıwshı, oqıwshı-oqıwshı, oqıwshı-
kishi opa , oqıwshı-oqı ıwshı, kishi
opa -oqı ıwshı.
Bilimle in
ózles i iwdiń
iyka ǵı usılla ı
hám ú ile uǵın
ná iyje
Qa ım-qa nas o aǵa aslaw,
sóylesiw alıp ba ıw, báseke,
a ıs, piki , analiz, alıqlaw,
oqıw hám basqala . Tema
boyınsha oqıwshıla dıń bilim
kónlikpe áji iybele di
ózles i iwle i
Qa ım-qa nas, piki di o aǵa aslaw,
sóylesiw alıp ba ıw, báseke, piki
jú i iw, analiz hám basqala ,
oqıwshıla dıń óz piki , juwmaqla ın
qáliples i iw, ola dı ǵá ezsiz bilim
alıwǵa úy e iw.
344
Joqa ıdaǵı kes ede kó inip u ǵanınday, jay gáple di oqı ıwdıń eki usılı a asında
sezile li dá ejede ózgeshelikle kózge aslanadı.
Jay gáple di oqı ıwda «Rolli oyın» usılın qollanǵan sabaq waqı ında oqıwshıla dıń
ózles i genligin inno aciyalıq belgile sis emasın paydalanıw já deminde anıqlaw ushın
qollanıladı. Bul usıldı qollanıw oqıwshıla ǵa eks penen islewdiń áhmiye liligin bildi iw
a qalı ola dıń qábile in ası adı. Rolli oyın usılınıń belgile sis eması ómendegidey
kó iniske iye bolıwı shá : Jay gáple di oqı qanda bul usıldıń s a egiyasın qollanǵanda:
1- qádemde jay gáple boyınsha úsindi iw isle i alıp ba ıladı;
2- qádemde gáp egi mazmun a qalı indi idual piki lew alap e iledi;
3- qádemde gáp iń mazmunı boyınsha óz piki le i iyka ında allaydı;
4- qádemde alınǵan maǵlıwma ı o ganayze le a qalı sis emalas ı adı.
Jay gáple di «Rolli oyın» usılınan paydalanıp oqı ıwdıń ózine án ózgeshelikle i.
Ulıwma bilim be iw mek eple i joqa ı klassla ında inno aciyalıq usılla dan paydalanıw
– bul oqıwshınıń dúnya anıwshılıq iske ligin a ı a uǵın, shólkemles i iwshiligin
awajlandı a uǵın ózgeshelikke iye boladı.
Dás ú iy emes me odla álim- á biya ba ısında oqıwshıla hám oqı ıwshı a asındaǵı
belsendilik i a ı ıw a qalı oqıwshıla dıń bilimle in ózles i iwin ak i les i iw, jeke
sıpa la ın awajlandı ıwǵa xızme qıladı. Inno acialıq me odla dı qollanıw sabaq ıń
ná iyjeliligin ası ıwǵa já dem be edi. Inno acialıq álimniń iyka ǵı ólshemle i: báseke-
a ısla ó ke iw, oqıw ma e ialın e kin bayan e iw hám súw e lew imkaniya ı, lekciyala
sanı azlıǵı, bi aq semina la sanı kópligi, oqıwshıla dıń lide lik kó se iwine imkaniya la
ja a ılıwına, kishi opa , úlken opa , klass jámáá i bolıp islew boyınsha apsı mala
be iw, jazba isle o ınlaw hám basqa me odla dan iba a bolıp, ola álim- á biyalıq isle
ná iyjeligin ası ıwda ózine án áhmiye ke iye.
Házi gi waqı a joqa ı klassla da ana ilin oqı ıw me odla ın je ilis i iw a awındaǵı
iyka ǵı baǵda la ınan bi i inno acialıq álim hám á biya usılla ın engiziwden iba a .
Inno aciyalıq usılla dı qollanıw ná iyjesinde oqıwshıla dıń óz be inshe piki lew,
alqılaw, juwmaqla shıǵa ıw, óz piki iin bayan e iw, onı iyka lanǵan halda qo ǵay biliw,
salama qa ım-qa nas, sáwbe lesiw, a ıs alıp ba ıw kónlikpele i qáliplesip, awajlanıp
ba adı. Bunda oylawdıń awajlanıwı biliw, úsiniw, qollanıw, analiz, ulıwmalas ı ıw,
bahalaw dá ejele i boladı.
Mek ep sabaqla ında hám oqıw qu alla ında, oqıwshıla menen ú li ámeliy,
awızeki hám jazba jumısla kóbinese kó kem ádebiya an alınǵan jay gáple ge
iyka lanǵan bolıp keledi. Bunıń sebebi kó kem il janlı ildiń ba lıq kó inisle in
óz ishine aladı. Demek, joqa ı klass oqıwshısı sabaq p ocesinde kó kem shıǵa ma
ili menen baylanısadı. Muǵallim klass a ek anaw, ya mınaw qısqa eks hám
345
mısalla dıń bazasında il qubılısla ı menen ak le ine allaw isle iw menen ǵana
sheklenip qalmas an, belgili bi konk e kó kem shıga manıń ilindegi jay
gáple di baqlaw, ol uw alı oqıwshıla dıń juwmaq shıǵa ıwına da aya lawı o ınlı.
Ulıwmalas ı ıp ay qanda, oqıwshıla dıń ulıwma qa aqalpaq ilindegi illik
qubılısla dı úy eniwin, ola dı e eń biliwge kónligiwin kel i ip shıǵa adı. Solay
e ip, keleshek e ola dıń qospalı aq jumısla islewine múmkinshilikle uwdı adı.
Jay gáple di oqı ıwdı shólkemles i iw, onnan unamlı ná iyjege e isiw ushın Rolli oyın
usılınan paydalanıw ay ıqsha ná iyje be edi.
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Abdimu a o P. «Pedagogikalıq exnologiya» 2010 j. N., QMU.
2. E. Allanaza o . Qa aqalpaq ilin oqı ıw me odikası. N,. 2023.
3. Yúldoshe J., Yúldoshe a F., “İn e aol alim si a ka ola i”, T.2009
4. Pi niyazo a A. «Qa aqalpaq ilin pedagogikalıq exnologiya iyka ında oqı ıw» N., 2008
