28
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
SAKSOVUL KO’CHATLARINI YETISHTIRISH VA EKISH TEXNOLOGIYALARI
O‘ZBEKISTON TARJIBASI
Mamayusupo a Laylo G’ulom qizi
Te miz da la muhandislik a ag o exnologiyala uni e si e i,
O‘ monchilik a aholi yashash joyla ini ko’kalamzo lash i ish a’lim yo`nalishi 3-ku s alabasi.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17706797
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis onning cho‘l a ya im cho‘l hududla ida
sakso ul o‘simligini ko‘pay i ish a sun’iy ekinzo la ba po e ish bo‘yicha olib bo ilayo gan
ishla yo i ilgan. Sakso ulning biologik xususiya la i, u ug‘dan ko‘cha ye ish i ish a ochiq
maydonga ekish exnologiyala i ilmiy asosda ahlil qilingan. Maqolada “Yashil makon”
umummilliy loyihasi doi asida O olqum, Qizilqum a Us yu hududla ida sakso ulzo la ni
kengay i ish aj ibala i kel i ilgan. Shuningdek, sakso ulni pa a ish qilish, qum ko‘chishini
o‘x a ish a ekologik ba qa o likni a’minlashdagi o‘ ni ochib be ilgan. Tadqiqo na ijala i
O‘zbekis on sha oi ida sakso ul ekish exnologiyasini akomillash i ish, ekologik xa sizlikni
mus ahkamlash hamda cho‘llanish ja ayonla ini kamay i ishda muhim ahamiya ga ega.
Kali so‘zla : sakso ul, cho‘l eko izimi, ko‘cha ye ish i ish, ekish exnologiyasi, ekologik
ba qa o lik, O olqum, Yashil makon
Аннотация. В данной статье рассматриваются работы, проводимые по
размножению саксаула и созданию искусственных насаждений в пустынных и
полупустынных регионах Узбекистана. На научной основе анализируются биологические
свойства саксаула, технология выращивания рассады из семян и посадки в открытый
грунт. В статье описываются опытные работы по созданию саксауловых насаждений в
условиях Аралкумского, Кызылкумского и Устюртского регионов в рамках национального
проекта «Доброе место». Раскрывается роль ухода за саксаулом в обеспечении
правильного движения песков и экологической безопасности. Результаты исследований
имеют важное значение для совершенствования технологии возделывания саксаула,
укрепления экологической безопасности и снижения процессов опустынивания в
Узбекистане.
Ключевые слова; саксаул, пустынная экосистема, выращивание рассады,
технология посадки, экологическая устойчивость, Орлкум, зеленая зона.
Anno a ion. The a icle co e s he wo k ca ied ou on he ep oduc ion o saxaul plan s
and he c ea ion o a i icial plan a ions in he dese and semi-dese a eas o Uzbekis an. The
biological p ope ies o saxaul, he echnology o g owing seedlings om seeds and plan ing in
open g ound a e analyzed on a scien i ic basis. The a icle desc ibes he expe imen al
expe iences o saxaul plan a ions unde he A alkum, Kyzylkum and Us yu i e s wi hin he
amewo k o he na ional p ojec "Good Place". saxaul ca e, i s ole in ensu ing p ope sand
mo emen and en i onmen al sa e y a e e ealed. The esea ch esul s a e impo an o
imp o ing saxaul plan ing echnology, s eng hening ecological sa e y, and educing
dese i ica ion p ocesses in Uzbekis an.
Key wo ds; saxaul, dese ecosys em, seedling cul i a ion, plan ing echnology,
ecological sus ainabili y, A alqum, G een space.
Ki ish. O‘zbekis onning ka a qismi cho‘l a ya im cho‘l hududla dan ibo a bo‘lib, bu
ye la da shamol a’si ida qum ko‘chishi, up oq e oziyasi a ekologik muammola kuchayib
bo moqda.
29
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Shu sababli cho‘l ekologik izimini saqlab qolishda sakso ul (Haloxylon) o‘simligi
beqiyos ahamiya ga ega. Sakso ul qum ba xanla ini mus ahkamlab, up oqni ushlab u adi,
shuningdek, cho‘l hay onla i uchun oziq a soya manbai bo‘lib xizma qiladi. O‘zbekis on
hukuma i a olimla i so‘nggi yilla da sakso ulni ko‘pay i ish, sun’iy ekinzo la ba po e ish
bo asida sama ali aj iba o‘plagan.
Sakso ul cho‘l sha oi iga yaxshi moslashgan cho‘l o‘simligi bo‘lib, u yuqo i ha o a ,
kuchli shamol a su anqisligiga ba dosh be a oladi. Ildiz izimi 15–20 me chuqu likka ki ib
bo adi. Shuning uchun u cho‘lning abiiy himoyachisi hisoblanadi. Sakso ul ko‘cha la i asosan
u ug‘ o qali ko‘pay i iladi. U ug‘la noyab –dekab oyla ida pishadi a ula e a baho da ekish
uchun ayyo lanadi. U ug‘la qumli subs a da, yaxshi shamollanadigan issiqxonala da
ye ish i iladi. Ekishdan oldin u ug‘la 4–6 soa su da i i iladi. Ha bi gek a ga o‘ acha 5–7 kg
u ug‘ sa lanadi. Niholla 20–25 sm balandlikka ye gach, ochiq maydonga ko‘chi iladi.
Sakso ul ko‘cha la ini ekish ishla i oda da e al–ma oyla ida amalga oshi iladi. Ekish
chuqu ligi 40–60 sm, ko‘cha la o alig‘i esa 1,5–2 me a o ida bo‘ladi.
Tup oqning qumli a ya im qumli bo‘lishi sakso ul uchun eng qulay hisoblanadi.
Ekishdan so‘ng das labki 2–3 oyda omchila ib sug‘o ish usuli bilan namlik a’minlanadi.
Ba’zi hududla da qum uchishini kamay i ish uchun sakso ul bilan bi ga biyu g‘un a
qandim singa i o‘simlikla ham ekiladi. So‘nggi yilla da mamlaka imizda “Yashil makon”
umummilliy loyihasi doi asida millionlab sakso ul ko‘cha la i ekilmoqda. Qo aqalpog‘is on
Respublikasining O olqum hududida sakso ul ekish na ijasida 1,7 million gek a maydon yashil
hududga aylan i ildi. Qizilqum a Us yu pla osida ham sun’iy sakso ulzo la ba po e ilib, qum
ko‘chishi sezila li da ajada kamaydi. Ekologiya, a o -muhi ni muho aza qilish a iqlim
o‘zga ishi azi ligi huzu idagi mu axassisla xalqa o ashkilo la bilan hamko likda yangi u ug‘
na la ini sino dan o‘ kazmoqda. O ol dengizining qu igan ubi cho’l-sah odan ibo a . Bu ye da
iqlimning og’i ligi, abiiy namga chilikning kamligi o’simlik dunyosining kambag’alashu iga
olib kelgan.
Shunday bo’lishiga qa amasdan ushbu hududda moslashgan ko’pgina o’simlikla o’sadi.
Ula ning ba chasidagi hujay ala da su ni ushlab u u chi moddala , e i moyla i,
alkaloidla , oshlo chi moddala su da e u chan uzla ma jud.
Xulosa: Sakso ul — O‘zbekis on ekologik ba qa o ligi uchun muhim o‘simlikdi . Uning
ko‘pay i ilishi na aqa cho‘llanishni o‘x a adi, balki up oq unumdo ligini iklash, ha o si a ini
yaxshilash a hay ono dunyosini saqlashga xizma qiladi.
30
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
O‘zbekis on aj ibasi shuni ko‘ sa moqdaki, sakso ul ekinzo la ini kengay i ish o qali
kelajak a lodla uchun sog‘lom a yashil muhi ya a ish mumkin.
Sakso ul o’simlikligi ildizi shamol kuchini pasay i adi. Uzun ildizla i esa qumni
o’x a ib, unda o’ o’simlikla o’sishiga yo dam be adi. Bu esa, o’z na ba ida, madaniy ohala ga
qum ki ib kelishini oldini oladi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. A.Qayimo a E.T.Be diye Dend ologiya -T; Cho’lpon 2012-yil
2. A.Q.Qayimo Dend ologiya -T; ‘’Ilm-ziyo’’ 2007
3. Ablae S.M Yuldasho Ya.X. Madaniya o’ monla i. Toshken ,2008
4. A.U.Usmono Dend ologiya -T ‘’O’qi u chi’’ 1974
5. www.ekogaze a.uz
6. h ps;//u mon.go .uz
