6
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
NIZO TUSHUNCHASINING NAZARIY TAHLILI
(AFG’ON MUAMMOSI MISOLIDA)
Rahmono Nu iddin
Deno adbi ko lik a pedagogika ins i u i
O‘qi u chi
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17707239
Anno a siya. Ushbu maqola nizola ushunchasining naza iy ahliliga bagʻishlangan. Unda
nizoning jamiya i ojidagi doimiy ham ohligi, uning jamiya hayo idagi oʻ ni qadimdan eʼ ibo ga
molik boʻlib kelgani aʼkidlanadi.Maqolada nizo ushunchasiga u li aʼ i la a qa ashla
kel i ilgan. Masalan, Y. Shepanskiy nizoni "aniq p edme yoki aziya sababli ujudga kelu chi
maqsad a imkoniya ning qa ama-qa shi yoʻnal i ishni chaqi u chi oʻqnashu i" deb izohlaydi. L.
Koze uni "ahamiya li na sala uchun ku ash a huquqiy hola , hokimiya a esu sla aniqlash i ish
uchun daʼ o qilish" deb ushun i adi. Nizo – ij imoiy hayo ning ba cha sohala idagi nizola ning
sababla ini, dinamikasini, shaklini, shuningdek, ula ni hal e ish a boshqa ish osi ala ini
oʻ ganu chi andi
Kali so‘zla : Nizo, nizo ushunchasi, Ij imoiy ziddiya la , Kon lik ologiya, Ij imoiy nizo,
Nizola ning u la i, F ensis Bekon, Nizola ning sababla i
Ki ish: Nizo ushunchasining naza iy ahlili Hozi gi zamon ilm- ani basha iya a ixining qaysi
bi da iga mu ojaa qilmasin, ula ning ba chasida nizola ning ma jud ekanligiga duch keladi.
Aniq oq qilib ay ganda, nizo jamiya i ojining doimiy ham ohi bo‘lganligiga amin bo‘lamiz.
Nizola ning jamiya hayo idagi o‘ ni qadimdan e’ ibo ga molik bo‘lib kelgan. Ha, insoniya nizola
bilan "bilag’on odam"la yashagan da dan buyon hamna asdi . Shuning uchun bo‘lsa ke ak ilmiy
doi ala ga nizo haqidagi ilk qa ashla a sonala o qali ki ib kelgan.
Aynan a sona a ma alla da, o‘ gan as la da ijod qilgan aylasu la , a ixchila a yozu chila ning
ik -mulohazala i-yu ilmiy qa ashla ilagi ko‘plab, ba’zan esa o‘ a mulohazali ik la jamiya dagi
nizola ning kelib chiqish sababla i a ula ni ba a a e ish yo‘lla i xususida bo‘lgan.
“Nizo” ushunchasi a’ i i asosida ye a licha Y.Shepanskiy akli qilgan asni bo , ya’ni u nizoni
“aniq p edme yoki aziya sababli ujudga kelu chi maqsad a imkoniya ning qa ama-qa shi
yo’nal i ishni chaqi u chi o’qnashu i
1
” deb izohlaydi.
Qadimda oqsoqolla u ug’-qabila boshliqla i kengashi nizoni hal qilu chi kuch si a ida xizma
qilgan. Bi oq insoniya a ixining keyingi bosqichla ida ilk da la la ning ujudga kelishi, odamla
o‘ asida abaqalanishnish akomi1lashishi a uning o qasidan ha xil siyosiy izimla ning yuzaga
kelishi ha doim ham jamiya da ba qa o likni a’min e a e magani abiiy hol. Bunday o‘zga ishla
odamla o‘ asida muayyan da ajada ij imoiy haqsizlikni kuchay i gan. Oqiba da nizola ga zamin
hozi lanib, omonla o‘ asidagi qa ama-qa shilikla kengayib bo a e gan. Na ijada jamiya la nizola
o qasidan uning a’si idagi muammola ko‘payib bo gan. Shuning uchun o‘ gan ko’plab yilla
da omida kishilik jamiya i inch- o u kelajakka umid bilan qa agan, doimo u ush a qa ama-
qa shiliksiz jamiya ni ko‘ ishga in ilib yashagan.
Asosiy qism: Ij imoiy nizola ning abia i o‘g’ isidagi ilk qa ashla a ushunchala o asida
qadimgi yunon aylasu la i alohida o‘ in ega layli. Mashhu an ik aylasu Ge akli u ushla a
ij imoiy nizola o‘g isidagi ik a muloxazala ini abiiy bo liq haqidagi umumiy qa ashla izimiga
bog’lashga ha aka qilgan. Uningcha xamma na sa o‘za o bog’liq a bi -bi iga aylanib gu adi. Shu
jumladan, insoniy munosaba no mala i ham.
1
Щепаньский Я. Элементарные понятия социологии. – М., 1969. – C. 200.
7
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Abu Nas Fo obiy (873-950 y.) bi inchi bo‘lib jamiyamning kelib chiqishi a da la ni qanday
boshqa ish ke akligi haqidagi ilmiy-naza iy bilimla izimini o’ ganib chiqdi. Bula asosan
quyidagila di :
➢ Ij imoiy has haqidagi an a uning azi asi;
➢ Inson jamoasining ujudga kelishi a kibi a u la i;
➢ Shaha -da la jamoasining azila i, da laning aoliya i azi asi a uni boshqa ish
shaklla i;
➢ Insonning jamiya dagi o‘ ni a azi asi, aqliy, axloqqi kamolo i masalala i;
➢ Da la jamoasining maqsad a azi ala i, insonni bax -saoda ga e ish i ishning usulla i a
yo‘l-yo‘ iqla i.
Fo obiyning ik icha, jamiya dagi nizola ning bi dan bi sababi - odamla a akku ida ij imoiy
hayo , shaha -da la , axloq a ik ilmla inish o‘la shakllanmaganligidadi . O‘z na bagila yuzaga
kelmoqchi bo‘ladigan nizola ning oldini olishda hamda odamla ning ushbu ilmla bo‘yicha olgan
yuwo i bilimla i ijobiy na ijala be ishi haqida gapi ib, naza iy bilimla ning egallanishi amaliyo da
muhim ahamiya ga ega ekanligini uq i adi. Fo obiyning jamiya haqidagi mulohazala ida
“zo‘ a onlik a majbu lash a’limo i”
2
ko’ inadi. Chunki ha qanday da la a jamiya da "zo‘ a onlik
a majbu lash a’limo i"ning amaliyo da aks e ishi, o‘sha da a a jamiya dagi nizola
shakllanishining asosidi . Fo obiy
"zo‘ a onlik a majbu lash a’limo i"ga qa ama-qa shi o‘la ok " abiiy eh iyoj naza iyasi"ni
3
ilga i
su adi. Ze o odamla ning bi galikda o u yashashi, jamoala ga uyushishi, bi -bi iga yo damlashib
kun kechi ishi kabila abia a jamiya dagi " abiiy eh iyoj" ma judligining abiiy belgila idi .
Sha qdagi ilk Uygonish da i akilla i qa ashla idan a qli a ishda G‘a b dunyosi o‘ a as la -
Ye opa Uygonish da i namoyandala i ij imoiy nizola ga mu akkab a qa ama-qa shi baho be dila .
Negaki bu da da jamiya dagi ij imoiy ziddiya la a qu olli o‘qnashu la ni mashhu gumanis la T.
Mo , E. Rog s dam. F. Rabls, F. Bekonla keskin qo alab chiqqan edila . E azm Rog s dam u ush -
"u ushni bilmaganla uchun shi in" deydi. U boshlanajak nizoning misoli zanji eaksiyasi yanglig’,
o‘z domiga aholining yangi qa lamla i a da la la ni o ib ke ishi bo asida so‘z yu i ib, qa ama-
qa shi u gan omonla ga chi umumiy jiha dan g’oya iy bi ga bo‘lsala ham, o‘za o sulhga
kelishishla i mushkulligiga e’ ibo qa a di. Ingdiz aylasu i F ensis Bekonning nizola abia i
o‘g isidagi ik la i ham e’ ibo ga loyiqdi . Nizo a ixida u bi inchi bo‘lib da la ning ichki ij imoiy
nizola i sababla ini aniq naza iy ahlil qilib chiqib, ij imoiy a ibsizlikla ning moddiy, hissiy a uhiy
sha -sha oi la ini sinchiklab o‘ gangan hamda ula ni ba a a e ish yo‘lla ini belgilab be gan. F.
Bekon qa ashla ida da la a jamiya dagi ij imoiy a ibsizlikla ning yuzaga kelishiga sabab si a ida
asosan moddiy sababla ushunchasi us u o ligi xa ak e lidi . Masalan, uningcha bunday us u o
jiha la dan bi i da la dagi xalq moddiy ah olining angligida namoyon bo‘ladi. "Da la da qancha
nocho bo‘lsa, - deydi u - shuncha ayyo qo‘zgolonchidi . Mabodo nocho la qa o iga oddiy xalqning
mobillashu i sabab bo‘lsa, xa o ib bo adi a aniq oq namoyon bo‘ladi.
Gu uhla o’ asidagi nizola ning quyidagi u la i ma jud:
➢ Iq isodiy nizola ;
➢ Siyosiy nizola ;
➢ Milliy nizola .
4
2
Jumaye R.Z. Kon lik ologiya asosla i. – T.: Akademiya, 2000. – B. 7.
3
O’sha ki ob – B.8.
4
Анцупов А. Я., Шипилов А. И. Конфликтология. – Питер, 2007. – C.115.
8
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Shu bilan bi ga iklashla ning da la dagi ij imoiy qa lamla a akillik o gani ik ini inoba ga
olmasdan qa ’iy a ishda sub’ek i mulohazasiga ko‘ a ish u ishi nomaqbulligini uq i adi. Aga da
shunday hola yuz be sa, "xalq bunday boshboshdoqlikni qiyin hazm qiladi a o‘zla icha mus aqil
a ishda qandaydi yangi boshqa u izimini jo iy e ishga a uni o‘ na ishga ha aka qiladila .
Qachonki "o‘ aliq" ziyolila dan xalqqa yo‘nalish be ib qo‘yilsa xalqning ko‘ a ilishi abiiy".
Shuningdek F. Bekon boshqa u izimilagi hissiy xa ola bilan bi ga, ij imoiy a ibsizlikla ni kel i ib
chiqa u chi bi qago uhiy omilla ni ham aniq a a shan ko‘ sa ib be gan. Jumladan. "da la
ahba ining ilidan chiqqan keskin a achchiq so‘z", "jamiya hayo idagi ko‘ olmaslik illa i",
"hukuma sha’nini bulg’aydigan ez- ez ko‘ a iladigan a oson a qaladigan mish-mishla , yolg’on-
bo‘h on ash iqo la " shula jumlasilandi . Ij imoiy moja ola ning oldini oladigan yo‘lla dan bi i
si a ida F.Bekon hissiy mane san’a ini ko‘ sa adi. "Odamla ni bi umiddan ikkinchisiga ye aklash
no ozilikning oldini oladigan eng yaxshi osi a. Insonla ning eh iyojla ini qondi a olmasala da, ula ni
kelajakka aqa umidla bilan ishon i a oladigan, ha qanday ado a ni o‘z aq ida o zu a uning umid
uchkunla i bilan yumsha a oladigan hukuma oqildi . Bu na sa ay a li mushkul emas, ze o shaxsla
a ba’zan bu un boshli pa iyala o‘z is iqbolla iga ishonmasala da, ba ibi o zu a umidla i
o‘g’ isida ochiq gapi ib, o‘zla ini ana shula bilan o u adila ".
Nizo – bu ij imoiy hayo ning ba cha sohala idagi nizola ning sababla ini, negizini, ula ning
dinamikasi a shaklini o’ ganu chi hamda ula ni hal e ish osi ala i a nizola ning boshqa ish
haqidagi andi .
5
Nizoning p edme i – bu nizoning asosida yo u chi qa ama-qa shilikdi .
6
Qay da ajadaligilan qa ’i naza nizoning ushuna olish, F.Bekon a’ i i bo‘yicha, - no ozila o asida
ula ni bi lash i a oladigan bosh bo‘lmasligiga e ishish eng "go‘zal ik di ". Ikkinchi omonlan esa,
xalq qo‘zgolonla i a a ibsizlikla ini bosa oladigan bi a, yaxshi og’i bi nech a bunday shaxsla ning
bo‘lishla i aq i kelib olomon xalqqa aylanganda ula qanday asosiy si a ga ega bo‘lajagini das labki
eh imolla ini be adi. Shuning uchun "... ha biy boshlikla a xalq idoyila i ishona li a ob o‘li
kishila bo‘lishi, aj alishla a a lo i a shuh a pa as bo‘lmaslikla i, shuningdek, da la dagi asosiy
amaldo la bilan ha qanday lahzada il opisha oladigan shaxs bo‘lishi za u . Aks holda lahzalik
malham og’i kasallikdan ham xa li oq bo‘lishi mumkin",- deb yozali Bekon.
“Nizoda hech qanday a qli jiha yo’q, qa ama-qa shilikning sinonimi emas, qa ama-qa shilik a
cheklanishni yo’qo ish usuli, og’i izimla ning o’za o ha aka lanish uslubi”
7
.
Nizo – ha doim qiyin a ko’p ejali so sial enomen hisoblangan. Unda juda ko’p a a la ish i ok
e adi: shaxsla , ij imoiy gu uhla , milli-e nik bi likla , ha u li maqsad a qiziqishla bi ash i gan
da la a da la la gu uhi. Nizola ha xil sabab ajla u ayli ujudga keladi: psixologik, iq isodiy,
siyosiy, diniy a boshqala .
Ingliz iq isodchisi, ohib Tomas Mal usning “Aholi o’g’ isidagi qonun aj ibala i” asa ida
mamlaka aholisi o’ asidagi o’sib bo ayo gan ishsizlik muammosiga yangicha a’ i be ilgan.
Tabia ning “abadiy” biologik xususiya la ini jamiya da xalqning qashshoqlashu iga bosh sabab qilib
ko’ sa gan Mal us, o’ziga xos “ abiiy qonuniya ” ya a di. Unga ko’ a da la da aholi sonining o ishi
geome ik p og essiya, ula ning yashash a ha aka lanish osi ala i esa – a i me ik p og essiyaga
binoan o’sib bo adi. Shu bilan bi ga ishchila ah olining ayanchliligiga, sanoa ning o’zga ishi a
dehqonla ning ye siz qoldi ish siyosa i emas, balki ishchila sin ining “yengil aklik oda i” bo’yicha
“o’ylo siz” ko’payishini eng asosiy sabab qilib ko’ sa adi. Tabiiyki, jamiya i ojlanishiga nisba an
5
Трушников Д. Ю., Трушникова В. И. История Конфликтологии. – Тюмень: ТюмГНГУ, 2009. – C.7.
6
Давлетчина С.Б. Конфликтология. – Улан-Удэ: ВСГТУ, 2005. – С.89.
7
Дружинин В. В., Конторов Д. С., Конторов М. Д. Введение в теорию конфликта. – М., 1989. – С. 8.
9
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
bunday baho odamla ning yashash uchun ku ashishi na aa abiiy hol, balki uning za u iya ekanligini
ham yana bi bo namoyon qiladi. Qola e sa, mazku naza iya odamla ning “o’ylo siz” ko’payishi
na ijasida u li xil kon lik la ning yuzaga chiqishini jamiya i ojlanishidagi muhim omil si a ida
ko’ sa ib o’ adi.
Ma’lumki yashash uchun ku ash muammosi ingliz biologi Cha lez Da in a’limo ida ham
ma kaziy o’ inni egallaydi. Uning asosiy naza iy g’oyala i biologic e olu siya o’g’ isidagi
“ u la ning abiiy anlo na ijasida kelib chiqishi yoki yashash uchun ku ashda oza naslli u la ni
saqlab qolish” ilmiy asa ida bayon e ilgan.
XIX as oxi i a XX as boshla ida AQSHda ijod ilgan mashhu olim Uilyam Samne yashash
uchun ku ashda p og essning muqa a omili si a ida insoniya ning eng kuchsiz a ongsiz qa lami
halok bo’lishi sha degan aqidani olg’a su adi. G’olibla -chi? G’olibla esa jamiya dagi ishbila mon
adbi ko la , ish odamla i a banki la a shu kabila – ba cha “umumbasha iy qad iya la ijodko la i
a umuman eng yaxshi insonla sanala edi”.
Kon lik ologiya bo asidagi konse a izmga asoslangan ik la dan a qli a ishda U.Samne
qa ashla i anning ilmiy i moqla iga ku ilmagan “ oshqin” singa i qo’shildi. Uning qa ashla ida
pozi i is ik ohang hukm on edi. Ta ixiy-e nog a ik ma e ialla ning qa lamiga ayangan U.Samne ,
ij imoiy munosaba la me’yo ini o’ ganishda izimli uslubiy yondashu ga asos solib, gu uhla
ichidagi a gu uhla a o munosaba la ni shu a zda o’ ganishni boshlab be di. Kon lik la ni adqiq
qilishda gu uhla a o kon lik la ga a’lohida e’ ibo qa a ish U.Samne a’limo ining asosiy
bo’g’inla idan bi i bo’ldi.
Nemis so siologi Geo g Zimmel “kon lik so siologiyasi” e minini ilmiy siyosiy lug’a la
majmuasiga bi inchi ki i gan olim si a ida an olingan
8
. Uning as imiz boshla ida nash e ilgan
asa la idan bi i ham shunday nomlanadi. Olimning ik icha, kon lik la jamiya da ij imoiy
in eg a siyani muayyan da ajada mu o iqlash i adi, ij imoiy bilimla ning aniq xususiya la ini
aniqlab, ula ni ashkil e ish p inspla i a meyo la ini mus ahkamlaydi.
Bugungi kunda nizoga bag’ishlangan ki obla da nizola ga u licha qa ash a ushunchala
be ilgan. Shula dan bi i, G’a bda keng a qalgan nizo ushunchasi mashhu Ame ikalik naza iyo chi
L. Koze omonidan ishlab chiqilgan. Unda u “ahamiya li na sala uchun ku ash a huquqiy hola ,
hokimiya a esu sla aniqlash i ish uchun da’ o qilish a dushmani ney allash ish, unga za a
ye kazish yoki aqibini yo’qo ishni maqsad qilish”
9
ini ushun i adi.
Bu a’ i so sial qa ash omonidan ochib be iladi, negaki uning asosiy mazmunida, mualli ning
ik icha, ahamiya li a qimma li na sala a u li ij imoiy gu uhla ning qiziqishla ining o’qnashu i
bi inchi o’ inda u adi.
Nizoni a’ i lab kelu chi ko’pgina a anpa a lik adabiyo la ida xuddi shunday ij imoiy xa ak e
ma jud. Ula ning asosiy jiha i shundaki, mualli ij imoiy bi lik a shaxsla o’ asidagi
kelishmo chilikla shaklla i u li ko’ inishla ini ij imoiy nizola ning za u iy belgila i si a ida aniq
qiziqish a maqsadga e ishishga yo’nal i ish kabi belgilaydi.
A.G.Zd o omislo : shundoq ham, nizo – bu jamiya dagi kishila ning o’za o ha aka la ining
muhim omonidi . Bu ij imoiy aoliya ning po ensial yoki ak ual subek la i o’ asidagi
munosabla ning shakli, qa ama-qa shi qad iya la a no mala , qiziqishla a alabla ning sha qilib
qo’yilgan omilla idi
10
.
8
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б.18.
9
Cose L. A. The Func ions o Social Con lic . – London: F ee, 1956. –P. 8.
10
Здравомыслов А. Г. Социология конфликта. – М.: Аспект, 1996. –C. 96.
10
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Zd o omislo nizoni ij imoiy jamiya dagi kishila o’ asidagi o’za o ha aka deb ushun i adi.
Lekin boshqa a a dan bu ancha sayoz yondashu hisoblanadi. Chunki nizo aqa gina ij imoiy
jamiya dagi mallum doi adagi kishila o’ asidagina yuzaga kelib qolmaydi, aksincha unga hajmiy
yondashu buning aksini ham ko’ sa adi.
Y.G.Zap udskiy: ij imoiy nizo – bu ij imoiy obyek la ning i oji endensiyasi a maqsadi,
man aa la ning i ojining obek i qa shi ku ashining ochiq yoki max iy hola i, ij imoiy kuchla ning
o’g’ idan- o’g’ i ma jud ij imoiy a ibla u ayli a ixiy ha aka la ning maxsus shaklini yangi
ij imoiy bi likka aylan i ish ha aka idi
11
.
Tomas Gobbs ij imoiy kelishu naza iyasining shaklla idan bi ini ba a sil qay a ishlab chiqdi.
Bi inchi na ba da, abiiy hola da, jamiya ning ha bi a’zosining abiiy huquqi, ha bi indi id
cheklanmagan a ha bi inson abiiy huquqiga egalik qiladi. “Tabiiy hola ” na ijada “xaos”ga, ya’ni
“hammaning hammaga qa shi u ushi”ga aylanadi.
Tomas Gobbs ij imoiy nizola ning 3 a asosiy sababini kel i adi:
➢ Qo’ qu (inson nimaga ega bo’lsa, o’shani yo’qo ishdan qo’ qadi);
➢ Raqoba (inson o’zida nima bo’lsa, shuni saqlashni xohlaydi);
➢ Shon-shux a ga in ilish (inson o’zida nima bo’lsa, uni ko’pay i ishga in iladi).
A.V.Dmi iye : ij imoiy kon lik oda da omonla ning hudud yoki esu sla egallash uchun
oppozi sion shaxsla ga yoki gu uhla ga ula ning madaniya i yoki shaxsiya i kabi jiha la ga xa
ug’di ish ku ashidi ki, bu ku ash hujum qilish yoki mudo aa qilish shakliga ega bo’ladi
12
.
Ba cha a zallikla ga qa amay, ij imoiy nizoning u li ko’ inishdagi a ibu la ini i odalasada,
bizning nuq ai naza imizcha ba’zi kamchilikla ga ega. Ula shaxsiy ichki nizoni o’z ichiga
qam amaydi a unga joy qoldi maydi. Gap aqa “shaxsla o’ asidagi a yuqo i oq omonla ning
ku ashla i”dan boshlanib, nizoning omonla i haqida ke ayap i.
Lekin ku ash alohida shaxsla o’ asida ham ma judki, shaxsiy ichki nizo si a ida ko’ ilu chi
shaxsiy ichki uzilma iy elemen la i o’ asidagi o’za o ku ashdi . Mazku nizo – ij imoiy gu uh yoki
bu un xalq da ajasidagi o’za o ku ash emas, balki shaxsiy da ajadi.
Mazku aziya , eh imol, ba’zi mualli la omidan shaxsiy nizo ij imoiy nizoga hech qanday
a’loqado emas, u aqa psixologik nizoni o’zida aks e i adi, “ij imoiy” ushuncha hajmi a be osi a
ij imoiy nizoga englasha olmaydi deb qa alsada, boshqa mualli la bu ik ga qo’shilmaydi, a
aksincha eska i munosaba ni maqullashadi. Shula di bi i G.I.Kozi e di .
Shaxsiya – yozadi u – ba qa o ij imoiy-ma’noli chega a iy izim, indi idning biologik a
madaniy o’ziga xosligi bilan be osi a o’za o munosaba ga ega. Ichki shaxsiy nizo ikki yoki undan
o iq a a la ni o’za o ha aka ini xa ak e laydi. Bi a shaxsda bi aq ning o’zida bi nech a bi -bi ini
inko qilu chi alabla , maqsadla , man aa la ma jud bo’lishi mumkin. Ula ning ba chasi ij imoiy
bo’g’langan, ha oki aga so biologik xa ak e ga ega bo’lsa ham, shunda ham ula ning a’minlanishi
ij imoiy munosaba la ning bu un izimi bilan a’loqado di
13
.
L.Gumnlo ich ik icha, nizola yagona a za u iy ij imoiy ja ayon emas. Bi oq, keng ij imoiy
jamoala hamda da la la ni ujudga kel i adigan ij imoiy bi lashu la ahamiya ga molik ja ayondi .
Chunki bu ye da nizoning asosiy hal qilu chi olni o‘ynashining sababi bi a, ya’ni jamiya da ij imoiy
gu uhla aynan nizo na ijasidagina bi lashadila . Jamiya da yangi qoidala bi ligining shakllanishi
alohida-alohida gu uhla ku ashi na ijasi si a ida namoyon bo‘lishi mumkin.
11
Запрудский Ю.Г. Социальный конфликт. – Ростов н/Д:Феникс, 1992. – C. 54.
12
Дмитриев А.В. Конфликтология. – М.: Гардарика, 2000. –C. 54.
13
Козырев Г. И. Введение в конфликтологию. – М.: Владос, 1999. – C. 24.
11
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
L. Gumnlo ichning jamiyagdagi ij imoiy nizola abia iga nisbagan munosaba la ini uch asosiy
ezisga bo‘lish mumkin:
1) nizola a ixiy ja ayon negizi, ula ning hammasi u li xa ak e ga ega bo‘lsala da, a aqqiyo
omili hisoblanadi;
2) jamiya ning hukm onla a bo‘ysunu chila ga bo‘linishi, shuningdek, ula o‘ asidagi
munosaba la ning nouyg’unligidan kelib chiqadigan nizola ham abadiy hodisadi ;
3) nizola jamiya ning bi lashu iga yo dam be adi. Keng bi lashmala ning shakllanishini
a’minlaydi
14
.
R. La endo ning nizo muammola iga nisba an bildi gan qa ashla i an i unksional yo‘nalishda
ekanligini a’kildagan holda, bi daniga uni adikalizm oqimiga ki i ib qo‘yish mumkin emas.
Tadqiqo chi bejiz o‘zini zamona iy libe al desb a amagan a bu xususiya uning jamiya da sin iy
moja ola ning muqa a ligi haqidagi ik la ida, shuningdek, ha o, ochiq uqa ola u ushini
asoslashga u ingan K.Ma ksni qa iq anqid qilganligida aniq- a shan ko‘ inib u ibdi. Ame ikalik
so siolog a iq isodchi, “kon lik ning umumiy naza iyasi” mualli i Kenne Oulding, ma jud
muammoning o‘liq ilmiy naza iyasini i ik a jonsiz abia , shaxsiy a umumiy pas doi asi
ko‘ inishla ida as i lab be ishga in ildi. “Nizo” a amasi uning adqiqo la ida jismoniy. biologik a
ij imoiy xususiya la dan kelib chiqib keng ahlil qilinadi. K.Boulding dengizdagi qu uqlik bilan yoki
ye dagi bi u ning boshqa shakl bilan uganmas u ushi"ni ko‘ sa a ekan, jonsiz abia ning ham jiddiy
moja ola dan xoli emasligini uq i adi. Oulding o‘zining “Kon lik a himoya. Umumiy Naza iya”
(1963) nomli asa ida "hamma nizola ning umumiy unsu la a i ojlanishning umumiy pa ame la ga
ega, - ekanligini e’ i o e adi. Ana shu umumlashgan jiha la ni o‘ ganish esa nizoning a qulo da
sababla ining o‘ziga xos omonla ini ilg’ab olishga yo dam be adi. Ushbu ki obda
“kon lik ningumumiy naza iyasi”dagi uslubiy asosini ko‘ sa gani kabi, huquqiy izohlash
imkoniya la ini ham be adi. Qa ama-qa shiliksiz yashash is agi - yaxshi g’oya. Bi oq inson - ij imoiy-
hissiy ma judo . Shuninguchun ham in soniya obo a i ojlangan muhi da yashash uchun in iladi.
Ri ojlanish esa qa ama-qa shiliksiz bo‘lmaydi. Qa ama-qa shilik omonla o‘ asida kon lik la ni
kel i ib chiqa ishi abiiy.
Ij imoiy kon lik la ga nisba an T.Pa sons u gan yondashu ni “insoniy munosaba la ” (Public
ela ions) mak abi akilla i ham o’z adqiqo la ida alqin e dila . Ula ning ik icha, sanoa i i ojlanib
bo ayo gan da la la ning xalqa o munosaba la da o’zini u ishi a olib bo ayo gan siyosa i ij imoiy
konsensusga asoslanishi ke ak. Shundagina ula o’zining i ojlanish da ajala ini bi meyo da saqlab
u ishi mumkin
15
.
Xulosa: XX as ning 70- yilla iga kelib jamiya dagi inqi ozli hola la - kon lik la ni ijobiy
a’ is lash o‘ ganish yanada ksngaydi. Ayniqsa, jamiya ning nizola siz i ojlanish g’oyasini
"muqobil" so siologiyanish a oqli akili, ame ikalik so siolog Al in Gouldne (1920-1970) qa iq
anqid qildi. Uning ik icha, so siologiyaning asosiy azi asi jamiya nish nizoli hola i a jamiya
i ojlanishiga o‘siq bo‘ladigan inqi ozli aziya la sababla i a ula ni ba a a e ish yo‘lla ini
aniqlashdan ibo a di . G‘a b jamiya ining inqi ozini A.Gouldns insonning obo a yakkalashib
ke ishi, dunyoga nisba an odamla ning maqsadli qa ashla ining yo‘qolishi, bilim a hokimiya
o‘ asidagi ziddiya li munosabagla ning i ojlanishiga bog’liq deb baholaydi.
Nizoni qa o obyek i a subyek i omilla ning og’i o’za o ha aka i deb hisoblab, nizoning
das labki sababi, qaysiki nizoni ujudga kel i u chi po ensial imkoniya ni hosil qilu chi obyek i
14
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б.17.
15
Жумаев Р., Убайдуллаев У. Конфликтология асослари. –Т.: Академия, 2000. –Б.53.
12
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
nuq ai-naza la ni an olish za u .
16
Mazku me odologik hola nizoli aziya ning bo’linish a nizo
xulq-a o i asosida o’z aksini opadi (yoki nizoning obyek i aosla ida), ya’ni nizolashu chi
omonla ning o’za o a’si usulla ida
17
. Shuning uchun bi xil hola la da u li kishila ni moja oga
qo’shilishga undaydi yoki uhlan i adi
18
.
16
Ерина С. И. О роли субъекта в возникновении и развитии конфликта. Мышление и общение: активное
взаимодействие с миром. – Ярославль, 1988. – С. 120.
17
Донцов А. И, Полозова Т. А Проблемы объективных детерминант межличностного конфликта в группе. М.,
1977. – С. 23.
18
Гришина Н. В. О природе социально-производственных конфликтов. Социально-психологические проблемы
руководства и управления коллективами. – М., 1974. – С. 69.
