47
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
ADVOKATURA USTIDAN KO'RINMAS NAZORAT: MUSTAQILLIK
ILLUZIYASINING KO'RINMAS DEMONTAJI
Yodgo o Ismoil Akmal o'g'li
TDYU huzu idagi Sama qand iloya akademik li seyi o'qu chisi.
+998917330515 yodgo o ismoilaka[email p o ec ed]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708083
Anno a siya. Ushbu maqola — yu idik doi adagi noqulay haqiqa la ga qa a ilgan,
huquqiy izimning eng jim, ammo eng xa li nozik joyiga — ad oka u a mus aqilligi masalasiga
ilmiy hujumdi . Tahlil ma kazida: ad oka ning mus aqilligi bo asidagi asmiy huquqiy i o ika
a amaldagi ins i u sional mexanizmla o‘ asidagi chuqu a o u yo adi. Maqola ilk bo
O‘zbekis on Respublikasining Jinoya -p o sessual kodeksi, "Ad oka u a o‘g‘ isida"gi Qonun,
Kons i u siya a xalqa o majbu iya la (BMTning “Ad oka la ning oli o‘g‘ isidagi Asosiy
amoyilla ”, Ye opa Kengashining Vene siya komissiyasi hujja la i)ni o‘za o aqqoslo iy,
dekons uk i me od o qali ahlil qiladi.
Asosiy g‘oya shundan ibo a ki: ad oka mus aqilligi – aqa ashqi bosimdan e kinlik
emas, balki ichki izimiy azyiqla dan ozod bo‘lishning huquqiy ka ola idi . Ammo O‘zbekis onda
ad oka u a aoliya i us idan ma jud bo‘lgan “ko‘ inmas nazo a la ” — ayniqsa e go , sud a
p oku a u a izimla ining no o mal a’si i — ushbu ka ola ni illusi mus aqillikka aylan i ib
qo‘ygan. Maqolada ilga i su ilgan asosiy ezis shuki: aga ad oka izimdagi ba qa o
“ uqa olik qa shiligi”ni i odalo chi e kin kasb egasiga aylana olmasa, huquqni himoya qilish
ins i u ining o‘zi be oyda o malizmga aylanadi. Bu maqola ilmiy ish emas — bu izim ongini
demon aj qilu chi huquqiy mani es , yu idik ja ayonla ichidagi “ ashqi emas, ichki senzu a”ni
osh e u chi ahliliy o ashdi . Bunday yondashu — na aqa amaldagi yu idik doi ala da, balki
ha o yu idik anla naza iyasida ham ilga i ye a licha yo i ilmagan. Shu bois maqola
O‘zbekis on huquqshunoslik makonida ilk bo ad oka u a mus aqilligini yangi — epis emologik,
ins i u sional a psixologik kon eks da ko‘ a adi. Bu maqola — ju idik doi adagi jim ahdidla
haqda. Va u jim u ganla ning ongiga qichqi iqdek u iladi.
Kali so‘zla : Ad oka u a us idan ko‘ inmas nazo a , Ins i u sional e kinlikning huquqiy
kollapsi. Mus aqillik illuziyasi, Ad oka lik aoliya ining izimiy senzu alanishi, Huquqiy
immuni e degan a sona, Te go o ganla i a ad oka la o‘ asidagi asimme ik kuch
mu ozana i, Ichki yu idik senzu a a ep essi ja ayonla , O‘zbekis onda ad oka likning
epis eme anazzuli, Ad oka ning kons i u siya iy oli a uning delegi ima siyasi, Da la ning
yu idik monopolligi a himoyachilik su e eni e i, P oku o -nazo a li huquq izimi pa adoksala i,
Jinoya -p o sessual ep essiya a kasbiy e ksizlik, Ad oka u a: naza iy huquq subyek i yoki
amaliya dagi p ocedu al ma ione kala ?, Yashi in ins i u sional bosim a ad oka u a inqi ozi,
Demok a ik legi imlik a ad oka la e kinligining penal kon sep siyasi, Tashqi e kinlik, ichki
g‘ulomlik: ad oka likning ikkiyoqlama ja ayoni, Huquqiy ongda ‘ uxiy ep essiya’ mexanizmla i,
Ad oka u aning pos -so e modelida egilu chanlik sind omi, No ma i huquq a psixologik
senzu a o‘ asidagi an inomiya, Yu idik mus aqillik a da la ido a iya ining sezilmas
domina siyasi.
Ki ish. “Ad oka u a us idan ‘ko‘ inmas nazo a ’: Mus aqillik illuziyasining huquqiy
demon aji”. Mus aqillikning dekla a i a ins i u sional a o u i. O‘zbekis on Respublikasining
“Ad oka u a o‘g‘ isida”gi Qonunida (1997-y., yangilangan: 2023-y.) ad oka la mus aqil
aoliya yu i ishi, sud, p oku a u a a e go o ganla idan e kin bo‘lishi aniq ko‘ sa ilgan.
48
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Bi oq no ma i mus aqillik bilan ins i u sional amaliyo dagi qa amlik o‘ asida ja qada
chuqu a o u ma jud. Bu a o u — shunchaki huquqiy no ekislik emas, balki kons i u siya iy
dekla a siyaning unk sional kollapsidi . Yu idik jamoa chilikda “mus aqil ad oka ” degan ibo a
amalda sim olik idealga aylangan. Real hayo da esa ad oka — e go chi s olining qa shisida
emas, yonida, yoki undan pas pozi siyada o‘ i gan, qog‘ozbozlik ich a yo‘qolgan p ocedu al
xizma ko di . Shunday hola shakllanganki, ad oka u a ins i u i aqa ma jud, ammo a’si ga ega
emas. Boshqacha ay ganda, u — bo , lekin yo‘q. Ko‘ inmas nazo a mexanizmla i: Rep essi -
huquqiy appa a ning sus senzu asi. Ad oka u a us idan “ asmiy nazo a ” yo‘qligi bayon qilinadi.
Ammo no o mal, ins i u sional, psixologik a p o sessual senzu a osi ala i ma judligi
— huquqiy izim ichidagi si emas. Quyidagi omilla ad oka u a mus aqilligini sun’iy a ishda
bo‘g‘moqda: Te go chi a p oku o ning ish yu i ishdagi us un p ocedu al maqomi: Ad oka
a alashgan hujja la ni ad qilish, ish i okini chega alash, "ichki uxsa siz" dalil o‘plash imkonini
yo‘qqa chiqa ish o qali uni sama ali o‘yinchi emas, p o okol ish i okchisiga aylan i adi.
Ad oka la ni qo‘ qi ish a azyiq os iga olish amaliyo i: “Da la si ini oshko qilish”,
“ad oka lik e ikasini buzish”, “ a ibni buzish” degan suis e’mol qilingan modda a in izomiy
xa ahdidla i o qali e kin ik ay ish jazolanishi mumkin.
Ad oka lik pala ala ining ya im-hukuma lilik xususiya i: mus aqil o‘zini-o‘zi
boshqa u chi emas, balki "qulaylik nazo a i" os idagi qog‘oz ins i u ga aylanish xa i ma jud.
Bu hola la ning ba chasi O‘zbekis on Respublikasining Kons i u siyasiga, xususan 116-,
117-, 118-moddala ga zid a ishda, himoya ins i u siyasini beqa o holga kel i moqda.
Ad oka lik aoliya ining kons i u siya iy oli: Fo madan mazmunga o‘ ish za u a i. Ad oka —
sudlo izimidagi oddiy yo damchi emas.
U — da la ning uqa oga qa shi qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan kuchla idan uqa oni
himoya qilu chi kons i u siya iy bu e di . Bu maqom, xalqa o no mala da (masalan, BMTning
1990-yilgi "Ad oka la oli o‘g‘ isida"gi asosiy amoyilla i) ochiq i odalangan: “Ad oka la
mus aqil bo‘lishi, mijozla man aa ini ba cha xa a bosimla dan himoya qila olishi
sha .”Shunga qa amay, ad oka la O‘zbekis onda mus aqil emas — ula ga mus aqillikning
as i i be ilgan, mazmuni emas.Bu esa uqa ola ning kons i u siya iy huquqla i us idan izimli
xa di . Aga ad oka mus aqil bo‘lmasa, sud xolis bo‘la olmaydi. Aga sud xolis bo‘lmasa,
da la qonuniy emas. Ad oka u a us idan p oku o nazo a i — yu idik anomaliya si a ida.
O‘zbekis on huquqiy izimi hanuzgacha pos so e yu idik izidan bu unlay chiqib ke gani yo‘q.
“P oku o nazo a i” ins i u ining doi asiz kengayishi aqa jinoya ishla iga emas,
himoyachining ha aka iga ham no o mal a zda aalluqlidi . Bunga quyidagila misol bo‘la oladi:
Himoyachining ayblo ga zid dalilla ini e’ ibo siz qoldi ish aSud ja ayonla ida ad oka ga a’si
o‘ kazish ( a ba’zan sudyala o qali uni azyiqqa olish). Ad oka ik i e’ ibo ga olinmasligini
no mal hola ga aylan i ish. Bu hola la kons i u siya iy no mala ni ep essi p o sessual
madaniya bilan almash i ishga xizma qilmoqda.
Ad oka u a mus aqilligi — da la qonuniyligining sino nuq asi. Maqoladagi asosiy
ilmiy ezis quyidagicha yakunlanadi: Ad oka u a mus aqilligi — bu aqa ad oka ning huquqi
emas, bu — da la ning kons i u siya iy qonuniyligiga be ilgan eal bahodi . Aga ad oka
mus aqil emas, demak: Sud adola li emas, Fuqa o himoyasi, Te go su e en emas, azyiq
osi asi, Da la ning legi imlik asosi shubha os ida.Shunday ekan, bu maqola — aqa ahliliy
izlanma emas. Bu psixologik uyg‘o u chi huquqiy ogohlan i ish, huquq sohasida jim bo‘lib
yashayo gan ongla uchun yu is ona shok e apiyasidi .
49
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Xulosa.O‘zbekis on huquqiy izimi yuzaki yangilanishla a asmiy bayono la o qali
emas, balki ins i u sional sha qa sizlik, p ocedu al ep essiya a ichki senzu a mexanizmla i
o qali yashayo gan ad oka u a mus aqilligi inqi ozini ko‘ ishdan bosh o moqda. Rasmiy huquq
ad oka ni e kin deb e’lon qiladi, amaliyo esa uni o‘z huquqiy kasbining ga o iga aylan i adi.
Bu — oddiy muammo emas. Bu — kons i u sion g‘oyaning ans o ma siyaga uch agan
eng xa li shakli. Ad oka la himoyachila dan ko‘ a ko‘p oq p o sessual bezak si a ida
qa alayo gan izimda, haqiqa a adola degan ushunchala aqa p o okolda qolgan one ik
shaklla di . Bugun ad oka ning e kinligi — u bilan bi galikda da la qonuniyligining, sud
izimining, demok a ik poyde o ning, a eng asosiysi — uqa oning insoniyligini himoya qilish
imkoniya idi . Ammo aga ad oka ko‘ inmas qo‘lla omonidan boshqa ilayo gan, senzu aga
ushgan, ichki ins i u la ga qa am bo‘lgan “qog‘oz himoyachi”ga aylan i ilsa, bu — oddiy
p ocedu al masala emas, bu da la ni ichka idan yemi u chi huquqiy kasallikdi . Shunday ekan,
ushbu maqola xulosasi bi gina akli ga jamlanadi: O‘zbekis onda ad oka u a mus aqilligini
iklash — bu ad oka la uchun emas, bu da la ning qonuniyligini saqlab qolish uchun za u . Aks
holda, biz “yangi yu idik izim” qu gan bo‘lamiz, lekin bu izim ichida mus aqil ad oka emas,
izimga moslashgan jim yu is la yashaydi. Va adola — aqa yu is ik me a o a si a ida ma jud.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi Kons i u siyasi (2023-yilgi ah i )
2. O‘zbekis on Respublikasining “Ad oka u a o‘g‘ isida”gi Qonuni
3. Jinoya -p o sessual kodeksi (JPK)
4. BMT – “Ad oka la ning oli o‘g‘ isidagi Asosiy amoyilla ” (Ha ana, 1990)
5. YeXHT (ODIHR): “Ad oka u a ins i u sional mus aqilligi bo‘yicha a siyala ” (Wa saw
Guidelines, 2018)
6. Venesiya komissiyasi: “Sud a ad oka lik ins i u i o‘ asidagi kons i u siya iy mu ozana
bo‘yicha a siyala ” (2017)
7. Human Righ s Wa ch (2020): “Lawye s unde P essu e in Uzbekis an”8. Tilly, Cha les.
“Coe cion, Capi al, and Eu opean S a es, AD 990–1992.” (Camb idge Uni e si y P ess)
8. Bobojono R. “Ad oka u a mus aqilligini a’minlashda da la ning kons i u siya iy
majbu iya i” // “Yu idik anla ” ju nali, 2021.
9. Yodgo o I.A. “Ad oka u a us idan ko‘ inmas nazo a : kons i u siya iy g‘oya a eal
amaliyo o‘ asidagi qa ama-qa shilik” (2025)
O‘zbekis onda ushbu masala bo‘yicha yozilgan bi inchi a yagona mu akkab, ko‘p
qa lamli ilmiy maqola.
