ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
745
KORRUPSIYA: MOHIYATI, OQIBATLARI VA OLDINI OLISH
MEXANIZMLARI
Iskanda Saidqulo
Se geli umani Yoshla ishla i bo’limi boshlig’i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708091
Anno a siya. Ushbu maqolada ko upsiyaning mazmun-mohiya i, uning jamiya ning
siyosiy, ij imoiy a iq isodiy hayo iga ko‘ sa adigan ko‘p qi ali salbiy a’si i ilmiy-naza iy
jiha dan ahlil e ilgan. Ko upsiya ja ayonla ining shakllanishiga a’si e u chi omilla , da la
boshqa u idagi sha o lik, man aa la o‘qnashu i, huquqiy madaniya ning sus ligi kabi asosiy
muammola yo i ilgan. Shuningdek, O‘zbekis on Respublikasida ko upsiyaga qa shi ku ash
bo asida amalga oshi ilayo gan da la siyosa i, qabul qilingan qonunla , aqamlash i ish
ja ayonla i, da la xizma la ining elek onlash i ilishi a jamoa chilik nazo a ining
kuchayayo ganligi ahlil qilingan. Maqolada ko upsiyaning iq isodiyo ga, in es i sion muhi ga,
a’lim a sog‘liqni saqlash izimla iga ko‘ sa adigan a’si i xalqa o aj iba asosida yo i ilib,
ushbu illa ni oldini olishning sama ali mexanizmla i akli qilingan. Tadqiqo na ijala i
ko upsiyaga qa shi ku ashda halollik in a uzilmasi, huquqiy ong a an iko upsiya
madaniya ini i ojlan i ishning dolza bligini asoslaydi.
Kali so‘zla : ko upsiya, sha o lik, da la boshqa u i, man aa la o‘qnashu i,
aqamlash i ish, jamoa chilik nazo a i, halollik in a uzilmasi, huquqiy madaniya , in es i sion
muhi , da la xizma la i, ko upsiyaga qa shi ku ash.
Bugungi globallashu a aqamli ans o ma siya sha oi ida dunyoning aksa iya
mamlaka la i uchun ko upsiya eng keskin a dolza b ij imoiy-siyosiy muammola dan bi i bo‘lib
qolmoqda. Xalqa o ashkilo la omonidan aqdim e ilayo gan ahlilla shuni ko‘ sa adiki,
ko upsiya na aqa da la boshqa u i izimiga, balki iq isodiy ba qa o likka, ij imoiy englik a
adola amoyilla iga ham jiddiy pu u ye kazadi. T anspa ency In e na ional’ning 2023-yilgi
ma’lumo la iga ko‘ a, ko upsiya ma jud bo‘lgan da la la da iq isodiy o‘sish su ’a la i pasayadi,
in es i sion muhi sus lashadi, jamiya da da la ido ala iga bo‘lgan ishonch keskin kamayadi. Bu
ja ayonla esa o‘z na ba ida ij imoiy aollikning pasayishi, huquqiy madaniya ning susayishi a
no asmiy munosaba la kuchayishiga olib keladi.
Ko upsiya — bu aqa gina po a olish yoki po a be ish kabi o ma’nodagi hodisa emas.
U da la hokimiya i akola la ining suiis e’mol qilinishi, man aa la o‘qnashu i,
ochiqlik a sha o likning ye ishmasligi, xizma azi ala ini shaxsiy man aa la yo‘lida ishla ish
kabi keng ko‘lamli ij imoiy illa ni angla adi. Aynan shu mu akkabligi sababli ko upsiya izimli
yondashu ni, huquqiy mexanizmla ni chuqu ahlil qilishni hamda p o ilak ik cho a- adbi la ni
mun azam akomillash i ib bo ishni alab qiladi.
O‘zbekis on Respublikasi ham ko upsiyaga qa shi ku ashni da la siyosa ining eng
us u o yo‘nalishla idan bi iga aylan i gan. So‘nggi yilla da mamlaka da qabul qilingan
qonunla , da la das u la i, “Ko upsiyaga qa shi ku ashish agen ligi”ning ashkil e ilishi, da la
xa idla ining aqamlash i ilishi, ochiq ma’lumo la po alla ining i ojlanishi bu bo ada yangi
bosqichni boshlab be di. Da la xizma la i elek on shaklga o‘ ayo gani, da la xizma chila ining
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
746
da omad a mol-mulki dekla a siyasi bo‘yicha mexanizmla jo iy e ilishi ham ko upsiya xa ini
qisqa i ishga xizma qilmoqda.
Shu bilan bi ga, ko upsiyaga qa shi ku ash aqa da la o ganla i zimmasidagi azi a
emasligini ham alohida a’kidlash lozim. Bu ja ayon jamiya ning ba cha bo‘g‘inla i — a’lim
muassasala i, OAV, uqa olik jamiya i, yoshla ashkilo la i a oddiy aholining aol ish i okini
alab qiladi. Jumladan, yosh a lodning huquqiy madaniya ini shakllan i ish, halollik a adola ga
asoslangan ij imoiy qad iya la ni mus ahkamlash ko upsiyaning ildiziga za ba be u chi eng
muhim omilla dan bi idi .
Mazku maqolada ko upsiyaning mazmun-mohiya i, uning ij imoiy-iq isodiy hayo ga
ko‘ sa adigan salbiy oqiba la i, O‘zbekis onda olib bo ilayo gan isloho la , shuningdek,
ko upsiyani oldini olishning sama ali mexanizmla i ilmiy ahlil asosida ko‘ ib chiqiladi.
Tadqiqo ning amaliy ahamiya i shundan ibo a ki, u ko upsiyaga qa shi ku ashning
zamona iy yondashu la ini yo i adi a jamiya da ko upsiyaga nisba an mu osasiz munosaba ni
shakllan i ishga xizma qiladi.
Ko upsiya jamiya ning siyosiy, iq isodiy a ma’na iy hayo iga chuqu ki ib bo u chi,
izimning ba cha bo‘g‘inla iga a’si e u chi mu akkab ij imoiy-huquqiy hodisa si a ida
namoyon bo‘ladi. Uning ko‘ inishla i u licha bo‘lsa-da, mazmun-mohiya i bi xil — egishli
akola a esu sla dan shaxsiy man aa yo‘lida oydalanishdi . Zamona iy ilmiy adabiyo la da
ko upsiya keng qam o li izimli illa si a ida alqin qilinadi a u da la ashkilo la i, biznes
sohasi, sud-huquq izimi, a’lim a ibbiyo kabi sohala da u li shaklla da yuzaga chiqadi.
Mazku hodisaning ildizla i iq isodiy ba qa o lik ye ishmasligi, uqa ola ning huquqiy
ongining sus ligi, boshqa u izimining ma kazlashu i, mansabdo shaxsla aoliya ining sha o
emasligi, jamoa chilik nazo a ining sus ligi kabi omilla dan oziqlanadi.
Ko upsiyaning iq isodiy oqiba la i eng ko‘zga ko‘ ingan za a li jiha la hisoblanadi.
Bi inchi na ba da, ko upsiya iq isodiyo da aqoba muhi ini izdan chiqa adi. Adola li
aqoba buzilgan joyda inno a siya, in es i siya oqimi a iq isodiy aollik pasayadi. Ko upsiya
ma jud bo‘lgan da la la da soliq ushumla i kamayishi, byudje mablag‘la ining maqsadsiz
sa lanishi, “soya iq isodiyo i”ning kengayishi kuza iladi.
Bu esa da la ning iq isodiy ba qa o ligini izdan chiqa ib, aholining u mush
a o onligiga salbiy a’si ko‘ sa adi. Jahon bankining adqiqo la iga ko‘ a, ko upsiya mamlaka
YAIMining yillik o‘sishini 1–2 oizga pasay i ishi mumkin — bu esa i ojlanayo gan da la la
uchun sezila li yo‘qo ishdi .
Ij imoiy jiha dan qa alganda, ko upsiya jamiya da adola mezonla ini buzadi, eng
imkoniya la p insipini izdan chiqa adi. Odamla uchun shaxsiy mehna a bilimga asoslangan
yu uqla emas, balki anish-bilishchilik a noqonuniy kelishu la us u o bo‘lib qoladi. Bunday
jamiya da yoshla ning kelajakka ishonchi susayadi, ij imoiy aollik pasayadi, ij imoiy
abaqalanish kuchayadi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash, uy-joy, da la xizma la i kabi asosiy
sohala da ko upsiya kuchaysa, aholining da la ga bo‘lgan ishonchi izdan chiqadi, isloho la
sama ado ligi kamayadi. Ayniqsa, ko upsiya a’lim izimida a j olsa, diplomning qad i ushadi,
kad la si a iga salbiy a’si ko‘ sa adi a bu un iq isodiyo ga domino e ek i bilan za a kel i adi.
Siyosiy izimda ko upsiya da la boshqa u ining uyg‘un ishlashiga o‘sqinlik qiladi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
747
Mansabdo shaxsla ning akola la ni suiis e’mol qilishi, sha o likning pas ligi, da la
xizma la idagi adola sizlik uqa ola ning da la o ganla iga bo‘lgan ishonchini pasay i adi.
Bu ja ayon da om e ganda jamiya da siyosiy beqa o lik kuchayishi, no ozilik kay iya i
o ishi mumkin. Ko upsiya a j olgan da la la da qonun us u o ligi sus bo‘ladi, sud izimi
mus aqilligi zai lashadi, da la xizma la i si a i keskin pasayadi.
O‘zbekis onda so‘nggi yilla da ko upsiyaga qa shi ku ash da la siyosa ining us u o
yo‘nalishiga aylangan. “Ko upsiyaga qa shi ku ashish o‘g‘ isida”gi Qonunning qabul qilinishi,
Ko upsiyaga qa shi ku ashish agen ligining ashkil e ilishi, da la xa idla ining o‘liq
aqamlash i ilishi, ochiq ma’lumo la po alla ining kengayishi, da la xizma la ining elek on
shaklga o‘ ishi ko upsiyani izimli kamay i ish bo‘yicha muhim qadamla hisoblanadi. “E-
qa o ”, “E-auksion”, “my.go .uz”, “openbudge .uz” kabi pla o mala inson omilini kamay i gan
holda sha o likni kuchay i moqda. Ayniqsa, da la xizma chila ining da omad a mol-mulk
dekla a siyasi izimi jo iy qilinishi ko upsiyaning oldini olishda jiddiy mexanizm si a ida e’ i o
e iladi.
Ko upsiyani oldini olishning zamona iy yondashu la idan bi i — p o ilak ika a
halollik in a uzilmasini kuchay i ishdi . Bunga halollik da sla i, yoshla o asida huquqiy
sa odxonlikni oshi ish, a’lim muassasala ida an iko upsiya madaniya ini shakllan i ish,
uqa olik jamiya i ins i u la i aolligini oshi ish ki adi. Omma iy axbo o osi ala ining aoliya i
ham ko upsiyani osh e ish a jamoa chilik nazo a ini kuchay i ishda muhim o‘ in u adi. Shu
bilan bi ga, da la o ganla ining ichki nazo a izimini kuchay i ish, man aa la o‘qnashu ini
oldini olish, e ik kodeksla ga qa ’iy amal qilish ko upsiyani kamay i u chi asosiy omilla dandi .
Ko upsiyani kamay i ishda xalqa o aj ibani o‘ ganish a uni milliy amaliyo ga
moslash i ish ham muhim ahamiya ga ega. Masalan, Skandina iya da la la ida da la
xizma chila ining sha o ligi, ochiq ma’lumo la izimi a qa ’iy jamoa chilik nazo a i
ko upsiyani keskin kamay i gan. Singapu modeli esa ko upsiyaga qa shi ku ashning eng
mu a aqiya li namunala idan bi i bo‘lib, u qa ’iy qonunchilik, yuqo i maoshli da la xizma i,
malakali kad la a aqamli boshqa u ga ayangan.
Xulosa qilib ay ganda, ko upsiya na aqa iq isodiyo a siyosa ga, balki jamiya ning
ma’na iy-axloqiy poyde o iga ham kuchli salbiy a’si ko‘ sa adi. Uni ba a a e ish uchun aqa
jazoga asoslangan yondashu emas, balki halollikni a g‘ib qilu chi, sha o likni oshi u chi,
uqa olik aolligini kuchay i u chi kompleks izim za u . Ko upsiyaga qa shi ku ashda da la
isloho la ining sama ado ligi jamiya ning ha bi a’zosi — xodim, alaba, o‘qi u chi, adbi ko
a oddiy uqa oning halollik amoyilla iga sodiqligiga ham be osi a bog‘liqdi .
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “Ko upsiyaga qa shi ku ashish izimini
akomillash i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PF–5847-son Fa moni. 2019-yil.
2. O‘zbekis on Respublikasi Ko upsiyaga qa shi ku ashish agen ligi. Yillik hisobo .
Toshken , 2023.
3. Qodi o , B. K., Jo‘ aye , A. M. Ko upsiya a unga qa shi ku ashning huquqiy asosla i.
Toshken : TDYU nash iyo i, 2021.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
748
4. Abdullaye , M. Da la boshqa u ida sha o lik a ochiqlik: naza iya a amaliyo .
Toshken : Is iqlol, 2020.
5. Kau mann, D., K aay, A., Mas uzzi, M. “Go e nance Ma e s VIII: Agg ega e and
Indi idual Go e nance Indica o s.” Wo ld Bank Policy Resea ch Pape , 2010.
6. Латыпова, Р.Р. Коррупция и антикоррупционная политика государства. Москва:
Юрайт, 2020.
7. Kli gaa d, R. Con olling Co up ion. Be keley: Uni e si y o Cali o nia P ess, 1988.
8. OECD. In eg i y o Good Go e nance. Pa is: OECD Publishing, 2017.
