53
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
ÖZBEK VE TÜRK DESTANLARININ MORFOLOJIK YAPISI
(GÜL VE ALI ŞIR DESTANI KARŞILAŞTIRMASI)
Axmedo a Guljaxon Sha o iddino na
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708194
Öze . Bu makalede Özbek e Tü k des anla ının mo olojik yapısı, “Gül e Alı Şı ”
des anı ö neği üze inden ka şılaş ı malı ola ak incelenmiş i . Tü k dünyası edebiya ında
des anla sadece a ihî olayla ın değil, aynı zamanda halkın düşünce a zının, dünya gö üşünün
e kül ü el kimliğinin de bi aynasıdı . Özbek e Anadolu sahasında o aya çıkan des anla ,
o ak Tü k mi olojisinin izle ini aşı ken, mo olojik yapıla ında da bi çok benze lik
gös e mek edi . Bu çalışma, söz konusu des anla ın dilbilimsel e yapısal açıdan o ak e a klı
yönle ini o aya koymayı amaçlamak adı .
Anah a kelimele : Özbek des anı, Tü k des anı, mo olojik yapı, Gül e Alı Şı ,
ka şılaş ı malı edebiya .
GİRİŞ
Tü k dünyasının o ak edebî mi ası olan des anla , mille le in a ihî geçmişini, oplumsal
değe le ini, inanç sis emini e es e ik anlayışını yansı an en önemli sözlü edebiya
ö nekle indendi . Des anla yalnızca kah amanlık anla ıla ı değil, aynı zamanda bi halkın
düşünce biçimini, dil özellikle ini e kül ü el kimliğini yaşa an me inle di . Bu yönüyle
des anla , halk bilimi, dil bilimi e edebiya a aş ı mala ında azgeçilmez bi kaynak ni eliği
aşı .
Tü k des ancılık geleneği, O a Asya’dan Anadolu’ya, o adan O a Doğu e Balkanla a
kada geniş bi coğ a yada şekillenmiş, he dönemde a klı a ihî e sosyal şa la al ında
zenginleşmiş i . Özbek e Tü k halk des anla ı bu geniş kül ü el zinci in iki güçlü halkasını
oluş u u . He iki edebî gelenek e de kah amanlık, aşk, sadaka , oplumsal adale e kade gibi
emala me kezde ye alı . Ancak bu des anla da kullanılan dil, anla ım biçimi e mo olojik
yapı, he mille in kendi kül ü el gelişimine gö e bazı a klılıkla gös e mek edi .
Mo olojik inceleme, bi dilin kelime yapısı e biçimsel sis emini anlamada emel bi
yön emdi . Des an me inle inin mo olojik çözümlemesi, sadece dilsel yapıyı değil, aynı
zamanda o oplumun a ihî e kül ü el gelişim sü ecini de yansı ma gücüne sahip i . Bu açıdan,
des anla daki kelime yapıla ı, ek sis emle i, iil çekimle i e sözcük ü e me yolla ı, halkın dil
düşüncesini o aya koyan önemli gös e gele di .
Bu çalışmada, Özbek edebiya ına ai “Alı Şı Des anı” ile Tü k edebiya ına ai “Gül
Des anı” mo olojik açıdan ka şılaş ı malı ola ak ele alınmak adı . He iki des anın yapısında
ye alan isim, sı a , iil, zami e za biçimle inin ka şılaş ı ılması, Tü k e Özbek dille inin
o ak kökle ine e ay ışma nok ala ına ışık u mayı amaçlamak adı . Ay ıca, bu des anla da
kullanılan mo olojik unsu la ın me in içindeki işle le i, anla ım gücüyle olan ilişkisi e es e ik
ka kısı da incelenecek i .
A aş ı manın emel amacı, Özbek e Tü k des an geleneğinin mo olojik yapısını
ka şılaş ı a ak, iki ka deş halkın dil e düşünce dünyasındaki benze likle i e a klılıkla ı o aya
koymak ı . Böylece, Tü k dünyası edebiya ında o ak kökle e dayanan dilsel yapıla ın
ko unması, gelecek nesille e ak a ılması e bu mi asın bilimsel emelde değe lendi ilmesine
ka kı sağlanacak ı .
54
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
DESTANLAR VE MORFOLOJİK YAPI KAVRAMI
Des an, bi mille in a ihî geçmişini, kah amanlıkla ını, inançla ını e oplumsal
değe le ini konu alan, genellikle manzum biçimde söylenen, sözlü gelenek en yazılı kül ü e
ak a ılan edebî ü dü . Tü k dünyasında des an geleneği, ası la dı halkın dilinde, ha ızasında e
yaşam biçiminde ye e miş; oplumsal bilincin oluşumunda önemli bi ol oynamış ı . Bu sebeple
des anla , yalnızca edebî me inle ola ak değil, aynı zamanda dilbilimsel e kül ü el bi e belge
ola ak da değe lidi .
Tü k des anla ında dil, anla ımın en güçlü aşıyıcısıdı . Sözcükle in seçimi, ekle in
kullanımı, iil kiple i e şahıs ekle i, des anın hem es e ik hem de işle sel yapısını oluş u u .
Mo oloji, yani biçimbilim, dildeki sözcükle in yapıla ını, ek sis emle ini e kelime
ü e me yolla ını inceleyen dilbilim dalıdı . Bi me nin mo olojik analizi, o me indeki anlam
ö güsünün nasıl ku ulduğunu, duygu e düşüncele in hangi biçimsel a açla la i ade edildiğini
o aya koya .
Tü k dille i ailesine mensup olan Özbekçe e Tü kiye Tü kçesi, eklemeli dille g ubuna
dahildi . Bu nedenle kelimele kök + ek modeliyle oluşu e he ek, kelimeye yeni bi anlam ya
da işle kazandı ı . Ö neğin:
gel-di ( iil kökü + geçmiş zaman eki)
gö -ün-üş ( iil kökü + edilgenlik eki + isim yapma eki)
se -gin ( iil kökü + iyelik eki)
Bu yapı, des an dilinin emelini oluş u u . Çünkü des anla da kullanılan ek a la , kalıp
i adele e o mülis ik söz dizimle i büyük ölçüde mo olojik sis emin esnekliğinden doğa .
Ö neğin, kah amanla ın ni elikle i “alp”, “bahadı ”, “yiği ” gibi kök kelimele e ge i ilen
ekle le zenginleş i ili : alp-lık, bahadı -la , yiği -le imiz gibi.
Mo olojik yapı, aynı zamanda des anın i mik e es e ik yönünü de des ekle . Tü k
des anla ının sözlü ic a geleneğinde ek a eden ekle , ka iye e ali e asyon ya a ı ; bu da
dinleyicide hem duygusal hem de akus ik bi e ki uyandı ı . Özellikle iil çekimle inde kullanılan
zaman e kip ekle i (ö neğin -di, -gan, -a , -miş, -sa), des anın anla ım gücünü pekiş i i .
Özbek e Tü k des anla ı a asında yapılan mo olojik ka şılaş ı mala , iki dilin yapısal
benze likle ini açıkça gös e mek edi . He iki dilde de isim amlamala ı, iil ü e me biçimle i, ek
sı alaması e çekim sis emi aynı kök en gelmek edi . Bu du um, Tü k dille inin a ihsel
bi lik eliğini e halkla ın kül ü el sü ekliliğini kanı layan dilbilimsel bi gös e gedi .
Sonuç ola ak, des anla ın mo olojik yapısını incelemek, sadece bi dil çözümlemesi
değil, aynı zamanda bi kül ü çözümlemesidi . Çünkü dilin biçimsel yapısı, halkın düşünce
sis emini, yaşam a zını e dünyayı algılama biçimini yansı ı . Bu nedenle “Gül e Alı Şı ” gibi
des anla üze inde yapılacak mo olojik incelemele , Tü k dünyası edebiya ının o ak kökle ine
inmek açısından büyük önem aşımak adı .
ARAŞTIRMANIN AMACI VE ÖNEMİ
Bu a aş ı manın emel amacı, Tü k e Özbek des anla ının mo olojik yapısını
ka şılaş ı malı bi biçimde inceleye ek, iki ka deş halkın o ak kül ü el mi asını yapısal düzeyde
o aya koymak ı . Özellikle “Gül e Alı Şı ” des anı ö neği üze inden yü ü ülen bu inceleme,
Tü k e Özbek des an geleneğinin anla ı unsu la ı, ka ak e ipolojisi, mo i ö güsü e sembolik
yapıla ı bakımından benze likle ini e a klılıkla ını espi e meyi hede lemek edi .
A aş ı manın bi diğe amacı, Tü k dünyası edebiya ında önemli bi ye u an des an
geleneğini çağdaş mo olojik analiz yön emle iyle çözümlemek i .
55
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Böylece, des anla ın sadece edebî bi ü ün değil, aynı zamanda a ihî e sosyo-kül ü el
bi belge olduğu ge çeği u gulanmak adı . Bu açıdan, mo olojik inceleme yön emi, des anla da
ye alan yapı aşla ının işle sel ilişkile ini beli lemeyi, kah amanın yolculuğu sü ecinde o aya
çıkan olayla ın dizilişini sis ema ik biçimde açıklamayı mümkün kıla .
A aş ı manın önemi, Tü k e Özbek halkla ının müş e ek a ihî e kül ü el bağla ının
des anla a acılığıyla yeniden yo umlanabilmesinde ya mak adı . Çünkü des anla , yalnızca
geçmişin edebî ü ünle i değil, aynı zamanda halkın kimliğini, değe ya gıla ını e a ih bilincini
yansı an dinamik yapıla dı . Bu nedenle Tü k e Özbek des anla ının mo olojik açıdan
incelenmesi, iki halkın o ak düşünce sis emini, sembolik dilini e anla ı geleneğini daha
de inlemesine ka amamıza ya dımcı olu .
Bunun yanı sı a, bu çalışma, Tü koloji e halkbilimi alanında ka şılaş ı malı des an
a aş ı mala ına ka kı sunmayı amaçlamak adı . Günümüzde kül ü el kimlik e o ak mi as
üze ine yapılan a ışmala da des anla ın olü yeniden önem kazanmak a, özellikle Tü k
dünyasında o ak değe le in beli lenmesinde des anla köp ü gö e i gö mek edi . Bu bağlamda,
“Gül e Alı Şı ” des anının mo olojik incelemesi, hem Tü k edebiya ı a aş ı mala ına hem de
genel anlamda Tü k halkla ının kül ü el sü ekliliğine ışık u mak adı .
YÖNTEM (METODOLOJİ)
Bu a aş ı mada Vladimi P opp’un mo olojik analiz yön emi emel alınmış ı .
P opp’un 1928 yılında yayımlanan “Masalın Mo olojisi” adlı ese i, anla ı biliminde
yapısal çözümleme açısından bi dönüm nok ası ola ak kabul edilmek edi . P opp’a gö e, bi
anla ının biçimsel yapısı olayla ın k onolojik sı asından ziyade, işle le in ( onksiyonla ın)
düzenli dizilişi ile beli leni . Bu bağlamda, des anla daki olay ö güsünü e ka ak e
da anışla ını beli li yapısal işle le e ayı a ak incelemek, anla ının iç dinamikle ini o aya
koymayı sağla .
A aş ı manın yön emi, ka şılaş ı malı mo olojik analiz yaklaşımına dayanmak adı .
İlk ola ak, Tü k e Özbek des an geleneğinde ye alan “Gül e Alı Şı ” des anı me in düzeyinde
çözümlenmiş; a dından P opp’un beli lediği o uz bi işle modeli çe çe esinde analiz edilmiş i .
Bu sü eç e, des andaki olayla “başlangıç du umu”, “kah amanın sına dan geçişi”,
“ya dımcı unsu la ın o aya çıkışı” e “dönüş” aşamala ına gö e sını landı ılmış ı .
Ve i oplama sü ecinde hem me in analizi hem de ka şılaş ı malı edebiya yön emi
kullanılmış ı . Tü k des an geleneğinde ye alan a yan la la Özbek e siyonla ı ka şılaş ı ılmış;
benze yapıla , ka ak e iple i, sembolle e mo i le espi edilmiş i . Ay ıca, he iki halkın
des an anlayışını e kileyen a ihî, kül ü el e coğ a î unsu la da göz önünde bulundu ulmuş u .
Ve ile in çözümlenmesi aşamasında, des anla daki olay ö güsü P opp’un onksiyonla ına
gö e şema ik biçimde asni edilmiş, bu onksiyonla ın hangi sıklık a e hangi sı ayla
ek a landığı beli lenmiş i . Bu yaklaşım, Tü k e Özbek des anla ının o ak anla ı kodla ını e
a klı yapısal özellikle ini ka şılaş ı malı ola ak o aya koymayı mümkün kılmış ı .
Sonuç ola ak, bu yön em a acılığıyla “Gül e Alı Şı ” des anı yalnızca bi olklo ik
me in ola ak değil, aynı zamanda yapısal bi sis em ola ak değe lendi ilmiş; des anın iç
u a lılığı, sembolik anlam ka manla ı e kah aman ipolojisi bilimsel bi çe çe ede analiz
edilmiş i .
ANALİZ VE TARTIŞMA
Bu bölümde, “Gül e Alı Şı ” des anı Vladimi P opp’un mo olojik çözümleme
yön emine gö e incelenmiş i . P opp’a gö e, he anla ı beli li işle le in beli li bi dizilişine
sahip i e bu işle le anla ının yapısal iskele ini oluş u u .
56
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
“Gül e Alı Şı ” des anı da, Tü k e Özbek halk anla ı geleneğinin klasik unsu la ını
ko uya ak, ipik bi “kah amanın yolculuğu” modeline uygun biçimde gelişmek edi .
1. Başlangıç Du umu e Yasak (1–2. Fonksiyonla )
Des an, kah aman Alı Şı ’ın soylu bi aileden geldiğini, ancak kade inin halk a asında
şekilleneceğini gös e en bi başlangıçla açılı . Gül’ün güzelliği e hikme dolu sözle i,
kah amanın kade ini beli leyen bi çekim unsu u ola ak ye alı . Bu ada P opp’un “yasak”
( o bidden ac ion) işle i Gül’ün e işilmezliğiyle somu laşı . Kah amana doğ udan ulaşmak bi
abu hâline geli .
2. Yasak İhlali e Kah amanın Ay ılışı (3–5. Fonksiyonla )
Alı Şı , Gül’e duyduğu se gi nedeniyle oplumun koyduğu sını la ı ihlal ede . Bu,
des anın dönüm nok asını oluş u u . Kah aman kendi iç dünyasında “yasak” olan bi duyguyu
eyleme dönüş ü ü e bu, onu yolculuğa çıka ı . P opp’un “ay ılış” (depa u e) işle i bu ada
ge çekleşi : kah aman kendi dünyasından çıka ak bilinmeyen bi mace aya a ılı .
3. Ya dımcı Unsu la ın O aya Çıkışı (12–14. Fonksiyonla )
Des anda kah amana ehbe lik eden sembolik unsu la a dı — ö neğin bilge yaşlı
adam, doğa güçle i eya mane î üya mo i le i. Bu unsu la , kah amana yol gös e i e
sına la da başa ı kazanmasını sağla . Bu, P opp’un “ya dımcı kazanımı” ( eceip o magical
agen ) onksiyonuna denk geli . Tü k e Özbek des an geleneğinde bu ü ya dımcıla genellikle
a ala uhu, dua eya mane î işa e biçiminde gö ülü .
4. Sına la e Mücadele (16–19. Fonksiyonla )
Alı Şı ’ın yolculuğu boyunca ka şılaş ığı engelle , kah amanın içsel olgunlaşmasını
simgele . Kıskanç akiple le mücadele, kade in sına la ı e se gi uğ una e ilen mücadele,
klasik “kah amanın sına ı” yapısını oluş u u . Bu bölümde kah aman sadece iziksel değil,
ahlaki bi sına dan da geçe . Böylece, P opp’un “mücadele” e “za e ” işle le i amamlanı .
5. Tanınma e Dönüş (27–31. Fonksiyonla )
Des anın sonunda kah amanın kimliği e e demi anını . Gül ile Alı Şı ’ın ka uşması
yalnızca bi eysel mu luluğun değil, aynı zamanda oplumun düzeninin yeniden ku ulmasının
sembolüdü . Kah amanın dönüşü, halk a asında ba ışın, adale in e se ginin yeniden esis
edilmesini simgele . P opp’un “dönüş”, “ anınma” e “e lilik” işle le i bu aşamada ge çekleşi .
Genel Değe lendi me
Yapılan analiz sonucunda, “Gül e Alı Şı ” des anının Tü k e Özbek anla ı geleneğinin
mo olojik açıdan güçlü bi ö neği olduğu gö ülmüş ü . Des anın olay ö güsü, P opp’un
beli lediği onksiyonla ın çoğunu içe mek e; kah amanın se ü eni klasik bi yapısal döngü
izlemek edi . Ay ıca, des anda sembolik duali e (ö neğin Gül — se gi, Alı Şı — cesa e )
mo i i, iki halkın kül ü el kimliğini bi leş i en o ak bi değe ola ak öne çıkmak adı .
Bu mo olojik çözümleme, “Gül e Alı Şı ” des anının yalnızca olklo ik bi anla ı
olmadığını; aksine, Tü k e Özbek halkla ının o ak kül ü el ha ızasını, değe sis emini e dünya
gö üşünü yansı an çok ka manlı bi me in olduğunu gös e mek edi .
SONUÇ
Yapılan bu a aş ı ma, Tü k e Özbek des an geleneğinin mo olojik açıdan büyük
ölçüde o ak bi yapıya sahip olduğunu o aya koymuş u . “Gül e Alı Şı ” des anı ö neğinde
gö üldüğü üze e, he iki halkın des anla ında da kah amanın yolculuğu beli li bi yapısal düzene
gö e şekillenmek e; ay ılış, sına , ya dım, mücadele, anınma e dönüş aşamala ı klasik anla ı
düzenini meydana ge i mek edi . Bu du um, Tü k e Özbek halkla ının a ih boyunca
paylaş ıkla ı o ak kül ü el kökle in anla ı yapısına doğ udan yansıdığını gös e mek edi .
57
Resea chBib IF - 11.01, ISSN: 3030-3753, Volume 2 (Special issue)
Vladimi P opp’un mo olojik çözümleme yön emi, bu o ak yapının bilimsel ola ak
açıklanmasına imkân anımış; des andaki olayla dizisinin e kah aman ipolojisinin sis ema ik
bi biçimde değe lendi ilmesini sağlamış ı . “Gül e Alı Şı ” des anı, yalnızca bi aşk hikâyesi
değil, aynı zamanda kah amanlık, edakâ lık, inanç e oplum değe le inin sembolik bi
i adesidi . Bu yönüyle des an, Tü k e Özbek halkla ının a ihî bilincini, oplumsal
dayanışmasını e ahlaki idealle ini bi bü ün hâlinde yansı mak adı .
A aş ı manın sonuçla ı, Tü koloji e halkbilimi alanında yü ü ülen ka şılaş ı malı des an
çalışmala ına yeni bi bakış açısı kazandı mak adı . Mo olojik yön em, des an me inle inin
sadece içe ik açısından değil, yapı açısından da de inlemesine incelenmesini mümkün
kılmak adı . Böylece, des anla ın sadece geçmişin sözlü edebî mi ası değil, aynı zamanda
bugünün kül ü el kimliğini şekillendi en canlı bi anla ı geleneği olduğu bi kez daha o aya
konmuş u . Gelecek e yapılacak çalışmala , Tü k dünyasının diğe des anla ını — ö neğin “Alp
E Tunga”, “Kö oğlu”, “Manas”, “Alpomish” gibi ese le i — aynı me odolojiyle inceleye ek,
Tü k halkla ının o ak anla ı sis emini daha kapsamlı biçimde o aya koyabili . Ay ıca,
mo olojik çözümlemeye psikolojik, mi olojik e sosyolojik yaklaşımla eklene ek, bu
des anla ın anlam ka manla ı daha de in düzeyde yo umlanabili .
Sonuç ola ak, “Gül e Alı Şı ” des anı hem edebî hem kül ü el bi belge ola ak, Tü k e
Özbek halkla ının müş e ek ha ızasında ye alan en kıyme li anla ıla dan bi idi . Onun
mo olojik yapısının incelenmesi, iki halk a asındaki a ihî e uhsal bağla ın sü ekliliğini bi kez
daha kanı lamak adı .
AYNAKÇA
1. P opp, Vladimi . Masalın Mo olojisi. (Çe . Mehme Ri a e Sema Ri a ). İs anbul:
İle işim Yayınla ı, 2001.
2. Ögel, Bahaeddin. Tü k Mi olojisi (Kaynakla ı e Açıklamala ı ile Des anla ). Cil I-II.
Anka a: Tü k Ta ih Ku umu Yayınla ı, 1995.
3. Ka esoğlu, İb ahim. Tü k Milli Kül ü ü. İs anbul: Ö üken Neş iya , 2014.
4. Bah in, Mihail. Edebiya e Es e ik Üze ine. (Çe . Cem Soydemi ). Anka a: Ay ın ı
Yayınla ı, 2004.
5. Eliade, Mi cea. E sanele , Rüyala e Gizemle . (Çe . Mehme Ali Kılıçbay). Anka a:
İmge Ki abe i, 2001.
6. Koçka o , Tu sun. O‘zbek xalq dos onla i a ula ning uzilishi. Toshken : Fan
nash iyo i, 1987.
7. Qodi o , Rahim. O‘zbek epik me osining ipologiyasi. Toshken : O‘zbekis on Milliy
Ensiklopediyasi, 2005.
8. Gökyay, O han Şaik. Des anla e E sanele Üze ine Makalele . İs anbul: Kül ü
Bakanlığı Yayınla ı, 1982.
9. Seyidoğlu, Bilge. Tü k Des an Geleneğinde Yapı e Mo i . E zu um: A a ü k Üni e si esi
Yayınla ı, 2002.
10. Yıldı ım, Du sun. Tü k Des an Geleneği e Mo olojik Yaklaşım. Anka a: Akçağ
Yayınla ı, 2010.
11. Tu suno , Oybek. O‘zbek xalq og‘zaki ijodida ob azla izimi. Buxo o: Buxo o da la
uni e si e i nash iyo i, 2018.
12. Aydemi , Abdullah. Tü k e O a Asya Des anla ında Kah aman Tipolojisi. İs anbul:
De gâh Yayınla ı, 2016.
