49
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
MADMINIYA SHAHRI
Tolibae Mu a E janbae ich
QDU Ta ix akul e i «A xeologiya» ka ed asi assis en -o‘qi u chisi.
mu a olibae [email protected]
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17708640
Anno a siya. Bog axon (Madminiya) yodgo ligida adqiqo la olib bo gan olimla haqida ik
yu i iladi. Umuman, a ixiy manbala da Amuda yo del asining chap qi g‘og‘idagi a xeologik
yodgo likla o‘ziga xos moddiy madaniya an’anala ini saqlab qolganligi, madaniy aloqala qadimgi
moddiy madaniya ga ma e ialla , qu ilish a ishlash usulla ining yangi shaklla ini olib ki ganligi
haqida so’z bo adi.
Аннотация: Обсуждается про ученых, проводившие исследования у памятника Буграхану
(Мадминия). В целом исторические источники утверждают, что археологические памятники
левого берега дельты Амударьи сохранили свои уникальные традиции материальной
культуры и что культурные связи привнесли новые формы материалов, строительства и
методов работы в древнюю материальную культуру.
Summa y: Scien is s who conduc ed esea ch a he monumen o Bоg оkhan a e also discussed
(Madminya). In gene al, his o ical sou ces s a e ha he a cheological monumen s o he le bank o
he Amuda ya Del a ha e p ese ed hei unique ma e ial cul u e adi ions and ha cul u al ies ha e
b ough new o ms o ma e ials, cons uc ion, and wo k me hods o he ancien ma e ial cul u e.
Tayanch so‘zla : Amuda yo, Si da yo, a xeologik yodgo likla , adqiqo la , yozma manbala ,
moddiy madaniya , madaniy me os, geog a la , sayyohla , a xeologla , ko‘chmanchila , madaniy
hududla , O ol dengizi del asi, o‘ mish a ix, Bog axon, Us yu .
Ключевые слова: Амударья, Сырдарья, археологические памятники, исследования,
письменные источники, материальная культура, культурное наследие, географы,
путешественники, археологи, кочевники и переселенцы, культурные территории, дельта
Аральского моря, прошлое история, Богрaхан, Устюрт.
Keywo ds: Amuda ya, Sy da ya, a cheological monumen s, esea ch, w i en sou ces, ma e ial
cul u e, cul u al he i age, geog aphe s, a ele s, a cheologis s, nomads and se le s, cul u al a eas,
A al Sea del a, his o y, Bogh akhan, Us yu .
Madminiya shah ining joylashgan o‘zanini biz Ko‘ng‘i o shah idan 10 km shimoli-g‘a bida
joylashgan Bug‘ oxon shaha i xa obasi bilan englash i amiz. Yodgo lik si adel, shax is on a
mudo aa de o iga ega bo‘lmagan ka a abod an ibo a . Umumiy maydoni 80 ga. Shax is on 250x200
m kulamga ega bo‘lib, ma kazda joylashgan a mudo aa de o bilan u algan. Si adel shax is onning
shimoliy-g‘a biy qismida joylashgan [7, 356., 8 62]. Bug‘ oxon shaha xa obasi yoki Xo and XIX
as x onikala ida Hakim o a Baqi g‘oniy maqba asi bilan Qo‘ng‘i o o‘ asidagi shaha xa obala i
si a ida ez- ez qayd qilingan. Munis-Ogahiy ik la iga qa aganda shaha xa obasining haqiqiy nomi
– Xo and deb a algan, lekin u Bug‘ oxon nomi bilan ma’lumdi [5, 14].
Taxminan 250x200 m maydonga ega aholi punk i qo‘ g‘oni shah is on a ulkan aboddan ibo a .
Qal’a shah is onning shimoliy-sha qiy de o ida joylashgan. Ikkinchisi o‘ bu chak shaklga ega,
ikki a bu chak mino asi - sha qiy a janubiy mino ala dan ibo a bo‘lib, de o la i 3-4 m balandlikda
shishgan de o la shaklida saqlanib qolgan. Uning da ozala i shimoliy bu chakdan janubda,
shimoli-g‘a biy de o da joylashgan. Tu a -joyning bu un ichki qismida pas ekis epalikla shaklida
saqlanib qolgan doimiy binola ning izla i bo . Shimoli-g‘a biy de o ning o‘ asida, uning ichki
omonida sopol idishla izla i saqlanib qolgan. Xuddi shu de o yaqinida, shah is onning shimoliy
bu chagiga yaqin oq joyda balandligi 5 m bo‘lgan konus shaklida epalik bo , uning asosi diame i
18-20 gacha bo‘lgan mino a qoldiqla i si a ida adqiqo chila omonidan aniqlangan.
50
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Shah is onning shimolida axminan 25 gek a maydonga ega, balandligi 1 m balandlikda shishgan
yassi epalikla ko‘ inishidagi abod joylashgan bo‘lib, ula dan bi ida abodning janubiy qismida,
shah is onning shimoliy de o idan uncha uzoq bo‘lmagan joyda e anligi 2,5 m bo‘lgan chuqu
opilgan. Shaha ka a ekislikda Machon ko‘li nomli ko‘lga yaqin ye ga joylashgan, shuning uchun
ham shu ko‘l oshqini sodi bo‘lganda ez- ez uni su bosib u gan. Shaha a k, shah is on a ka a
abo dan ibo a di . Shaha ning umumiy plani yaxshi saqlanib qolgan. Shah is on a k bilan bi likda
35000 k m dan ko‘p oq joyni egallaydi. Madaniy qa lamning shah is on ichidagi qalinligi 3,5 me ga
ye adi. Madaniy qa lam Ko‘hna U ganchdagi kabi IX-XIV as la ga oid a xeologik ma e ialla ga boy
yodgo lik xisoblanadi.
A kdan janubi-sha qda XI—XII as dagi ka a binonning izla i saqlanib qolgan, a idan bu mino ali
jome machi i bo‘lsa ke ak. Mino aning poyde o i ikki me balandlikda saqlanib qolgan (Mino a XIX
as ning oxi ida yaxshi ko‘ inishda bo‘lgan bo‘lsa ke ak, u A.V.Kaulba sning ka asida ko‘ sa ilgan
[3, 1881]. Rabo maydoni shah is on maydonidan 4-5 ma a ka adi . Su ning bi necha bo bosishi
na ijasida abo ning ka a qismi bo qoqqa aylanib, qamishzo bo‘lib ke gan. Shaha xa obasining
umumiy ko‘ inishi shaha ning o‘ mishda obod, aholisi ko‘p bo‘lganligidan, Amuda yo e akla ida
sa do-huna mandchilik ma kazi si a ida –ka a ahamiya ga ega bo‘lganligidan dalola be adi.
A xeologik ekognossi o ka ko‘ sa ishiga binoan, Bug‘ oxondan quyida (da yo oqimi bo‘ylab) X
as shaha xa obala i bo‘lmagan. Shunday qilib, Bug‘ oxon(Xo and)ni X as dagi Madminiyadi
deyishga ko‘p oq asos opilmoqda. Shaha xa obala i 992-yilda Mo a ounnah ni bosib olgan
qo ahoniyla dan chiqqan Bug‘ oxon nomiga qo‘yilgan.
1998-2003-yilla da Be daq nomidagi Qo aqalpoq da la uni e si e i adqiqo gu uhi omonidan
Bo‘g‘ oxon yodgo ligi o‘ ganilgan. Ula abod, shah is on a qo‘ g‘ondan ibo a joyla ida adqiqo
ishla ini olib bo adi. Tadqiqo na ijala i bo‘yicha 250-200 m o‘lchamdagi Shah is on yodgo lik
ma kazida joylashgan bo‘lib, uning a o ida qal’a de o i bilan o‘ algan. 60x50 m. o‘lchamdagi qal’a
shah is onning shimoliy-g‘a biy qismini egallaydi. Bo‘g‘ oxonning umumiy maydoni 60 gek a dan
o iq maydonni egallashi aniqlangan.
Shaha Shah is oni mudo aa de o i bilan o‘ algan. Uning sha qiy qismida ma e ikka s a ig a ik
qism olish uchun xandaq qazilgan. Ma e ik sa hidan yuqo ida VII-VIII as la ga oid ke amika bilan
qalinligi 0,4x0,6 m bo‘lgan qa lam bo‘lgan. Yuqo ida IX-X as la ning madaniy qa lami aniqlangan
a uning us iga o‘lchamla i 32 x 32 x 4 sm bo‘lgan xom g‘ish dan 0,8 m qalinlikdagi de o qu ilgan.
Saqlanib qolgan de o balandligi 2,3 m, qalinligi 4,1 m, ichki ko ido ning kengligi 1,6 m ashkil
e adi.
Shunday qilib, a xeologik adqiqo la na ijala iga ko‘ a, Qo ako‘l da yosining o‘ng qi g‘og‘ida
VII-VIII as la da ya im o‘ oq qishloq aholi punk i paydo bo‘lgan. Topilmala ga qa aganda, X as da
shah is on mudo aa de o i bilan o‘ algan. XI-XII as la da quduq qu ilgan. Moddiy ma e ialla iga
qa aganda, shaha mino asi shah is on de o la idan bi oz kech oq, X-XI as la ning oxi la ida
qu ilgan. Ayni pay da yoki bi ozdan keyin maqba a qu ilgan. Eh imol, bu aq da shaha ning abodi
paydo bo‘lgan bo‘lishi mumkin. XII as da maqba a kengay i ilib, unga qishki masjid qo‘shilgan.
Shaha ning gullab-yashnashi XI-XIII as boshla iga o‘g‘ i keladi. Bo‘g‘ oxon Qo‘ng‘i o ning eski
shah i si a ida Qo ako‘lning o‘ng qi g‘og‘ida joylashgan ushbu ohaning siyosiy, iq isodiy a
madaniy ma kaziga aylanadi [6, 265, 269]. Qo‘ng‘i o dan 12 kilome janubi-g‘a bda, Us yu qi iga
ko‘ a ila be ishda Tup oq-qal’a ha obala i bo . Is ax iy Gi dan 5 a sax Kudjag kishlogining
joylashganligini a’kidlaydi [2, 303]. 1905-yilning ka asida u Ku en-Kala deb ko‘ asa ilgan, XIX as
x onikala ida esa, ko‘pincha Kuh an qal’asi deb yu i ilgan [5, 166, 202].
51
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
Qal’a uncha ka a emas, lekin juda mus ahkamlangan. Ichki maydoni 6400 k .me dan ibo a .
Unga janub omondan ki ilgan. Qal’a da ozasi oldida ka a maydon bo‘lib, bu qishloq qoldig‘idi .
Unda IX-XIII as ning sopol a g‘ish pa chala i sochilib yo adi. Bu maydonda kulolchilik a shisha
yasaydigan juda ko‘p us axonala ning poyde o la i ko‘zga yaxshi ashlanadi. Shaha xa obasining
maydoni janubi-sha qdan kelu chi uncha ka a bo‘lmagan kanal bilan sug‘o ilgan. Kanalning
yo‘nalishiga qa ab hukm qilinsa, uning saqosi Qo‘ng‘i o dan 25 kilome janub oqda bo‘lgan.
Ko‘h an qal’asi (Tup oq-qal’a) maso asi a sanasi bo‘yicha Is ah iyning Kudjog‘iga bu unlay o‘g‘ i
keladi.
Yodgo lik Qo‘ng‘i o dan 13-14 km janubi-g‘a bda joylashgan. 1946-yilda Xo azm a xeologik a
e nog a ik ekspedi siyasi omonidan opilgan a a xeologik xa i aga ki i ilgan. 1959-yilda o‘sha
ekspedi siya uni su a ga oldi, a si ini belgiladi a ma e ialla ini o‘playdi. 1960-yilda ushbu
yodgo lik O‘zbekis on Fanla akademiyasi Qo aqalpog‘is on bo‘limi Ta ix, il a adabiyo
ins i u ining chap sohil a xeologik ekspedi siya gu uhi omonidan o‘ ganilgan. U axminan 120 x
100m. ekis epalikning epasida o‘ bu chakla shaklida qu ilgan. Da oza janubiy de o da
joylashgan deb ahmin qilinadi. Ichka ida, shimoliy de o ga yaqin joyda ka a binoning qoldiqla i
bo [4, 93-94].
A xeologik ma’lumo la ga qa aganda, IX-X as la da sah o ko‘chmanchila idan oha chega ala i
xa sizligini a’minlash uchun ba cha cho ala ko‘ ilgan. Us yu ki ining hamma balandlikla ida
qal’ala bo‘lgan. Ula ning oldida xaba be u chi dingla bo‘lib, ula oshla dan e ilgan. Ula shunday
qilib qu ilganki, xoh kechasi, xoh kunduz bo‘lsin xa yakinlashayo ganda olo yoki u un bilan xaba
be ish mumkin bo‘lgan. Signal be ilgach bi soa ichida ha qanday sha oi da ham chega adagi
hamma ga nizonla qo‘zg‘a ilgan. Ga nizonla O ol dengizidan Sa iqamishgacha bo‘lgan ba cha
qal’ala da bo‘lganla . Shunday qal’ala yonida yashash ancha xa siz bo‘lganligi u ayli, ula ning
yon-a o ida sekin-as a aholi o‘plana bo ib, ochiq qishloqla paydo bo‘la di. Bu aholi punk la iga
kanalla o‘ kazila di a cho‘l-biyobon sekin-as a gullayo gan us oqqa aylana bo a di.
Xo azmning ba cha shaha la i yaxshi mus ahkamlangan bo‘lib, shaha la ning da ozala i emi
bilan qoplana di. Bu da ozala epasida ha oza us ida osh o u chi mashinala u a di [1, 288-289].
Qal’a a o i su o‘ldi ilgan xandaq bilan o‘ ab olina di. Qal’a ashqa idagila bilan kechasi
ko‘ a ib qo‘yilib, kunduzi yana ushi iladigan osma ko‘p ik o qali aloqa qila di. Qal’ala ula
a o idagi us oqla uchun yakka-yu yagona saqlanib qolish joyi bo‘lib hisoblangan. Qal’a de o idan
u yoqda keng, aholisi zich bo‘lgan qishloqla joylashib, ula ham de o bilan o‘ ab olina di. Bunday
shaha la ning ichki is ehkomla i (ko‘pincha an ik da da) su ni oda da da ozaning ashqa i
omoniga yaqin ka langan quduq yoki sun’iy ho uzla dan olgan; qamal aq la ida mudo aachila a
aholi oldindan quduq a ho uzla ga su ni g‘amlab olgan bo‘la edi. Ba’zan qal’ala da «obdo‘zla »
(su o‘ldi ilgan xandaqqa olib chiqadigan yashi in yo‘l) qazila di. Tashqa i shaha ha doim oqa
su ga ega bo‘la di. Bu holni aqa Xo azm shaha la idagina emas, balki Sha qning ba cha
mamlaka la ida uch a ish mumkin.
Xulosa qilib ay ganda, u shaha ning VII-VIII as la da paydo bo‘lganini, IX-X as da qo‘ g‘on
de o bilan o‘ alganini, XI-XII as la da shaha ni a a -mo‘g‘ulla bosib olganini a uning inqi ozga
uch aganligini hamda XIII as ning oxi i - XIV as ning boshla ida shaha qay a iklanganini yozadi.
Adabiyo la :
1. Ал-Макдиси. Ахсан -ат-Такасим фи-маърифат ал-акалим. МИТТ, Тошкент, I.
2. Ал-Истахри. Китаб месалик ал-мемалик. МИТТ, Тошкент, I
3. Каульбарс А.В. Низовья Аму-дарьи. Спб. 1881.
52
Vol. 5, No. 11 pa 2 – Special Issue (EJSSPC)
ISSN: 2181-2888
MINWHPS
In e na ional Scien i ic-P ac ice Con e ence on
“Mode n In e p e a ion o Na ional and Wo ld
His o y: P oblems and Solu ions”
Denau, No embe 17, 2025
in-academy.uz/index.php/ejsspc
4. Материалы к своду памятников истории и культуры Каракалпакской АССР. Вып.1,
ответственные редакторы Ягодин В.Н., Малияров С.М. Нукус, 1985.
5. Мунис Огахий, Гулшан ид-Давла қўлёзма ЎзФАнинг Шарқшунослик институти, №68.
6. Туребеков М. Городище Богрохан. «Древности Отрара и Отрарского оазиса, Казахстана и
Евразии» материалы международной научно-практической конференции, 18-19 октябрь 2011
г. Алматы, 2012.
7. Туребеков М. Археологическая исследования городище Бограхан. Марказий Осиё халқлари
тарихи ва тарихнавислиги масалалари Республика 5-илмий конференция материаллари.
Тошкент, 2003.
8. Туребеков М., Сапаров Н. Тальковый осветительный прибор из городища Бограхан.
Вестник МИЦАЙ Самарканд, №6, 2007.
